Khủng hoảng tháng Bảy

Khủng hoảng tháng Bảy là cuộc khủng hoảng ngoại giao kéo dài năm tuần vào tháng 6 và tháng 7 năm 1914, biến vụ ám sát Đại công tước Franz Ferdinand tại Sarajevo thành Thế chiến I. Ngày 28 tháng 6 năm 1914, người thừa kế ngai vàng Áo-Hung và vợ ông bị sinh viên người Serb Bosnia Gavrilo Princip bắn chết.

Trong vòng năm tuần, Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, Nga tổng động viên để bảo vệ Serbia, Đức tuyên chiến với Nga và Pháp, và quân Đức xâm lược Bỉ, kéo Anh vào cuộc chiến. Cuộc khủng hoảng là một trong những sự kiện được nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử hiện đại, không chỉ vì hệ quả của nó — một cuộc chiến giết chết khoảng mười triệu binh lính và hàng triệu dân thường, phá hủy bốn đế quốc — mà còn vì nó đặt ra câu hỏi làm thế nào một cuộc khủng hoảng Balkan cục bộ trở thành chiến tranh châu Âu toàn diện.

Các nhà sử học bất đồng về việc ai chịu trách nhiệm và liệu cuộc chiến có thể tránh được hay không, và cuộc tranh luận đã tiếp tục hơn một thế kỷ. Điều rõ ràng là cuộc khủng hoảng không phải là tai nạn.

Nó là sản phẩm của những quyết định do các chính phủ đưa ra, những người hiểu rõ rủi ro, có cơ hội dừng lại, và đã chọn, vì danh dự, an ninh và liên minh, đi tiếp. Bài viết này theo dõi cuộc khủng hoảng từng ngày, từ Sarajevo tới các tuyên bố chiến tranh, và xem xét con người, quyết định và cấu trúc khiến chiến tranh trở nên khả thi.

1. Thông tin chính

Tên gọi	Khủng hoảng tháng Bảy
Thời kỳ	28 tháng 6 – 4 tháng 8 năm 1914
Nguyên nhân kích hoạt	Vụ ám sát Đại công tước Franz Ferdinand và Sophie, Nữ công tước xứ Hohenberg, Sarajevo, 28 tháng 6 năm 1914
Kẻ ám sát	Gavrilo Princip, thành viên Young Bosnia, được Bàn tay Đen yểm trợ
Văn kiện chủ chốt	Tối hậu thư của Áo-Hung gửi Serbia, 23 tháng 7 năm 1914
Cam kết chủ chốt	Tấm séc trắng của Đức dành cho Áo-Hung, 5–6 tháng 7 năm 1914
Các tuyên bố chiến tranh	Áo-Hung với Serbia, 28 tháng 7; Đức với Nga, 1 tháng 8; Đức với Pháp, 3 tháng 8; Anh với Đức, 4 tháng 8
Các cường quốc chính	Áo-Hung, Đức, Nga, Pháp, Anh, Serbia
Kết quả	Thế chiến I bùng nổ
Số binh lính chết ước tính trong chiến tranh	Khoảng 10 triệu binh lính, cộng thêm hàng triệu dân thường
Nguồn chính	Tài liệu ngoại giao, hồi ký, và các công trình của Fischer, Clark và MacMillan

2. Nguồn gốc và bối cảnh

Châu Âu trước năm 1914: Liên minh và ganh đua

Châu Âu năm 1914 bị chia thành hai hệ thống liên minh được xây dựng qua nhiều thập kỷ. Liên minh Ba bên gắn kết Đức, Áo-Hung và Ý, trong khi Hiệp ước Ba bên gắn kết Pháp, Nga và Anh.

Các liên minh nhằm răn đe chiến tranh bằng cách biến bất kỳ cuộc tấn công nào vào một thành viên thành cuộc tấn công vào tất cả, nhưng chúng cũng có nghĩa là một xung đột cục bộ có thể lôi kéo các cường quốc.

Những ganh đua đằng sau các liên minh là có thật: Đức và Pháp là kẻ thù từ Chiến tranh Pháp-Phổ năm 1870–71, khi Đức sáp nhập Alsace-Lorraine; Anh và Đức cạnh tranh trong cuộc chạy đua vũ trang hải quân; Nga và Áo-Hung cạnh tranh ảnh hưởng tại Balkan; và sự suy tàn của Đế quốc Ottoman tạo ra khoảng trống quyền lực ở đông nam châu Âu.

