The Holocaust

1. Lead / Mở đầu

The Holocaust was the systematic, state-sponsored murder of about six million Jews by Nazi Germany and its collaborators between 1941 and 1945, during the Second World War. It was carried out through mass shootings, ghettos, forced-labour and concentration camps, and killing centres equipped with gas chambers. Millions of other people were also killed under Nazi rule, including Soviet prisoners of war, non-Jewish Poles, Roma and Sinti, people with disabilities, and political prisoners. The Holocaust is documented in German administrative records, deportation lists, photographs, survivor testimony and the records of post-war trials. It is remembered today through museums, memorials and education programmes in many countries, and 27 January — the anniversary of the liberation of Auschwitz — is observed as International Holocaust Remembrance Day.

Holocaust là vụ sát hại có hệ thống, do nhà nước bảo trợ, khoảng sáu triệu người Do Thái bởi Đức Quốc xã và các cộng sự của họ trong giai đoạn 1941–1945, trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Vụ sát hại được thực hiện thông qua các vụ xả súng hàng loạt, khu ghetto, trại lao động cưỡng bức và trại tập trung, cùng các trung tâm giết người được trang bị phòng hơi ngạt. Hàng triệu người khác cũng bị giết dưới chế độ Quốc xã, trong đó có tù binh chiến tranh Liên Xô, người Ba Lan không phải Do Thái, người Roma và Sinti, người khuyết tật và tù nhân chính trị. Holocaust được ghi lại trong hồ sơ hành chính Đức, danh sách trục xuất, ảnh, lời chứng của người sống sót và hồ sơ các phiên tòa sau chiến tranh. Ngày nay, sự kiện được tưởng niệm qua các bảo tàng, đài tưởng niệm và chương trình giáo dục ở nhiều quốc gia, và ngày 27 tháng 1 — kỷ niệm ngày giải phóng Auschwitz — được kỷ niệm là Ngày Tưởng niệm Holocaust Quốc tế.

2. Key Facts / Thông tin chính

What	Systematic murder of European Jews by Nazi Germany and its collaborators; also the murder of millions of other victims of Nazi persecution
Where	German-occupied Europe; killing centres mainly in occupied Poland: Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Bełżec, Sobibór, Chełmno, Majdanek
When	Persecution from 1933; mass murder 1941–1945
Jewish victims	About six million (USHMM and Yad Vashem); scholarly estimates range from about 5.1 million to about 6 million
Other victims	Millions, including an estimated 3.3 million Soviet prisoners of war who died in German custody, and large numbers of non-Jewish Poles, Roma and Sinti, people with disabilities and political prisoners; exact totals vary by definition and source
Perpetrators	The German state under the National Socialist (Nazi) government, the SS, and collaborating governments, police and local auxiliaries in occupied countries
Remembrance	Yad Vashem (Jerusalem, founded 1953), United States Holocaust Memorial Museum (Washington, D.C., opened 1993), Auschwitz-Birkenau State Museum, International Holocaust Remembrance Day, 27 January

Nội dung	Vụ sát hại có hệ thống người Do Thái châu Âu bởi Đức Quốc xã và các cộng sự; đồng thời sát hại hàng triệu nạn nhân khác của cuộc bức hại Quốc xã
Địa điểm	Châu Âu bị Đức chiếm đóng; các trung tâm giết người chủ yếu ở Ba Lan bị chiếm đóng: Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Bełżec, Sobibór, Chełmno, Majdanek
Thời gian	Bức hại từ năm 1933; sát hại hàng loạt 1941–1945
Nạn nhân Do Thái	Khoảng sáu triệu người (USHMM và Yad Vashem); các ước tính học thuật dao động từ khoảng 5,1 triệu đến khoảng 6 triệu
Nạn nhân khác	Hàng triệu người, trong đó có ước tính 3,3 triệu tù binh chiến tranh Liên Xô chết trong giam giữ của Đức, cùng số lượng lớn người Ba Lan không phải Do Thái, người Roma và Sinti, người khuyết tật và tù nhân chính trị; tổng số chính xác thay đổi tùy định nghĩa và nguồn
Thủ phạm	Nhà nước Đức dưới chính phủ Quốc xã, SS, cùng các chính phủ, cảnh sát và lực lượng phụ trợ địa phương cộng tác ở các nước bị chiếm đóng
Tưởng niệm	Yad Vashem (Jerusalem, thành lập 1953), Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ (Washington, D.C., mở cửa 1993), Bảo tàng Nhà nước Auschwitz-Birkenau, Ngày Tưởng niệm Holocaust Quốc tế, 27 tháng 1

3. Background / Bối cảnh

The Holocaust did not begin with the killing centres. It began with the Nazi Party’s rise to power in Germany in 1933 and a series of laws and administrative measures that removed Jews from public life. The Nuremberg Laws of 1935 defined who counted as Jewish under German law and prohibited marriage and sexual relations between Jews and non-Jews. Jews were dismissed from the civil service and the professions, Jewish businesses were boycotted and later seized, and Jewish children were excluded from public schools.

Holocaust không bắt đầu với các trung tâm giết người. Nó bắt đầu từ việc Đảng Quốc xã lên nắm quyền ở Đức năm 1933 và một loạt luật cùng biện pháp hành chính loại người Do Thái khỏi đời sống công cộng. Đạo luật Nuremberg năm 1935 xác định ai được coi là người Do Thái theo luật Đức và cấm hôn nhân cùng quan hệ tình dục giữa người Do Thái và người không phải Do Thái. Người Do Thái bị sa thải khỏi công vụ và các ngành nghề, doanh nghiệp Do Thái bị tẩy chay rồi sau đó bị tịch thu, và trẻ em Do Thái bị loại khỏi trường công.

Anti-Jewish policy was also directed at other groups. People with disabilities were targeted by a forced sterilisation law in 1933 and later by a killing programme known as Aktion T4, which began in 1939. Roma and Sinti, political opponents, Jehovah’s Witnesses and homosexual men were persecuted, imprisoned and in many cases killed. On the night of 9–10 November 1938, in the pogrom known as Kristallnacht (“Night of Broken Glass”), synagogues were burned, Jewish shops were destroyed and about 30,000 Jewish men were arrested and sent to concentration camps. The event is documented in German police reports and in contemporary press coverage.

Chính sách chống Do Thái cũng nhắm vào các nhóm khác. Người khuyết tật bị nhắm tới bởi luật triệt sản cưỡng bức năm 1933 và sau đó là chương trình giết người mang tên Aktion T4, bắt đầu năm 1939. Người Roma và Sinti, đối thủ chính trị, Nhân chứng Giê-hô-va và nam giới đồng tính bị bức hại, bị giam và trong nhiều trường hợp bị giết. Đêm 9–10 tháng 11 năm 1938, trong cuộc tàn sát mang tên Kristallnacht (“Đêm kính vỡ”), các giáo đường bị đốt, cửa hàng Do Thái bị phá hủy và khoảng 30.000 nam giới Do Thái bị bắt, đưa tới trại tập trung. Sự kiện được ghi lại trong báo cáo cảnh sát Đức và tin tức báo chí đương thời.

When Germany invaded Poland in September 1939, beginning the Second World War in Europe, about two million Polish Jews came under German control, and the invasion of the Soviet Union in June 1941 brought millions more Jews in Eastern Europe under German occupation. The war removed the practical limits that had constrained earlier persecution, and German policy shifted from forced emigration and ghettoisation to systematic murder.

Khi Đức xâm lược Ba Lan tháng 9 năm 1939, mở đầu Chiến tranh thế giới thứ hai ở châu Âu, khoảng hai triệu người Do Thái Ba Lan rơi vào quyền kiểm soát của Đức, và cuộc xâm lược Liên Xô tháng 6 năm 1941 đưa thêm hàng triệu người Do Thái ở Đông Âu vào vùng chiếm đóng của Đức. Chiến tranh đã dỡ bỏ những giới hạn thực tế từng kìm hãm cuộc bức hại trước đó, và chính sách của Đức chuyển từ di cư cưỡng bức và ghetto hóa sang sát hại có hệ thống.

Emigration and the Evian Conference, 1938

Before the war, the German government’s policy toward Jews was forced emigration, not yet systematic murder. Between 1933 and 1939 about 300,000 German and Austrian Jews emigrated, but emigration required money, visas and a destination willing to receive them, and those conditions became harder each year. In July 1938, representatives of 32 countries met at Évian-les-Bains in France to discuss the refugee question. The conference produced no agreement to increase immigration quotas, and most participating states declined to accept more refugees. The United States kept its existing quota; Britain declined to admit refugees to Palestine in large numbers. The outcome is recorded in the conference’s proceedings and is cited by historians as evidence that the international response to the refugee crisis was inadequate. After the war began, emigration from German-controlled territory became almost impossible, and the Jews who remained were trapped under German rule.