Balkan là khu vực bất ổn nhất châu Âu. Các cuộc Chiến tranh Balkan năm 1912–13 đã tăng gấp đôi lãnh thổ Serbia, và những người dân tộc chủ nghĩa Serb mơ ước thống nhất mọi người Nam Slav, bao gồm những người sống tại Áo-Hung, trong một Đại Serbia. Áo-Hung, đế quốc đa quốc gia gồm hàng triệu người Slav, xem chủ nghĩa dân tộc Serb là mối đe dọa sống còn. Đức, đồng minh của Áo-Hung, ủng hộ đường lối cứng rắn của Vienna, trong khi Nga, vốn xem mình là người bảo vệ người Slav, ủng hộ Serbia.

Vụ ám sát tại Sarajevo diễn ra trong bối cảnh này: nó không phải là tia sét giữa trời quang mà là tia lửa trong thùng thuốc súng đã chất đầy nhiều năm.

Balkan và con đường tới Sarajevo

Balkan là nơi diễn ra các cuộc khủng hoảng lặp đi lặp lại trong những năm trước 1914, và mỗi lần đều đưa châu Âu tới gần chiến tranh. Việc Áo-Hung sáp nhập Bosnia-Herzegovina năm 1908 đã làm nhục Nga và khiến Serbia phẫn nộ, quốc gia vốn hy vọng tự mình sáp nhập Bosnia.

Các cuộc Chiến tranh Balkan năm 1912–13 cho thấy Đế quốc Ottoman không còn có thể giữ các lãnh thổ châu Âu của mình, và chúng làm tăng sức mạnh cùng sự tự tin của Serbia. Bàn tay Đen, hội kín quân sự Serb thành lập năm 1911, nhằm thống nhất mọi người Serb trong một nhà nước duy nhất, và nó yểm trợ phong trào Young Bosnia, nhóm thanh niên Serb Bosnia tin rằng ám sát là vũ khí hợp pháp chống lại ách thống trị của Áo.

Chuyến thăm Sarajevo của Đại công tước ngày 28 tháng 6 năm 1914, ngày kỷ niệm Trận Kosovo năm 1389, ngày có ý nghĩa lớn đối với người Serb, bị những kẻ âm mưu xem là sự khiêu khích và cơ hội.

Chính quyền Áo-Hung, dù có cảnh báo về âm mưu, cung cấp an ninh không đầy đủ, và xe của Đại công tước rẽ nhầm đường trên đường trở về từ tòa thị chính, dừng lại ngay trước mặt Gavrilo Princip, người đã bắn hai phát.

Vụ ám sát là việc làm của một nhóm nhỏ, nhưng hệ quả của nó được định hình bởi quyết định của các chính phủ, và chính những quyết định đó, được đưa ra tại Vienna, Berlin, St Petersburg, Paris và London tháng 7 năm 1914, tạo thành câu chuyện của Khủng hoảng tháng Bảy.

Hệ thống liên minh và cán cân quyền lực

Hệ thống liên minh năm 1914 thường bị đổ lỗi cho việc chiến tranh bùng nổ, nhưng vai trò của nó phức tạp hơn một phản ứng dây chuyền đơn giản. Các liên minh về hình thức là phòng thủ, và không liên minh nào yêu cầu một thành viên ủng hộ một cuộc chiến tranh xâm lược.

Liên minh của Đức với Áo-Hung, Liên minh Kép năm 1879, hứa hẹn yểm trợ nếu Áo-Hung bị Nga tấn công, chứ không phải nếu Áo-Hung tấn công Serbia. Liên minh Pháp-Nga năm 1892 hứa hẹn yểm trợ nếu một trong hai bị Đức tấn công, và Hiệp ước Thân thiện giữa Anh và Pháp, ký năm 1904, hoàn toàn không phải là liên minh chính thức và không buộc Anh phải chiến đấu vì Pháp.

Các liên minh quan trọng vì chúng định hình kỳ vọng: Vienna kỳ vọng Đức yểm trợ, St Petersburg kỳ vọng Pháp yểm trợ, và Berlin kỳ vọng Anh sẽ đứng ngoài. Những kỳ vọng đó thường sai — Ý, thành viên của Liên minh Ba bên, giữ trung lập năm 1914 và sau đó gia nhập Hiệp ước Ba bên — nhưng chúng ảnh hưởng tới quyết định tháng 7.