Di cư và Hội nghị Évian, 1938

Trước chiến tranh, chính sách của chính phủ Đức đối với người Do Thái là di cư cưỡng bức, chưa phải sát hại có hệ thống. Từ 1933 đến 1939, khoảng 300.000 người Do Thái Đức và Áo đã di cư, nhưng di cư đòi hỏi tiền bạc, thị thực và một điểm đến sẵn sàng tiếp nhận, và các điều kiện đó ngày càng khó khăn. Tháng 7 năm 1938, đại diện 32 quốc gia họp tại Évian-les-Bains ở Pháp để thảo luận vấn đề tị nạn. Hội nghị không đạt thỏa thuận tăng hạn ngạch nhập cư, và hầu hết các quốc gia tham gia từ chối tiếp nhận thêm người tị nạn. Hoa Kỳ giữ nguyên hạn ngạch hiện có; Anh từ chối cho người tị nạn nhập cư vào Palestine với số lượng lớn. Kết quả được ghi trong biên bản hội nghị và được các sử gia viện dẫn làm bằng chứng rằng phản ứng quốc tế trước khủng hoảng tị nạn là không thỏa đáng. Sau khi chiến tranh bắt đầu, việc di cư khỏi lãnh thổ do Đức kiểm soát trở nên gần như không thể, và những người Do Thái còn lại bị kẹt dưới quyền cai trị của Đức.

Jewish life in Europe before the war

Before the Holocaust, Jewish life in Europe was large and varied. About 9.5 million Jews lived in Europe in 1933, most of them in Eastern Europe — about 3 million in Poland and about 2.6 million in the Soviet Union — with substantial communities in Germany, Hungary, Romania, France and the Netherlands. Jewish life included religious communities of many kinds, political movements from Zionism to socialism, a press in Yiddish and Hebrew, theatres, schools and sports clubs. In Poland, Jews formed about 10 per cent of the population and were prominent in trade, crafts and the professions; in Germany, Jews formed less than 1 per cent of the population but were visible in the professions, the arts and the sciences. This diversity matters to the history of the Holocaust, because the murder destroyed not a single community but a whole civilisation of towns, institutions and languages — above all Yiddish, the language of most Eastern European Jews, whose number of speakers fell sharply as a result of the murder and of post-war emigration.

Đời sống Do Thái ở châu Âu trước chiến tranh

Trước Holocaust, đời sống Do Thái ở châu Âu rất lớn và đa dạng. Khoảng 9,5 triệu người Do Thái sống ở châu Âu năm 1933, phần lớn ở Đông Âu — khoảng 3 triệu ở Ba Lan và khoảng 2,6 triệu ở Liên Xô — cùng các cộng đồng lớn ở Đức, Hungary, Romania, Pháp và Hà Lan. Đời sống Do Thái bao gồm các cộng đồng tôn giáo đủ loại, các phong trào chính trị từ chủ nghĩa Zion tới chủ nghĩa xã hội, báo chí bằng tiếng Yiddish và Hebrew, nhà hát, trường học và câu lạc bộ thể thao. Tại Ba Lan, người Do Thái chiếm khoảng 10% dân số và nổi bật trong thương mại, thủ công và các ngành nghề; tại Đức, người Do Thái chiếm chưa tới 1% dân số nhưng hiện diện rõ trong các ngành nghề, nghệ thuật và khoa học. Sự đa dạng này có ý nghĩa đối với lịch sử Holocaust, vì vụ sát hại đã phá hủy không phải một cộng đồng đơn lẻ mà cả một nền văn minh gồm thị trấn, thể chế và ngôn ngữ — trên hết là tiếng Yiddish, ngôn ngữ của hầu hết người Do Thái Đông Âu, mà số người nói giảm mạnh do vụ sát hại và di cư sau chiến tranh.

4. What Happened / Diễn biến sự kiện

The T4 programme

Before the killing centres, the German state carried out a killing programme against people with disabilities, known as Aktion T4 after the address of its administrative office, Tiergartenstrasse 4 in Berlin. Beginning in 1939, physicians and officials selected children and adults with physical and intellectual disabilities, mental illness and chronic conditions, and they were killed in gas chambers at six centres in Germany and Austria. The programme was formally halted in August 1941 after protests, including a public sermon by the Catholic Bishop of Münster, Clemens August von Galen, but killings of people with disabilities continued in hospitals and institutions until the end of the war. Historians estimate that about 200,000–250,000 people with disabilities were murdered under the programme and its continuation. The T4 programme is cited by historians as the first systematic use of gas chambers by the German state, and several of its staff later worked at the killing centres in occupied Poland.

Chương trình T4

Trước các trung tâm giết người, nhà nước Đức thực hiện một chương trình giết người nhắm vào người khuyết tật, mang tên Aktion T4 theo địa chỉ văn phòng hành chính của nó, Tiergartenstrasse 4 ở Berlin. Bắt đầu năm 1939, bác sĩ và quan chức lựa chọn trẻ em và người lớn khuyết tật thể chất và trí tuệ, bệnh tâm thần và bệnh mãn tính, và họ bị giết trong phòng hơi ngạt tại sáu trung tâm ở Đức và Áo. Chương trình chính thức dừng tháng 8 năm 1941 sau các cuộc phản đối, trong đó có bài giảng công khai của Giám mục Công giáo Münster, Clemens August von Galen, nhưng việc giết người khuyết tật vẫn tiếp tục trong bệnh viện và cơ sở cho đến cuối chiến tranh. Các sử gia ước tính khoảng 200.000–250.000 người khuyết tật bị sát hại trong chương trình và phần tiếp nối của nó. Chương trình T4 được các sử gia viện dẫn là lần đầu tiên nhà nước Đức sử dụng phòng hơi ngạt một cách có hệ thống, và một số nhân viên của nó sau đó làm việc tại các trung tâm giết người ở Ba Lan bị chiếm đóng.

Mass shootings, 1941–1942

After the invasion of the Soviet Union in June 1941, mobile killing units of the SS and police, the Einsatzgruppen, followed the German army and shot Jewish men, women and children in pits, ravines and forests. Local auxiliaries and police units took part in many of these killings. At Babi Yar, a ravine outside Kyiv, German units shot more than 33,000 Jews on 29–30 September 1941, according to German reports and post-war investigations. The United States Holocaust Memorial Museum estimates that about two million Jews were killed in mass shootings and related massacres.

Các vụ xả súng hàng loạt, 1941–1942

Sau cuộc xâm lược Liên Xô tháng 6 năm 1941, các đơn vị giết người cơ động của SS và cảnh sát, Einsatzgruppen, đi theo quân đội Đức và bắn người Do Thái — nam, nữ và trẻ em — tại các hố, khe núi và rừng. Lực lượng phụ trợ địa phương và đơn vị cảnh sát tham gia nhiều vụ giết người trong số này. Tại Babi Yar, một khe núi ngoại ô Kyiv, các đơn vị Đức đã bắn hơn 33.000 người Do Thái ngày 29–30 tháng 9 năm 1941, theo báo cáo của Đức và điều tra sau chiến tranh. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ ước tính khoảng hai triệu người Do Thái bị giết trong các vụ xả súng hàng loạt và các vụ thảm sát liên quan.

Ghettos

From 1939 onwards, Jews in occupied Poland and later in other occupied territories were forced into ghettos — sealed districts of cities where overcrowding, hunger and disease caused high death rates. The Warsaw Ghetto, established in October 1940, held about 400,000 people at its peak in an area of about 3.4 square kilometres. Deportations from the ghettos to killing centres began in 1942. In April–May 1943, the remaining inhabitants of the Warsaw Ghetto rose in armed resistance; German forces suppressed the uprising over about four weeks and destroyed the ghetto.

Các khu ghetto

Từ năm 1939 trở đi, người Do Thái ở Ba Lan bị chiếm đóng và sau đó ở các lãnh thổ bị chiếm đóng khác bị ép vào các khu ghetto — những khu vực khép kín trong thành phố, nơi quá tải, đói khát và bệnh tật gây tỷ lệ tử vong cao. Khu ghetto Warsaw, thành lập tháng 10 năm 1940, chứa khoảng 400.000 người vào thời điểm đông nhất trên diện tích khoảng 3,4 km². Việc trục xuất từ các ghetto tới các trung tâm giết người bắt đầu năm 1942. Tháng 4–5 năm 1943, những cư dân còn lại của ghetto Warsaw nổi dậy kháng cự vũ trang; quân Đức dập tắt cuộc nổi dậy trong khoảng bốn tuần và phá hủy khu ghetto.

The killing centres: Chełmno and Majdanek

Auschwitz, Treblinka, Bełżec and Sobibór are the best-known killing centres, but two others complete the picture. Chełmno (Kulmhof), in western Poland, began operating in December 1941 and was the first killing centre to use gas: victims were killed in gas vans, and the bodies were buried and later burned. About 150,000–200,000 people were murdered at Chełmno, most of them Jews from the Łódź Ghetto and the surrounding region, according to USHMM and Polish estimates. Majdanek, near Lublin, was both a concentration camp and a killing centre; about 78,000 people were murdered there, including about 59,000 Jews, according to the Majdanek State Museum’s research. Majdanek was liberated by Soviet forces in July 1944 and was the first major camp to be seen by the outside world; Soviet and Polish investigators documented the gas chambers and crematoria, and the news was reported in the Allied press. The differences between the centres — Chełmno’s gas vans, Majdanek’s dual function, Treblinka’s scale — show that the killing system was built up in stages and in different places, rather than to a single design.

Các trung tâm giết người: Chełmno và Majdanek

Auschwitz, Treblinka, Bełżec và Sobibór là các trung tâm giết người nổi tiếng nhất, nhưng hai nơi khác hoàn thiện bức tranh. Chełmno (Kulmhof), ở miền tây Ba Lan, bắt đầu hoạt động tháng 12 năm 1941 và là trung tâm giết người đầu tiên dùng hơi ngạt: nạn nhân bị giết trong xe hơi ngạt, thi thể bị chôn rồi sau đó bị đốt. Khoảng 150.000–200.000 người bị sát hại tại Chełmno, phần lớn là người Do Thái từ ghetto Łódź và vùng xung quanh, theo ước tính của USHMM và Ba Lan. Majdanek, gần Lublin, vừa là trại tập trung vừa là trung tâm giết người; khoảng 78.000 người bị sát hại tại đó, trong đó khoảng 59.000 người Do Thái, theo nghiên cứu của Bảo tàng Nhà nước Majdanek. Majdanek được quân Liên Xô giải phóng tháng 7 năm 1944 và là trại lớn đầu tiên được thế giới bên ngoài nhìn thấy; các điều tra viên Liên Xô và Ba Lan ghi lại phòng hơi ngạt và lò hỏa táng, và tin tức được báo chí Đồng minh đưa tin. Sự khác nhau giữa các trung tâm — xe hơi ngạt của Chełmno, chức năng kép của Majdanek, quy mô của Treblinka — cho thấy hệ thống giết người được xây dựng theo từng giai đoạn và tại các nơi khác nhau, chứ không theo một thiết kế duy nhất.

The Wannsee Conference and the killing centres

On 20 January 1942, senior German officials met at a villa in the Berlin suburb of Wannsee to coordinate the deportation of Jews from across Europe. The minutes of the meeting, preserved in the German archives, record the discussion of the “Final Solution to the Jewish Question” — the plan to murder the Jews of Europe. In 1942, three killing centres were built in occupied Poland for Operation Reinhard, the murder of the Jews of the General Government (occupied Poland): Bełżec, Sobibór and Treblinka. Together with Chełmno, Majdanek and Auschwitz-Birkenau, these sites were the main locations of the murder by gas. The United States Holocaust Memorial Museum estimates that about 2.7 million Jews were murdered at the killing centres.

Hội nghị Wannsee và các trung tâm giết người

Ngày 20 tháng 1 năm 1942, các quan chức cấp cao của Đức họp tại một biệt thự ở ngoại ô Wannsee, Berlin, để phối hợp việc trục xuất người Do Thái từ khắp châu Âu. Biên bản cuộc họp, được lưu trong kho lưu trữ Đức, ghi lại cuộc thảo luận về “Giải pháp cuối cùng cho vấn đề Do Thái” — kế hoạch sát hại người Do Thái châu Âu. Năm 1942, ba trung tâm giết người được xây dựng ở Ba Lan bị chiếm đóng cho Chiến dịch Reinhard, vụ sát hại người Do Thái tại Chính phủ Tổng quản (Ba Lan bị chiếm đóng): Bełżec, Sobibór và Treblinka. Cùng với Chełmno, Majdanek và Auschwitz-Birkenau, đây là những địa điểm chính của vụ sát hại bằng hơi ngạt. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ ước tính khoảng 2,7 triệu người Do Thái bị sát hại tại các trung tâm giết người.

Deportations and Auschwitz

Deportations by rail from across occupied Europe brought Jews to the killing centres, most of them to Auschwitz. At Auschwitz-Birkenau, arrivals were selected on the ramp: those judged able to work were registered as prisoners; most others were sent directly to the gas chambers. The Auschwitz-Birkenau State Museum estimates that at least 1.3 million people were deported to Auschwitz and at least 1.1 million were murdered there, of whom about 960,000 were Jews. The Hungarian deportations of 1944 were the largest single operation: about 430,000 Hungarian Jews were deported to Auschwitz between May and July 1944, according to Yad Vashem and USHMM records.

Trục xuất và Auschwitz

Các chuyến trục xuất bằng đường sắt từ khắp châu Âu bị chiếm đóng đưa người Do Thái tới các trung tâm giết người, phần lớn tới Auschwitz. Tại Auschwitz-Birkenau, người mới đến bị lựa chọn trên sân ga: những người được cho là có thể lao động được đăng ký làm tù nhân; phần lớn những người còn lại bị đưa thẳng tới phòng hơi ngạt. Bảo tàng Nhà nước Auschwitz-Birkenau ước tính ít nhất 1,3 triệu người bị trục xuất tới Auschwitz và ít nhất 1,1 triệu người bị sát hại tại đó, trong đó khoảng 960.000 người là Do Thái. Các đợt trục xuất người Do Thái Hungary năm 1944 là chiến dịch đơn lẻ lớn nhất: khoảng 430.000 người Do Thái Hungary bị trục xuất tới Auschwitz từ tháng 5 đến tháng 7 năm 1944, theo hồ sơ của Yad Vashem và USHMM.

Resistance and rescue

Jews resisted the murder in several ways. Armed uprisings took place in the Warsaw Ghetto (April–May 1943), in the Treblinka extermination camp (August 1943), in Sobibór (October 1943) and at Auschwitz-Birkenau (October 1944). Partisan groups operated in the forests of Eastern Europe, and underground organisations smuggled food and forged documents in the ghettos. Rescue also took many forms. In Denmark, in October 1943, Danish citizens and fishermen helped about 7,000 Danish Jews reach neutral Sweden by boat, after a German official, Georg Ferdinand Duckwitz, warned Danish leaders of the planned deportation. In Bulgaria, public and political pressure prevented the deportation of Bulgarian Jews. Individuals who hid Jews or helped them escape — later recognised by Yad Vashem as the “Righteous Among the Nations” — acted in many countries, and more than 28,000 such individuals have been recognised. Historians note that rescue was the exception rather than the rule, and that it depended on local conditions, on the attitude of the occupying authorities, and on the risks individuals were willing to take.

Kháng cự và cứu giúp

Người Do Thái đã kháng cự vụ sát hại bằng nhiều cách. Các cuộc nổi dậy vũ trang diễn ra tại ghetto Warsaw (tháng 4–5 năm 1943), trại hủy diệt Treblinka (tháng 8 năm 1943), Sobibór (tháng 10 năm 1943) và tại Auschwitz-Birkenau (tháng 10 năm 1944). Các nhóm du kích hoạt động trong rừng Đông Âu, và các tổ chức ngầm buôn lậu thực phẩm và giấy tờ giả trong các khu ghetto. Việc cứu giúp cũng có nhiều hình thức. Tại Đan Mạch, tháng 10 năm 1943, người dân và ngư dân Đan Mạch đã giúp khoảng 7.000 người Do Thái Đan Mạch tới Thụy Điển trung lập bằng thuyền, sau khi một quan chức Đức, Georg Ferdinand Duckwitz, cảnh báo lãnh đạo Đan Mạch về kế hoạch trục xuất. Tại Bulgaria, áp lực công chúng và chính trị đã ngăn chặn việc trục xuất người Do Thái Bulgaria. Những cá nhân che giấu người Do Thái hoặc giúp họ trốn thoát — sau này được Yad Vashem công nhận là “Người Công chính trong các Dân tộc” — đã hành động ở nhiều quốc gia, và hơn 28.000 cá nhân như vậy đã được công nhận. Các sử gia lưu ý rằng cứu giúp là ngoại lệ chứ không phải quy luật, và nó phụ thuộc vào điều kiện địa phương, thái độ của chính quyền chiếm đóng và mức độ rủi ro mà từng cá nhân sẵn sàng chấp nhận.

Liberation and the end of the war

As Soviet forces advanced from the east in 1944–1945, the SS evacuated the camps and forced prisoners on marches westward; many died of exhaustion, hunger and cold on these “death marches”. Auschwitz was liberated by Soviet troops on 27 January 1945. British and American forces liberated camps in the west, including Bergen-Belsen (15 April 1945) and Dachau (29 April 1945). Germany surrendered on 8 May 1945. Survivors faced the search for family members, the return to destroyed communities, and the question of where to live. Many emigrated to Palestine/Israel, the United States and other countries.