Các liên minh cũng tạo ra một thời gian biểu: một khi một cường quốc tổng động viên, đồng minh và kẻ thù của nó cảm thấy buộc phải tổng động viên, và kế hoạch quân sự của các cường quốc, vốn đòi hỏi tổng động viên nhanh chóng, để lại ít thời gian cho ngoại giao.

Hệ thống liên minh không khiến chiến tranh không thể tránh khỏi, nhưng nó khiến một cuộc chiến tranh cục bộ khó kiềm chế hơn nhiều.

3. Các bên tham gia chính

Áo-Hung, Đức và Serbia

Áo-Hung là cường quốc chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ vụ ám sát, và các nhà lãnh đạo của họ quyết tâm dùng cuộc khủng hoảng để tiêu diệt Serbia như một lực lượng chính trị. Hoàng đế Franz Joseph, tám mươi ba tuổi, phê duyệt đường lối cứng rắn, và Ngoại trưởng, Bá tước Leopold Berchtold, cùng Tổng tham mưu trưởng, Conrad von Hötzendorf, cho rằng Serbia phải bị trừng phạt và chiến tranh là cần thiết.

Berchtold, người trước đây thận trọng, nay tin rằng danh dự của Áo-Hung đòi hỏi một phản ứng quyết đoán, và Conrad từ lâu đã ủng hộ một cuộc chiến tranh phòng ngừa chống Serbia. Serbia, do Thủ tướng Nikola Pašić lãnh đạo, ở vào vị trí khó khăn: chính phủ của họ không ra lệnh ám sát, và Pašić đã cố cảnh báo Vienna, nhưng mối liên hệ của Bàn tay Đen với tình báo quân sự Serb khiến Serbia dễ bị cáo buộc đồng lõa. Đức, dưới quyền Hoàng đế Wilhelm II và Thủ tướng Theobald von Bethmann Hollweg, là đồng minh của Áo-Hung và là ảnh hưởng quyết định đối với quyết định của Vienna.

Ngày 5–6 tháng 7, Đức trao cho Áo-Hung tấm séc trắng — lời hứa yểm trợ vô điều kiện, bất kể Vienna quyết định gì — và lời hứa đó loại bỏ sự kiềm chế có thể đã giữ Vienna lại.

Quân đội Đức, do Helmuth von Moltke lãnh đạo, tin rằng chiến tranh với Nga là không thể tránh khỏi và năm 1914 là thời điểm chiến đấu tốt hơn sau này, khi cải cách quân sự của Nga hoàn thành.

Nga, Pháp và Anh

Nga, dưới quyền Sa hoàng Nicholas II và Ngoại trưởng Sergey Sazonov, xem mình là người bảo vệ Serbia và là người ủng hộ người Slav, và họ quyết tâm không để xảy ra một nỗi nhục khác như khủng hoảng Bosnia năm 1908–09.

Cải cách quân sự của Nga, bắt đầu sau thất bại trước Nhật Bản năm 1905, chưa hoàn thành, và các nhà lãnh đạo của họ biết Nga chưa sẵn sàng cho một cuộc chiến tranh lớn, nhưng họ tin rằng bỏ rơi Serbia sẽ phá hủy vị thế của Nga như một cường quốc.

Pháp, dưới quyền Tổng thống Raymond Poincaré và Thủ tướng René Viviani, là đồng minh của Nga, và ủng hộ đường lối cứng rắn của St Petersburg. Chuyến thăm cấp nhà nước của Poincaré tới Nga tháng 7 năm 1914, diễn ra trong cuộc khủng hoảng, được Berlin và Vienna hiểu là dấu hiệu Pháp ủng hộ Nga, và nó củng cố quyết tâm của Sazonov.

Anh, dưới quyền Thủ tướng Herbert Asquith và Ngoại trưởng Edward Grey, là cường quốc có lập trường ít rõ ràng nhất. Anh không có liên minh chính thức với Pháp hay Nga, và Grey nỗ lực hòa giải cuộc khủng hoảng, đề xuất một hội nghị các cường quốc.