Giải phóng và kết thúc chiến tranh

Khi quân Liên Xô tiến từ phía đông năm 1944–1945, SS sơ tán các trại và ép tù nhân hành quân về phía tây; nhiều người chết vì kiệt sức, đói và lạnh trên những “cuộc hành quân tử thần” này. Auschwitz được quân Liên Xô giải phóng ngày 27 tháng 1 năm 1945. Quân Anh và Mỹ giải phóng các trại ở phía tây, trong đó có Bergen-Belsen (15 tháng 4 năm 1945) và Dachau (29 tháng 4 năm 1945). Đức đầu hàng ngày 8 tháng 5 năm 1945. Những người sống sót đối mặt với việc tìm kiếm người thân, trở về các cộng đồng đã bị phá hủy và câu hỏi sẽ sống ở đâu. Nhiều người di cư tới Palestine/Israel, Hoa Kỳ và các nước khác.

Bergen-Belsen and the western camps

Not all camps were killing centres. Bergen-Belsen, in northern Germany, was established as a prisoner-of-war camp and later became a concentration camp; it had no gas chambers, but about 50,000 people died there from starvation, disease and overcrowding, including the diarist Anne Frank, who died of typhus in early 1945. British forces liberated Bergen-Belsen on 15 April 1945 and found about 60,000 prisoners alive, many of them gravely ill; about 14,000 more died in the weeks after liberation despite medical care. Dachau, near Munich, was the first concentration camp, established in March 1933, and it served as the model for the camp system; about 41,000 people died there. Buchenwald, near Weimar, held about 250,000 prisoners over its existence, of whom about 56,000 died. These camps are preserved today as memorials, and their histories are presented as part of the camp system as a whole, in which death came from labour, hunger and disease as well as from gas.

Bergen-Belsen và các trại phía tây

Không phải trại nào cũng là trung tâm giết người. Bergen-Belsen, ở miền bắc nước Đức, được thành lập làm trại tù binh chiến tranh rồi sau đó thành trại tập trung; nó không có phòng hơi ngạt, nhưng khoảng 50.000 người chết tại đó vì đói, bệnh tật và quá tải, trong đó có Anne Frank, tác giả nhật ký, chết vì thương hàn đầu năm 1945. Quân Anh giải phóng Bergen-Belsen ngày 15 tháng 4 năm 1945 và tìm thấy khoảng 60.000 tù nhân còn sống, nhiều người bệnh nặng; khoảng 14.000 người nữa chết trong những tuần sau giải phóng dù được chăm sóc y tế. Dachau, gần Munich, là trại tập trung đầu tiên, thành lập tháng 3 năm 1933, và đóng vai trò mô hình cho hệ thống trại; khoảng 41.000 người chết tại đó. Buchenwald, gần Weimar, giam giữ khoảng 250.000 tù nhân trong suốt thời gian tồn tại, trong đó khoảng 56.000 người chết. Các trại này ngày nay được bảo tồn làm đài tưởng niệm, và lịch sử của chúng được trình bày như một phần của toàn bộ hệ thống trại, trong đó cái chết đến từ lao động, đói khát và bệnh tật cũng như từ hơi ngạt.

5. The Site Today / Địa điểm ngày nay

There is no single site of the Holocaust. Its places of remembrance are spread across Europe and beyond. The most visited is the Auschwitz-Birkenau State Museum in Poland, on the site of the former Auschwitz camp complex, which received over two million visitors a year before the pandemic. Yad Vashem in Jerusalem, founded in 1953, combines a museum, archives, a research institute and the Hall of Names, where Pages of Testimony record the names of victims — about five million names have been collected so far. The United States Holocaust Memorial Museum in Washington, D.C., opened in 1993, holds extensive archives and exhibitions. Other sites include the former killing centres at Treblinka, Bełżec and Sobibór, the Warsaw Ghetto area and its memorials, and the Memorial to the Murdered Jews of Europe in Berlin, opened in 2005. Many former camps are preserved as museums; some, such as Treblinka, are marked by memorial landscapes rather than surviving buildings, because the Germans dismantled them before the end of the war.

Không có một địa điểm duy nhất của Holocaust. Các nơi tưởng niệm trải rộng khắp châu Âu và xa hơn. Nơi được thăm nhiều nhất là Bảo tàng Nhà nước Auschwitz-Birkenau ở Ba Lan, trên khu vực của trại Auschwitz cũ, đón hơn hai triệu du khách mỗi năm trước đại dịch. Yad Vashem ở Jerusalem, thành lập năm 1953, kết hợp bảo tàng, kho lưu trữ, viện nghiên cứu và Sảnh Tên, nơi các Trang Chứng thực ghi lại tên nạn nhân — khoảng năm triệu tên đã được thu thập cho đến nay. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ ở Washington, D.C., mở cửa năm 1993, lưu giữ kho lưu trữ và triển lãm phong phú. Các địa điểm khác gồm các trung tâm giết người cũ tại Treblinka, Bełżec và Sobibór, khu vực ghetto Warsaw và các đài tưởng niệm, cùng Đài tưởng niệm Người Do Thái châu Âu bị sát hại ở Berlin, khánh thành năm 2005. Nhiều trại cũ được bảo tồn làm bảo tàng; một số, như Treblinka, được đánh dấu bằng cảnh quan tưởng niệm thay vì công trình còn tồn tại, vì quân Đức đã tháo dỡ chúng trước khi chiến tranh kết thúc.

The Warsaw Ghetto memorials

The site of the Warsaw Ghetto is marked today by memorials rather than by surviving ghetto buildings, because the ghetto was destroyed in 1943 and the city was further destroyed in the Warsaw Uprising of 1944. The best-known is the Monument to the Ghetto Heroes, unveiled in 1948 on the site where the uprising began; its central figure is Mordechai Anielewicz, the commander of the Jewish Combat Organization. Nearby stands the POLIN Museum of the History of Polish Jews, opened in 2013, which presents a thousand years of Jewish life in Poland and gives the Holocaust a central place in its narrative. A section of the ghetto wall survives on ulica Złota, and a memorial marks the Umschlagplatz, the railway siding from which deportations to Treblinka departed. The memorials are visited by school groups and by visitors from Israel and around the world, and the anniversary of the uprising, 19 April, is marked each year in Warsaw.

Các đài tưởng niệm ghetto Warsaw

Địa điểm ghetto Warsaw ngày nay được đánh dấu bằng các đài tưởng niệm chứ không phải các tòa nhà ghetto còn tồn tại, vì khu ghetto đã bị phá hủy năm 1943 và thành phố tiếp tục bị phá hủy trong Cuộc nổi dậy Warsaw năm 1944. Một đài tưởng niệm là Tượng đài các Anh hùng Ghetto, khánh thành năm 1948 tại nơi cuộc nổi dậy bắt đầu; nhân vật trung tâm là Mordechai Anielewicz, chỉ huy Tổ chức Chiến đấu Do Thái. Gần đó là Bảo tàng POLIN về Lịch sử Người Do Thái Ba Lan, mở cửa năm 2013, trình bày một nghìn năm đời sống Do Thái tại Ba Lan và đặt Holocaust ở vị trí trung tâm trong câu chuyện. Một đoạn tường ghetto còn tồn tại trên phố Złota, và một đài tưởng niệm đánh dấu Umschlagplatz, sân ga đường sắt nơi các chuyến trục xuất tới Treblinka khởi hành. Các đài tưởng niệm được các nhóm học sinh và du khách từ Israel cùng khắp thế giới đến thăm, và ngày kỷ niệm cuộc nổi dậy, 19 tháng 4, được đánh dấu hàng năm tại Warsaw.

6. Victims and Remembrance / Nạn nhân và tưởng niệm

The figure of about six million Jewish victims is the estimate used by the United States Holocaust Memorial Museum and Yad Vashem. It is a reconstruction from German records, deportation lists, demographic comparison of pre-war and post-war Jewish populations, and survivor testimony — not a count from a single list. Scholarly estimates range from about 5.1 million (Raul Hilberg) to about 6 million, with many tallies concentrated around 5.6–5.9 million. The USHMM breaks the total down as approximately 2.7 million murdered at the killing centres, about 2 million in mass shootings and related massacres, and 800,000–1 million in ghettos, labour camps and concentration camps. About 1.5 million of the Jewish victims were children, according to USHMM. Yad Vashem’s Central Database of Shoah Victims’ Names has collected about five million names; about one million victims remain unnamed in the database.