Nỗ lực của ông thất bại, một phần vì Đức từ chối chúng và một phần vì chính lập trường của Anh mơ hồ: Grey cảnh báo Đức rằng Anh có thể can thiệp, nhưng ông không thể hứa rằng Anh sẽ can thiệp, và giới lãnh đạo Đức đánh cược rằng Anh sẽ đứng ngoài.

Những người tham gia cuộc khủng hoảng vì vậy không phải là một khối duy nhất mà là một tập hợp các chính phủ, mỗi bên có lợi ích, nỗi sợ và tính toán sai lầm riêng.

Hoàng đế, Sa hoàng và các quân chủ

Các quân chủ châu Âu đóng vai trò cá nhân trong Khủng hoảng tháng Bảy, và thư từ của họ cho thấy cả sự thân mật lẫn giới hạn của ngoại giao hoàng gia. Hoàng đế Wilhelm II và Sa hoàng Nicholas II là anh em họ, cả hai đều là cháu ngoại của Nữ hoàng Victoria, và họ trao đổi điện tín trong cuộc khủng hoảng — gọi là thư từ Willy-Nicky — trong đó mỗi người thúc giục người kia tránh chiến tranh.

Các điện tín chân thành, nhưng chúng bị sự kiện vượt qua: Hoàng đế không thể kiềm chế Áo-Hung, và Sa hoàng không thể kiềm chế chính các tướng lĩnh của mình, những người khăng khăng rằng tổng động viên, một khi đã ra lệnh, không thể dừng hay đảo ngược.

Hoàng đế Franz Joseph, quân chủ lớn tuổi nhất châu Âu, phê duyệt tối hậu thư gửi Serbia và tuyên bố chiến tranh, và chữ ký của ông mang lại cho cuộc chiến thẩm quyền của vương miện Habsburg. Việc các quân chủ không thể ngăn chặn chiến tranh cho thấy giới hạn của ngoại giao cá nhân trong thời đại của quân đội đông đảo, thời gian biểu đường sắt và cam kết liên minh.

Cuộc chiến bắt đầu tháng 7 năm 1914 không phải do một quân chủ duy nhất ra lệnh mà do một tập hợp các chính phủ, và các quân chủ, dù có tước hiệu, cũng không thể kiểm soát bộ máy mà họ thừa hưởng.

4. Diễn biến sự kiện

Từ Sarajevo tới tấm séc trắng

Tuần đầu tiên sau vụ ám sát yên tĩnh một cách đánh lừa. Áo-Hung không phản ứng ngay lập tức, và báo chí châu Âu coi vụ ám sát là bi kịch Balkan thay vì khúc dạo đầu cho chiến tranh. Đằng sau hậu trường, Vienna đang quyết định phản ứng của mình.

Ngày 5 tháng 7, Bá tước Hoyos, đặc phái viên của Berchtold, tới Berlin để xin Đức yểm trợ, và ngày 5–6 tháng 7 Hoàng đế cùng Bethmann Hollweg trao tấm séc trắng, hứa rằng Đức sẽ yểm trợ Áo-Hung ngay cả khi hành động của họ chống Serbia dẫn tới chiến tranh với Nga.

Tấm séc trắng là cam kết quyết định của cuộc khủng hoảng: nó loại bỏ nỗi sợ của Vienna về sự can thiệp của Nga và nó buộc Berlin phải đi theo con đường có thể dẫn tới chiến tranh toàn diện.

Vienna sau đó trì hoãn, một phần để chờ mùa gặt và một phần để chuẩn bị hồ sơ, và sự trì hoãn khiến cảm giác khủng hoảng phai nhạt. Ngày 23 tháng 7, Áo-Hung gửi tối hậu thư cho Serbia, văn kiện gồm mười yêu cầu, bao gồm trấn áp tuyên truyền chống Áo, sa thải các quan chức Serb, và sự tham gia của quan chức Áo-Hung trong cuộc điều tra vụ ám sát trên đất Serbia.

Tối hậu thư được thiết kế cố ý để không thể chấp nhận, và thời hạn bốn mươi tám giờ của nó khiến Serbia có ít thời gian để đáp lại.

Tối hậu thư, câu trả lời của Serbia và các tuyên bố chiến tranh

Câu trả lời của Serbia đối với tối hậu thư, gửi ngày 25 tháng 7, chấp nhận hầu hết các yêu cầu nhưng từ chối sự tham gia của quan chức Áo-Hung trong cuộc điều tra, thay vào đó đề nghị đưa tranh chấp ra trọng tài quốc tế.

Câu trả lời của Serbia mang tính hòa giải, và chính Hoàng đế, khi đọc nó, nhận xét rằng nó loại bỏ mọi lý do chiến tranh, nhưng Vienna đã quyết định chiến tranh và bác bỏ câu trả lời là không thỏa đáng. Ngày 28 tháng 7, Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, đúng một tháng sau vụ ám sát, và bắt đầu pháo kích Belgrade.

Nga, vốn đã bắt đầu tổng động viên một phần, nay ra lệnh tổng động viên toàn diện ngày 30 tháng 7, và Đức, vốn đã cảnh báo Nga dừng lại, tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8 và với Pháp ngày 3 tháng 8.

Kế hoạch chiến tranh của Đức, Kế hoạch Schlieffen, đòi hỏi xâm lược Pháp qua Bỉ, và ngày 4 tháng 8 quân Đức vượt qua biên giới Bỉ. Anh, vốn đã bảo đảm tính trung lập của Bỉ theo Hiệp ước London năm 1839, gửi tối hậu thư cho Đức và, khi nó hết hạn, tuyên chiến ngày 4 tháng 8.

Trong vòng năm tuần sau vụ ám sát, mọi cường quốc châu Âu đều tham chiến, và cuộc khủng hoảng bắt đầu tại Sarajevo đã trở thành chiến tranh châu Âu toàn diện.

Bốn mươi tám giờ của tối hậu thư

Bốn mươi tám giờ của tối hậu thư, từ ngày 23 tới ngày 25 tháng 7, là khoảng thời gian căng thẳng nhất của cuộc khủng hoảng, và chúng cho thấy ngoại giao có ít thời gian tới mức nào.

Chính phủ Serbia, do Pašić lãnh đạo, làm việc suốt đêm để soạn câu trả lời vừa thỏa mãn Vienna vừa không từ bỏ chủ quyền Serbia, và họ tham khảo ý kiến Nga, vốn khuyên chấp nhận càng nhiều yêu cầu càng tốt.

Câu trả lời của Serbia, gửi vài phút trước thời hạn, chấp nhận chín trong mười yêu cầu và đề nghị trọng tài cho yêu cầu thứ mười, và nó được khắp châu Âu xem là phản ứng hợp lý. Đại sứ Áo tại Belgrade, Nam tước Giesl, có chỉ thị cắt đứt quan hệ nếu câu trả lời không hoàn toàn thỏa đáng, và ông đã làm vậy ngay lập tức, rời Belgrade tối ngày 25 tháng 7.

Việc bác bỏ câu trả lời của Serbia cho thấy Vienna không tìm kiếm giải pháp ngoại giao mà tìm cớ chiến tranh, và tối hậu thư đã được thiết kế để bị bác bỏ. Bốn mươi tám giờ cũng cho thấy giới hạn của hòa giải: đề xuất hội nghị của Grey vẫn còn trên bàn, nhưng Vienna và Berlin không còn quan tâm tới hội nghị, và bộ máy tổng động viên đã chuyển động.

5. Bước ngoặt

Tấm séc trắng và tối hậu thư

Hai quyết định là bước ngoặt của Khủng hoảng tháng Bảy, và cả hai đều được đưa ra trong nửa đầu tháng 7. Quyết định đầu tiên là tấm séc trắng của Đức ngày 5–6 tháng 7. Không có nó, Áo-Hung sẽ phải cân nhắc rủi ro can thiệp của Nga, và Vienna có thể đã chấp nhận phản ứng hạn chế hơn đối với vụ ám sát.

Có nó, Vienna tự do hành động, và Berlin cam kết chịu hệ quả. Các nhà sử học tranh luận liệu tấm séc trắng là quyết định cố ý gây chiến hay là tính toán sai lầm: Bethmann Hollweg tin rằng Nga sẽ không can thiệp và cuộc khủng hoảng có thể được kiềm chế cục bộ, và Hoàng đế tin rằng Sa hoàng sẽ không tham chiến vì Serbia.