Con số khoảng sáu triệu nạn nhân Do Thái là ước tính được Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ và Yad Vashem sử dụng. Đó là một bản tái dựng từ hồ sơ Đức, danh sách trục xuất, so sánh nhân khẩu học dân số Do Thái trước và sau chiến tranh, cùng lời chứng của người sống sót — không phải số đếm từ một danh sách duy nhất. Các ước tính học thuật dao động từ khoảng 5,1 triệu (Raul Hilberg) đến khoảng 6 triệu, với nhiều tổng số tập trung quanh 5,6–5,9 triệu. USHMM phân tách tổng số thành khoảng 2,7 triệu người bị sát hại tại các trung tâm giết người, khoảng 2 triệu trong các vụ xả súng hàng loạt và thảm sát liên quan, và 800.000–1 triệu trong các khu ghetto, trại lao động và trại tập trung. Khoảng 1,5 triệu nạn nhân Do Thái là trẻ em, theo USHMM. Cơ sở dữ liệu Trung tâm về Tên Nạn nhân Shoah của Yad Vashem đã thu thập khoảng năm triệu tên; khoảng một triệu nạn nhân vẫn chưa có tên trong cơ sở dữ liệu.

Millions of non-Jewish victims were also killed under Nazi rule. The largest group was Soviet prisoners of war: about 3.3 million died in German custody, according to USHMM and standard historical accounts. Non-Jewish Poles, Roma and Sinti, people with disabilities, political prisoners, Jehovah’s Witnesses and homosexual men were also killed in large numbers; totals for these groups vary by definition, because the categories overlap and records are incomplete. Remembrance therefore takes different forms in different countries: in Israel, Yom HaShoah (Holocaust Remembrance Day) is observed in spring; internationally, 27 January is International Holocaust Remembrance Day, designated by the United Nations in 2005.

Hàng triệu nạn nhân không phải Do Thái cũng bị giết dưới chế độ Quốc xã. Nhóm lớn nhất là tù binh chiến tranh Liên Xô: khoảng 3,3 triệu người chết trong giam giữ của Đức, theo USHMM và các tài liệu lịch sử chuẩn. Người Ba Lan không phải Do Thái, người Roma và Sinti, người khuyết tật, tù nhân chính trị, Nhân chứng Giê-hô-va và nam giới đồng tính cũng bị giết với số lượng lớn; tổng số của các nhóm này thay đổi tùy định nghĩa, vì các hạng mục chồng chéo và hồ sơ không đầy đủ. Do đó việc tưởng niệm có hình thức khác nhau ở các quốc gia: tại Israel, Yom HaShoah (Ngày Tưởng niệm Holocaust) được cử hành vào mùa xuân; trên phạm vi quốc tế, ngày 27 tháng 1 là Ngày Tưởng niệm Holocaust Quốc tế, do Liên Hợp Quốc chỉ định năm 2005.

The Righteous Among the Nations

Yad Vashem’s programme for the Righteous Among the Nations, established in 1963, recognises non-Jews who risked their lives to save Jews during the Holocaust. Each case is examined by a commission on the basis of testimony and documents. The largest numbers of recognised individuals come from Poland, the Netherlands and France, reflecting both the size of the Jewish populations in those countries and the extent of documentation. Among the best-known are Oskar Schindler, a German industrialist who employed more than 1,000 Jews in his factories in Poland and Czechoslovakia, and Raoul Wallenberg, a Swedish diplomat in Budapest who issued protective documents to thousands of Hungarian Jews in 1944. The programme is not a count of all rescuers — many acted without leaving records, and many were killed for doing so — but it is the most systematic recognition of rescue, and its archive is used in education programmes in many countries.

Người Công chính trong các Dân tộc

Chương trình Người Công chính trong các Dân tộc của Yad Vashem, thành lập năm 1963, công nhận những người không phải Do Thái đã liều mạng để cứu người Do Thái trong Holocaust. Mỗi trường hợp được một ủy ban xem xét dựa trên lời chứng và tài liệu. Số lượng cá nhân được công nhận lớn nhất đến từ Ba Lan, Hà Lan và Pháp, phản ánh cả quy mô dân số Do Thái tại các nước đó và mức độ tài liệu. Trong số những người nổi tiếng nhất có Oskar Schindler, nhà công nghiệp Đức đã thuê hơn 1.000 người Do Thái trong các nhà máy của ông ở Ba Lan và Tiệp Khắc, và Raoul Wallenberg, nhà ngoại giao Thụy Điển tại Budapest đã cấp giấy tờ bảo vệ cho hàng nghìn người Do Thái Hungary năm 1944. Chương trình không phải là số đếm tất cả những người cứu giúp — nhiều người hành động mà không để lại hồ sơ, và nhiều người đã bị giết vì làm vậy — nhưng đó là sự công nhận có hệ thống nhất về cứu giúp, và kho lưu trữ của nó được dùng trong các chương trình giáo dục ở nhiều quốc gia.

Children and the Kindertransport

About 1.5 million Jewish children were murdered in the Holocaust, according to USHMM, and the fate of children is a central subject of Holocaust education. One of the best-documented rescue efforts was the Kindertransport, the organised movement of about 10,000 Jewish children from Germany, Austria, Czechoslovakia and Poland to Britain between December 1938 and September 1939. The children travelled without their parents, were placed with foster families, in hostels and on farms, and most never saw their parents again. The effort was organised by British Jewish and Quaker organisations after Kristallnacht, with the British government agreeing to admit the children on condition that private funds paid for their care. The Kindertransport is remembered in Britain through memorials at London’s Liverpool Street station and through the accounts of the survivors, many of whom remained in Britain after the war. It is also cited by historians as an example of what was possible — and of its limits: the same British government declined to admit the children’s parents.

Trẻ em và Kindertransport

Khoảng 1,5 triệu trẻ em Do Thái bị sát hại trong Holocaust, theo USHMM, và số phận của trẻ em là chủ đề trung tâm của giáo dục về Holocaust. Một trong những nỗ lực cứu giúp được ghi chép đầy đủ nhất là Kindertransport, phong trào có tổ chức đưa khoảng 10.000 trẻ em Do Thái từ Đức, Áo, Tiệp Khắc và Ba Lan tới Anh từ tháng 12 năm 1938 đến tháng 9 năm 1939. Các em đi mà không có cha mẹ, được đưa tới các gia đình nuôi dưỡng, ký túc xá và trang trại, và phần lớn không bao giờ gặp lại cha mẹ. Nỗ lực này do các tổ chức Do Thái và Quaker của Anh tổ chức sau Kristallnacht, với chính phủ Anh đồng ý tiếp nhận trẻ em với điều kiện quỹ tư nhân chi trả chi phí chăm sóc. Kindertransport được tưởng niệm tại Anh qua các đài tưởng niệm ở ga Liverpool Street, London, và qua lời kể của những người sống sót, nhiều người trong số đó ở lại Anh sau chiến tranh. Nó cũng được các sử gia viện dẫn như ví dụ về những gì có thể làm được — và giới hạn của nó: chính phủ Anh từ chối tiếp nhận cha mẹ của các em.

7. Trials and Justice / Xét xử và công lý

The principal post-war trial was the International Military Tribunal at Nuremberg, which ran from 20 November 1945 to 1 October 1946. Twenty-four senior Nazi leaders were indicted; 22 stood trial, 19 were convicted and 3 acquitted, and 12 were sentenced to death. The tribunal’s evidence included German documents, film and testimony, and its judgment established the legal concepts of crimes against peace, war crimes and crimes against humanity. Twelve further trials were held at Nuremberg under American authority between 1946 and 1949, trying doctors, judges, industrialists and SS officers. Other trials followed in the countries where the crimes had been committed: in Poland, the former Auschwitz commandant Rudolf Höss was tried in Warsaw in 1947 and executed; in Israel, Adolf Eichmann, who had organised deportations, was tried in Jerusalem in 1961 and executed in 1962; in West Germany, the Frankfurt Auschwitz trials (1963–1965) tried 22 former camp staff. Trials of individual perpetrators continued into the 21st century, though by then most were elderly. The question of how far justice was achieved remains a subject of historical discussion: the most senior leaders — Hitler, Himmler and Goebbels — died before they could be tried, and many lower-level participants were never prosecuted.

Phiên tòa chính sau chiến tranh là Tòa án Quân sự Quốc tế tại Nuremberg, diễn ra từ ngày 20 tháng 11 năm 1945 đến ngày 1 tháng 10 năm 1946. Hai mươi bốn lãnh đạo cấp cao của Quốc xã bị truy tố; 22 người ra tòa, 19 người bị kết tội và 3 người được tuyên vô tội, 12 người bị tuyên án tử hình. Chứng cứ của tòa gồm tài liệu Đức, phim và lời chứng, và bản án đã thiết lập các khái niệm pháp lý về tội ác chống hòa bình, tội ác chiến tranh và tội ác chống nhân loại. Mười hai phiên tòa tiếp theo được tổ chức tại Nuremberg dưới quyền Mỹ từ 1946 đến 1949, xét xử bác sĩ, thẩm phán, nhà công nghiệp và sĩ quan SS. Các phiên tòa khác diễn ra tại những nước nơi tội ác xảy ra: tại Ba Lan, cựu chỉ huy Auschwitz Rudolf Höss bị xét xử tại Warsaw năm 1947 và bị xử tử; tại Israel, Adolf Eichmann, người tổ chức các đợt trục xuất, bị xét xử tại Jerusalem năm 1961 và bị xử tử năm 1962; tại Tây Đức, các phiên tòa Auschwitz tại Frankfurt (1963–1965) xét xử 22 cựu nhân viên trại. Việc xét xử từng thủ phạm tiếp tục sang thế kỷ 21, dù khi đó hầu hết đã cao tuổi. Câu hỏi công lý đã đạt được đến mức nào vẫn là chủ đề thảo luận lịch sử: các lãnh đạo cấp cao nhất — Hitler, Himmler và Goebbels — đã chết trước khi bị xét xử, và nhiều người tham gia cấp thấp không bao giờ bị truy tố.

8. Visiting Information / Thông tin tham quan

The main Holocaust museums are open to the public. The United States Holocaust Memorial Museum in Washington, D.C., is free to enter; check its official site (ushmm.org) for current hours and any timed-entry requirements. Yad Vashem in Jerusalem is free to enter; check its official site (yadvashem.org) for hours and for the arrangements for visiting the Hall of Names and the Children’s Memorial. The Auschwitz-Birkenau State Museum requires an entry pass booked in advance through its official site (auschwitz.org); visits are free for individual visitors, and guided tours are available for a fee — check the official site for current arrangements before travelling. The Memorial to the Murdered Jews of Europe in Berlin is an open-air site, free to visit at any time, with an information centre below ground. Visitors to all these sites are asked to behave as at any memorial: speak quietly, follow photography rules, and respect ceremonies and school groups.

Các bảo tàng Holocaust chính mở cửa cho công chúng. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ ở Washington, D.C., vào cửa miễn phí; hãy kiểm tra trang web chính thức (ushmm.org) để biết giờ mở cửa hiện tại và yêu cầu vào cửa theo giờ. Yad Vashem ở Jerusalem vào cửa miễn phí; hãy kiểm tra trang web chính thức (yadvashem.org) để biết giờ mở cửa và cách tham quan Sảnh Tên cùng Đài tưởng niệm Trẻ em. Bảo tàng Nhà nước Auschwitz-Birkenau yêu cầu thẻ vào cửa đặt trước qua trang web chính thức (auschwitz.org); du khách cá nhân vào cửa miễn phí, và có tour hướng dẫn với phí — hãy kiểm tra trang web chính thức để biết sắp xếp hiện tại trước khi đi. Đài tưởng niệm Người Do Thái châu Âu bị sát hại ở Berlin là địa điểm ngoài trời, miễn phí thăm quan bất cứ lúc nào, với một trung tâm thông tin dưới lòng đất. Du khách tại tất cả các địa điểm này được yêu cầu ứng xử như tại bất kỳ đài tưởng niệm nào: nói nhỏ, tuân thủ quy định chụp ảnh và tôn trọng các buổi lễ cùng nhóm học sinh.

9. Commemoration and Education / Tưởng niệm và giáo dục

Holocaust education is a formal part of school curricula in many countries, including Germany, Israel, the United States and the United Kingdom. Yad Vashem’s International School for Holocaust Studies trains teachers from around the world; the USHMM runs teacher programmes and provides classroom materials based on its archives. The United Nations designated 27 January as International Holocaust Remembrance Day in 2005, and ceremonies are held each year at Auschwitz-Birkenau and at the United Nations. Survivor testimony projects — including the USC Shoah Foundation’s video archive, founded by Steven Spielberg in 1994 — have recorded tens of thousands of interviews, preserving first-person accounts for use after the survivor generation has passed. In Germany, the culture of remembrance (Erinnerungskultur) includes memorials, school visits to former camps, and the Stolpersteine (“stumbling stones”) project, which places small brass plaques in pavements outside the last homes of victims across Europe.

Giáo dục về Holocaust là một phần chính thức của chương trình học ở nhiều quốc gia, trong đó có Đức, Israel, Hoa Kỳ và Vương quốc Anh. Trường Quốc tế Nghiên cứu Holocaust của Yad Vashem đào tạo giáo viên từ khắp thế giới; USHMM tổ chức chương trình cho giáo viên và cung cấp tài liệu lớp học dựa trên kho lưu trữ của mình. Liên Hợp Quốc chỉ định ngày 27 tháng 1 là Ngày Tưởng niệm Holocaust Quốc tế năm 2005, và các lễ tưởng niệm được tổ chức hàng năm tại Auschwitz-Birkenau và tại Liên Hợp Quốc. Các dự án ghi lời chứng của người sống sót — trong đó có kho lưu trữ video của USC Shoah Foundation, do Steven Spielberg thành lập năm 1994 — đã ghi lại hàng chục nghìn cuộc phỏng vấn, lưu giữ lời kể trực tiếp để sử dụng sau khi thế hệ sống sót qua đời. Tại Đức, văn hóa tưởng niệm (Erinnerungskultur) bao gồm các đài tưởng niệm, chuyến thăm trường học tới các trại cũ và dự án Stolpersteine (“đá vấp”), đặt những tấm đồng nhỏ trên vỉa hè trước ngôi nhà cuối cùng của nạn nhân khắp châu Âu.

Holocaust Memorial Day ceremonies

The ceremonies held on 27 January each year follow a similar pattern in many countries. At Auschwitz-Birkenau, survivors speak, candles are lit, and wreaths are laid at the International Monument. At the United Nations in New York, a memorial ceremony is held in the General Assembly Hall. In the United Kingdom, the Holocaust Memorial Day Trust organises a national ceremony, and local ceremonies are held in towns and cities; the theme of each year is announced in advance and is used in schools and community events. In Germany, the Bundestag holds a remembrance hour on 27 January, at which a survivor or a historian speaks. The ceremonies are deliberately restrained: they consist of testimony, music and the reading of names, rather than of speeches by politicians alone. The aim, as stated by the International Holocaust Remembrance Alliance, is to remember the victims, to honour the survivors, and to educate new generations.

Lễ kỷ niệm Ngày Tưởng niệm Holocaust

Các buổi lễ tổ chức ngày 27 tháng 1 hàng năm tuân theo mô hình tương tự ở nhiều quốc gia. Tại Auschwitz-Birkenau, những người sống sót phát biểu, nến được thắp, và vòng hoa được đặt tại Đài tưởng niệm Quốc tế. Tại Liên Hợp Quốc ở New York, một lễ tưởng niệm được tổ chức tại Hội trường Đại hội đồng. Tại Vương quốc Anh, Quỹ Ngày Tưởng niệm Holocaust tổ chức lễ quốc gia, và các lễ địa phương được tổ chức tại các thị trấn và thành phố; chủ đề mỗi năm được công bố trước và dùng trong trường học cùng sự kiện cộng đồng. Tại Đức, Quốc hội tổ chức giờ tưởng niệm ngày 27 tháng 1, tại đó một người sống sót hoặc sử gia phát biểu. Các buổi lễ được tổ chức một cách trang nghiêm: gồm lời chứng, âm nhạc và đọc tên, thay vì chỉ có phát biểu của chính trị gia. Mục đích, như Liên minh Quốc tế Tưởng niệm Holocaust nêu, là tưởng nhớ nạn nhân, tôn vinh người sống sót và giáo dục các thế hệ mới.

10. Legacy / Di sản

The Holocaust’s legal legacy is the Nuremberg precedent: the principle that individuals, including heads of state and senior officials, can be held criminally responsible under international law for waging aggressive war and for crimes against humanity. That principle informed the Genocide Convention of 1948, the Universal Declaration of Human Rights of 1948, and the later establishment of the International Criminal Court in 2002. The historical legacy is the archive itself: the combination of German documents, survivor testimony and post-war trial records makes the Holocaust one of the most documented events in history, and the subject of a large field of academic research. A further legacy is the State of Israel, founded in 1948, in whose founding the experience of the Holocaust played a central part in the arguments of its supporters — a connection that historians describe in different ways and that remains a subject of discussion. For the study of war, the Holocaust stands as the case in which a modern state used its administrative, transport and industrial capacity to carry out murder on an industrial scale, and in which ordinary institutions — railways, ministries, police forces — were used for that purpose.