Cả hai đều sai, nhưng tấm séc trắng không phải là tai nạn; nó là quyết định có ý thức nhằm yểm trợ Vienna vô điều kiện, và nó được những người hiểu rằng nó có thể dẫn tới chiến tranh châu Âu đưa ra. Bước ngoặt thứ hai là tối hậu thư của Áo-Hung ngày 23 tháng 7.

Tối hậu thư được thiết kế để bị bác bỏ, và việc gửi nó, sau ba tuần trì hoãn, gây chấn động châu Âu, vốn đã bắt đầu tin rằng cuộc khủng hoảng đã qua. Các điều khoản của tối hậu thư, trên hết là yêu cầu quan chức Áo-Hung tham gia điều tra trên đất Serbia, xâm phạm chủ quyền Serbia theo cách mà không chính phủ nào có thể chấp nhận, và thời hạn bốn mươi tám giờ của nó không để thời gian cho hòa giải.

Tối hậu thư biến một cuộc khủng hoảng ngoại giao thành đếm ngược tới chiến tranh, và đó là điểm mà cuộc khủng hoảng trở nên không thể đảo ngược.

Tổng động viên và điểm không thể quay lại

Nửa sau của cuộc khủng hoảng bị chi phối bởi tổng động viên, và thời gian biểu tổng động viên của các cường quốc tạo ra điểm không thể quay lại. Quyết định của Nga ra lệnh tổng động viên toàn diện ngày 30 tháng 7 là bước quyết định: một khi Nga tổng động viên, kế hoạch chiến tranh của Đức yêu cầu Đức phải tổng động viên và tấn công Pháp trước khi Nga hoàn thành tổng động viên, và tối hậu thư của Đức gửi Nga, yêu cầu dừng tổng động viên trong mười hai giờ, là yêu cầu mà Nga không thể đáp ứng.

Sa hoàng, người lúc đầu chỉ ra lệnh tổng động viên một phần, bị các tướng lĩnh thuyết phục rằng tổng động viên một phần về mặt kỹ thuật là không thể và tổng động viên toàn diện là lựa chọn duy nhất, và ông ký lệnh ngày 30 tháng 7.

Tuyên bố chiến tranh của Đức với Nga ngày 1 tháng 8, và với Pháp ngày 3 tháng 8, xuất phát từ logic của Kế hoạch Schlieffen, vốn yêu cầu Đức đánh bại Pháp nhanh chóng trước khi quay về phía đông.

Cuộc xâm lược Bỉ ngày 4 tháng 8, kéo Anh vào cuộc chiến, cũng là sản phẩm của kế hoạch, vốn yêu cầu quân Đức đi qua Bỉ để vòng qua sườn Pháp. Thời gian biểu tổng động viên không gây ra chiến tranh, nhưng chúng nén thời gian dành cho ngoại giao từ nhiều tuần xuống còn vài giờ, và chúng khiến bất kỳ chính phủ nào cũng khó thay đổi hướng đi một khi bộ máy đã khởi động. Điểm không thể quay lại không phải là một khoảnh khắc duy nhất mà là một chuỗi quyết định, mỗi quyết định thu hẹp lựa chọn của quyết định tiếp theo.

Kế hoạch Schlieffen và thời gian biểu

Kế hoạch Schlieffen, kế hoạch chiến tranh của Đức do Bá tước Alfred von Schlieffen soạn thảo và Helmuth von Moltke sửa đổi, là khuôn khổ quân sự mà Khủng hoảng tháng Bảy diễn ra trong đó. Kế hoạch giả định Đức sẽ phải chiến đấu với Pháp và Nga cùng lúc, và nó đề xuất đánh bại Pháp nhanh chóng, trong khoảng sáu tuần, bằng cách xâm lược qua Bỉ, trước khi quay về phía đông đối mặt với Nga, vốn được kỳ vọng tổng động viên chậm.

Kế hoạch đòi hỏi tốc độ trên hết, và nó không để chỗ cho trì hoãn: một khi tổng động viên được ra lệnh, quân đội phải di chuyển theo thời gian biểu đường sắt không thể thay đổi mà không gây hỗn loạn.