Di sản pháp lý của Holocaust là tiền lệ Nuremberg: nguyên tắc rằng cá nhân, kể cả nguyên thủ quốc gia và quan chức cấp cao, có thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật quốc tế vì gây chiến tranh xâm lược và tội ác chống nhân loại. Nguyên tắc đó đã định hình Công ước về Diệt chủng năm 1948, Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 và việc thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế sau này năm 2002. Di sản lịch sử là chính kho tư liệu: sự kết hợp của tài liệu Đức, lời chứng của người sống sót và hồ sơ tòa án sau chiến tranh khiến Holocaust trở thành một trong những sự kiện được ghi chép đầy đủ nhất trong lịch sử, và là đối tượng của một lĩnh vực nghiên cứu học thuật lớn. Một di sản khác là Nhà nước Israel, thành lập năm 1948, mà kinh nghiệm Holocaust đóng vai trò trung tâm trong lập luận của những người ủng hộ — một mối liên hệ mà các sử gia mô tả theo nhiều cách khác nhau và vẫn là chủ đề thảo luận. Đối với việc nghiên cứu chiến tranh, Holocaust là trường hợp một nhà nước hiện đại đã dùng năng lực hành chính, vận tải và công nghiệp của mình để thực hiện vụ sát hại trên quy mô công nghiệp, và trong đó các thể chế thông thường — đường sắt, bộ ngành, lực lượng cảnh sát — đã được dùng cho mục đích đó.

Denial and the historical record

The Holocaust is denied or minimised by a small number of writers and activists, whose claims have been examined and rejected in courts and in historical research. The most widely reported case was the libel trial in London in 2000, in which the historian Deborah Lipstadt and her publisher were sued by David Irving, who had challenged the existence of gas chambers at Auschwitz. The court found in favour of Lipstadt, and the judgment set out in detail the evidence for the gas chambers and for the systematic murder of Jews. Historians note that denial arguments typically rest on the selective use of documents, on the misreading of technical evidence, or on the demand for a single document that states the total number of victims — a document that does not exist, because the figure of about six million is a reconstruction from many sources, not a count from one list. The response of memorial institutions has been to publish the evidence openly: the archives of Yad Vashem, the USHMM and the Auschwitz-Birkenau State Museum are available to researchers, and the trial records of Nuremberg and of the Frankfurt Auschwitz trials are published.

Phủ nhận và hồ sơ lịch sử

Holocaust bị phủ nhận hoặc giảm nhẹ bởi một số ít tác giả và nhà hoạt động, mà các tuyên bố của họ đã được xem xét và bác bỏ tại tòa án và trong nghiên cứu lịch sử. Vụ việc được đưa tin rộng rãi nhất là phiên tòa phỉ báng tại London năm 2000, trong đó sử gia Deborah Lipstadt và nhà xuất bản của bà bị David Irving kiện, người đã thách thức sự tồn tại của phòng hơi ngạt tại Auschwitz. Tòa phán quyết có lợi cho Lipstadt, và bản án trình bày chi tiết chứng cứ về phòng hơi ngạt và vụ sát hại có hệ thống người Do Thái. Các sử gia lưu ý rằng lập luận phủ nhận thường dựa trên việc sử dụng chọn lọc tài liệu, đọc sai chứng cứ kỹ thuật, hoặc đòi hỏi một văn bản duy nhất nêu tổng số nạn nhân — một văn bản không tồn tại, vì con số khoảng sáu triệu là bản tái dựng từ nhiều nguồn, không phải số đếm từ một danh sách. Phản ứng của các cơ sở tưởng niệm là công bố chứng cứ công khai: kho lưu trữ của Yad Vashem, USHMM và Bảo tàng Nhà nước Auschwitz-Birkenau mở cho nhà nghiên cứu, và hồ sơ phiên tòa Nuremberg cùng các phiên tòa Auschwitz tại Frankfurt được xuất bản.

The Genocide Convention

The legal term “genocide” was coined during the war by the Polish-Jewish lawyer Raphael Lemkin, who published Axis Rule in Occupied Europe in 1944 and argued that the destruction of a national, ethnic, racial or religious group as such should be a crime under international law. After the war, Lemkin campaigned for a treaty, and the United Nations General Assembly adopted the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide on 9 December 1948. The Convention defines genocide as acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, including killing members of the group and causing serious bodily or mental harm. The Convention has been ratified by more than 150 states. Its application has been debated: the question of whether a particular event constitutes genocide under the Convention’s definition is a legal and historical question, and different cases have been decided differently by courts and by historians. The Convention’s existence is nevertheless cited as one of the direct legal consequences of the Holocaust, alongside the Nuremberg precedent.

Công ước về Diệt chủng

Thuật ngữ pháp lý “diệt chủng” được đặt ra trong chiến tranh bởi luật sư người Ba Lan gốc Do Thái Raphael Lemkin, người xuất bản Axis Rule in Occupied Europe năm 1944 và lập luận rằng việc hủy diệt một nhóm dân tộc, sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo như một thực thể nên là tội ác theo luật quốc tế. Sau chiến tranh, Lemkin vận động cho một hiệp ước, và Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Công ước về Ngăn ngừa và Trừng phạt Tội Diệt chủng ngày 9 tháng 12 năm 1948. Công ước định nghĩa diệt chủng là các hành vi thực hiện với ý định hủy diệt, toàn bộ hay một phần, một nhóm dân tộc, sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo, bao gồm giết thành viên của nhóm và gây tổn hại nghiêm trọng về thể chất hay tinh thần. Công ước đã được hơn 150 quốc gia phê chuẩn. Việc áp dụng nó đã được tranh luận: câu hỏi liệu một sự kiện cụ thể có cấu thành diệt chủng theo định nghĩa của Công ước hay không là câu hỏi pháp lý và lịch sử, và các trường hợp khác nhau đã được tòa án và sử gia quyết định khác nhau. Dù vậy, sự tồn tại của Công ước được viện dẫn là một trong những hệ quả pháp lý trực tiếp của Holocaust, cùng với tiền lệ Nuremberg.

The Holocaust in the United Nations

The United Nations has addressed the Holocaust in several resolutions. In 2005, the General Assembly adopted Resolution 60/7, designating 27 January as International Holocaust Remembrance Day and urging member states to develop educational programmes. In 2007, the General Assembly adopted a resolution condemning the denial of the Holocaust. The United Nations also runs the Holocaust and the United Nations Outreach Programme, which produces educational materials and holds events at UN offices around the world. The programme’s materials are based on the archives of the USHMM and Yad Vashem and are available in the official languages of the United Nations. The involvement of the United Nations is cited by historians as evidence that the remembrance of the Holocaust has become an international responsibility, rather than the concern of a single country or community.

Holocaust trong Liên Hợp Quốc

Liên Hợp Quốc đã đề cập tới Holocaust trong nhiều nghị quyết. Năm 2005, Đại hội đồng thông qua Nghị quyết 60/7, chỉ định ngày 27 tháng 1 là Ngày Tưởng niệm Holocaust Quốc tế và kêu gọi các quốc gia thành viên phát triển chương trình giáo dục. Năm 2007, Đại hội đồng thông qua nghị quyết lên án việc phủ nhận Holocaust. Liên Hợp Quốc cũng vận hành Chương trình Tiếp cận Holocaust và Liên Hợp Quốc, nơi sản xuất tài liệu giáo dục và tổ chức sự kiện tại các văn phòng Liên Hợp Quốc trên thế giới. Tài liệu của chương trình dựa trên kho lưu trữ của USHMM và Yad Vashem và có bằng các ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc. Sự tham gia của Liên Hợp Quốc được các sử gia viện dẫn làm bằng chứng rằng việc tưởng niệm Holocaust đã trở thành trách nhiệm quốc tế, thay vì mối quan tâm của một quốc gia hay cộng đồng duy nhất.

Frequently Asked Questions / Câu hỏi thường gặp

What was the Holocaust? The systematic, state-sponsored murder of about six million Jews by Nazi Germany and its collaborators between 1941 and 1945, carried out through mass shootings, ghettos and killing centres.

Holocaust là gì? Vụ sát hại có hệ thống, do nhà nước bảo trợ, khoảng sáu triệu người Do Thái bởi Đức Quốc xã và các cộng sự trong giai đoạn 1941–1945, thực hiện qua các vụ xả súng hàng loạt, khu ghetto và trung tâm giết người.

How many people died in the Holocaust? About six million Jews, according to the USHMM and Yad Vashem, with scholarly estimates ranging from about 5.1 million to about 6 million. Millions of non-Jewish people were also killed under Nazi rule.

Có bao nhiêu người chết trong Holocaust? Khoảng sáu triệu người Do Thái, theo USHMM và Yad Vashem, với các ước tính học thuật dao động từ khoảng 5,1 triệu đến khoảng 6 triệu. Hàng triệu người không phải Do Thái cũng bị giết dưới chế độ Quốc xã.

What was the Wannsee Conference? A meeting of senior German officials on 20 January 1942 in Berlin that coordinated the deportation of Jews from across Europe. Its minutes record the plan known as the “Final Solution to the Jewish Question”.

Hội nghị Wannsee là gì? Cuộc họp của các quan chức cấp cao Đức ngày 20 tháng 1 năm 1942 tại Berlin nhằm phối hợp việc trục xuất người Do Thái từ khắp châu Âu. Biên bản ghi lại kế hoạch mang tên “Giải pháp cuối cùng cho vấn đề Do Thái”.

What is the difference between a concentration camp and a killing centre? Concentration camps were places of imprisonment and forced labour where many prisoners died; killing centres such as Treblinka, Bełżec, Sobibór and Chełmno were built primarily for murder on arrival, and few prisoners survived them.

Trại tập trung khác trung tâm giết người như thế nào? Trại tập trung là nơi giam giữ và lao động cưỡng bức, nơi nhiều tù nhân chết; trung tâm giết người như Treblinka, Bełżec, Sobibór và Chełmno được xây chủ yếu để sát hại ngay khi đến, và ít tù nhân sống sót.

When is International Holocaust Remembrance Day? 27 January, the anniversary of the liberation of Auschwitz in 1945, designated by the United Nations in 2005.

Ngày Tưởng niệm Holocaust Quốc tế là ngày nào? Ngày 27 tháng 1, kỷ niệm ngày giải phóng Auschwitz năm 1945, do Liên Hợp Quốc chỉ định năm 2005.

Where can I learn more about the Holocaust? The United States Holocaust Memorial Museum (ushmm.org), Yad Vashem (yadvashem.org) and the Auschwitz-Birkenau State Museum (auschwitz.org) all publish extensive archives, testimonies and educational material.

Tôi có thể tìm hiểu thêm về Holocaust ở đâu? Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ (ushmm.org), Yad Vashem (yadvashem.org) và Bảo tàng Nhà nước Auschwitz-Birkenau (auschwitz.org) đều công bố kho lưu trữ, lời chứng và tài liệu giáo dục phong phú.

Sources / Nguồn

1. United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, “How Many People Did the Nazis Murder?” and “Introduction to the Holocaust” (encyclopedia.ushmm.org) — about six million Jewish victims; breakdown of about 2.7 million at killing centres, about 2 million in mass shootings.
2. Yad Vashem, “The Holocaust: Facts and Figures” and the Central Database of Shoah Victims’ Names (yadvashem.org) — about six million Jewish victims; about five million names collected.
3. Wikipedia, “The Holocaust” — Nuremberg Laws 1935; Kristallnacht, 9–10 November 1938, about 30,000 arrested; Wannsee Conference, 20 January 1942; Warsaw Ghetto uprising, April–May 1943.
4. Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews, 3rd edition (Yale University Press, 2003) — scholarly estimate of about 5.1 million Jewish victims.
5. United States Holocaust Memorial Museum, “Auschwitz” — at least 1.1 million murdered at Auschwitz; Hungarian deportations of 1944, about 430,000 people.
6. International Military Tribunal, Trial of the Major War Criminals Before the International Military Tribunal, Nuremberg, 14 November 1945 – 1 October 1946 — the Nuremberg judgment and its legal findings.
7. Laurence Rees, The Holocaust: A New History (Viking, 2017) — overview of the development of Nazi policy from persecution to murder.

AI Images / Hình ảnh minh họa

1. Hero — Yad Vashem Hall of Names (interior, no people in close-up). Location: top of article. Prompt: “Documentary photograph style, interior of a memorial hall of names, a circular room with shelves of binders and soft light from above, quiet and solemn, no people in close-up, no legible text, photorealistic.” Alt EN: “The Hall of Names memorial hall at Yad Vashem in Jerusalem”. Alt VI: “Sảnh Tên tại Yad Vashem ở Jerusalem”. Size: 1200×675px, 16:9, WebP ~80%.
2. 1930s Berlin street with synagogue (illustration). Location: Section 3 Background. Prompt: “Documentary style historical illustration, a Berlin street in the 1930s with a synagogue and shops, muted colours, everyday life before the war, no modern elements, no text on signs, no people in close-up.” Alt EN: “A Berlin street with a synagogue in the 1930s”. Alt VI: “Một con phố Berlin với giáo đường Do Thái thập niên 1930”. Size: 1000×600px.
3. Nuremberg Laws document (illustration, illegible text). Location: Section 3. Prompt: “Documentary photograph style, a 1930s official document and a fountain pen on a wooden desk, shallow depth of field, text deliberately blurred and illegible, muted light, no people.” Alt EN: “A 1930s official document on a desk, text blurred”. Alt VI: “Một văn bản chính thức thập niên 1930 trên bàn, chữ mờ”. Size: 1000×600px.
4. Warsaw Ghetto wall (illustration). Location: Section 4, Ghettos. Prompt: “Documentary style historical illustration, a brick wall in wartime Warsaw in 1942, empty street, grey winter light, muted colours, no people, no graphic content.” Alt EN: “A brick wall of the Warsaw Ghetto in wartime”. Alt VI: “Bức tường gạch của khu ghetto Warsaw thời chiến”. Size: 1000×600px.
5. Railway tracks leading to a camp (illustration). Location: Section 4, Deportations. Prompt: “Documentary style illustration, railway tracks running across a flat Polish landscape toward distant low buildings in mist, grey sky, empty and quiet, no people, no train, muted colours.” Alt EN: “Railway tracks across a flat landscape toward a camp in Poland”. Alt VI: “Đường ray xe lửa qua vùng đất bằng phẳng tới một trại ở Ba Lan”. Size: 1200×675px.
6. Auschwitz-Birkenau memorial site today. Location: Section 5 The Site Today. Prompt: “Documentary photograph style, the preserved brick barracks and open ground of the Auschwitz-Birkenau memorial site in Poland, overcast sky, quiet, no people in close-up, photorealistic.” Alt EN: “The preserved grounds of the Auschwitz-Birkenau memorial site today”. Alt VI: “Khuôn viên được bảo tồn của khu tưởng niệm Auschwitz-Birkenau ngày nay”. Size: 1200×675px.
7. Pages of Testimony and a candle. Location: Section 6 Victims and Remembrance. Prompt: “Documentary photograph style, a Page of Testimony form and a small memorial candle on a wooden table, soft light, text blurred and illegible, quiet and respectful, no people.” Alt EN: “A Page of Testimony and a memorial candle at Yad Vashem”. Alt VI: “Một Trang Chứng thực và ngọn nến tưởng niệm tại Yad Vashem”. Size: 1000×600px.
8. Nuremberg courtroom (illustration). Location: Section 7 Trials and Justice. Prompt: “Documentary style historical illustration, the Palace of Justice courtroom in Nuremberg in 1945, wooden benches and judges’ bench, empty courtroom, muted colours, no people in close-up, no flags.” Alt EN: “The courtroom of the Palace of Justice in Nuremberg in 1945”. Alt VI: “Phòng xử án Cung điện Tư pháp ở Nuremberg năm 1945”. Size: 1000×600px.
9. USHMM building exterior. Location: Section 8 Visiting Information. Prompt: “Documentary photograph style, exterior of the United States Holocaust Memorial Museum in Washington D.C., limestone and brick facade, visitors at a distance, daylight, photorealistic.” Alt EN: “Exterior of the United States Holocaust Memorial Museum in Washington”. Alt VI: “Bên ngoài Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ ở Washington”. Size: 1000×600px.
10. Stolpersteine brass plaques in a pavement. Location: Section 9 Commemoration and Education. Prompt: “Documentary photograph style, small brass Stolpersteine plaques set into a cobblestone pavement in a European street, soft daylight, shallow depth of field, text not legible, no people.” Alt EN: “Brass Stolpersteine memorial plaques in a European pavement”. Alt VI: “Các tấm đồng tưởng niệm Stolpersteine trên vỉa hè châu Âu”. Size: 1000×600px.
11. Memorial to the Murdered Jews of Europe, Berlin. Location: Section 9. Prompt: “Documentary photograph style, the field of grey concrete stelae of the Memorial to the Murdered Jews of Europe in Berlin, a lone visitor walking between the blocks at a distance, overcast light, photorealistic.” Alt EN: “The Memorial to the Murdered Jews of Europe in Berlin”. Alt VI: “Đài tưởng niệm Người Do Thái châu Âu bị sát hại ở Berlin”. Size: 1200×675px.
12. Candles at a remembrance ceremony. Location: Section 10 Legacy. Prompt: “Documentary photograph style, memorial candles burning in glass holders at a remembrance ceremony, dark background, soft warm light, no faces, quiet and solemn.” Alt EN: “Memorial candles burning at a Holocaust remembrance ceremony”. Alt VI: “Nến tưởng niệm cháy tại lễ tưởng niệm Holocaust”. Size: 1000×600px.