Kế hoạch cũng đòi hỏi vi phạm tính trung lập của Bỉ, mà Đức đã bảo đảm bằng hiệp ước, và nó giả định Anh sẽ không can thiệp, hoặc sẽ can thiệp quá muộn. Kế hoạch Schlieffen là canh bạc, và các giả định của nó sai — Nga tổng động viên nhanh hơn dự kiến, Anh can thiệp ngay lập tức, và quân đội Pháp không sụp đổ — nhưng tháng 7 năm 1914 kế hoạch định hình quyết định của giới lãnh đạo Đức, những người tin rằng bất kỳ trì hoãn nào cũng chí mạng.

Kế hoạch nhắc nhở rằng hoạch định quân sự, nhằm chuẩn bị cho chiến tranh, tự nó có thể khiến chiến tranh dễ xảy ra hơn, bằng cách tạo ra thời gian biểu mà ngoại giao không thể theo kịp.

6. Hậu quả

Cuộc chiến và cái giá con người của nó

Hệ quả trực tiếp của Khủng hoảng tháng Bảy là Thế chiến I, xung đột kéo dài hơn bốn năm và biến đổi châu Âu. Cuộc chiến giết chết khoảng mười triệu binh lính và hàng triệu dân thường, làm bị thương thêm hàng triệu người, và để lại một thế hệ sống sót mang thương tật thể xác và tâm lý.

Các trận đánh của cuộc chiến — Somme, Verdun, Passchendaele, và Mặt trận phía Đông — trở thành đồng nghĩa với tàn sát công nghiệp, và vũ khí mới của cuộc chiến, gồm súng máy, pháo binh, khí độc, xe tăng và máy bay, thay đổi bản chất chiến tranh.

Cuộc chiến cũng gây ra thảm họa nhân đạo: diệt chủng Armenia, phong tỏa Đức, đại dịch cúm năm 1918–19, và việc hàng triệu người phải di dời. Cái giá kinh tế khổng lồ, và cuộc chiến khiến châu Âu mắc nợ, cơ sở hạ tầng bị phá hủy và xã hội bị chấn thương.

Khủng hoảng tháng Bảy vì vậy không chỉ là sự kiện ngoại giao mà còn là khởi đầu của thảm họa, và hệ quả của nó được cảm nhận trong nhiều thập kỷ. Những người sống sót sau chiến tranh, gọi là thế hệ đã mất, mang ký ức của nó vào những năm giữa hai cuộc chiến, và những vấn đề chưa giải quyết của cuộc chiến — giải pháp hòa bình, bồi thường, và oán giận dân tộc — góp phần vào việc Thế chiến II bùng nổ hai mươi mốt năm sau đó.

Sự sụp đổ của các đế quốc và châu Âu mới

Hệ quả chính trị của cuộc chiến tiếp sau Khủng hoảng tháng Bảy cũng sâu sắc không kém. Bốn đế quốc — Đức, Áo-Hung, Nga và Ottoman — sụp đổ, và các nhà nước mới được tạo ra thay thế: Ba Lan, Tiệp Khắc, Áo, Hungary, Nam Tư, Phần Lan, Estonia, Latvia và Litva.

Cách mạng Nga năm 1917, tiếp sau cuộc chiến, tạo ra Liên Xô, và giải pháp hòa bình tại Versailles vẽ lại bản đồ châu Âu và áp đặt bồi thường lên Đức. Hội Quốc Liên được thành lập để ngăn chặn một cuộc chiến khác, nhưng nó thiếu quyền lực để thực thi quyết định, và di sản oán giận cùng bất ổn của cuộc chiến góp phần vào sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít tại Ý và Đức.

Khủng hoảng tháng Bảy vì vậy đánh dấu sự chấm dứt của châu Âu cũ của các đế quốc và quân chủ, và sự khởi đầu của châu Âu hiện đại của các quốc gia dân tộc, nền dân chủ và chế độ độc tài.

Cuộc khủng hoảng cũng thay đổi cách các nhà sử học nghĩ về chiến tranh: cuộc tranh luận về nguyên nhân của nó, gọi là tranh luận về tội lỗi chiến tranh, định hình việc viết sử trong một thế kỷ, và câu hỏi liệu cuộc chiến có không thể tránh khỏi, là tai nạn, hay là kết quả của những quyết định có chủ ý, vẫn là một trong những câu hỏi trung tâm của lịch sử hiện đại.

Cuộc tranh luận về tội lỗi chiến tranh

Cuộc tranh luận về trách nhiệm đối với Thế chiến I bắt đầu với Hiệp ước Versailles, Điều 231 của nó, điều khoản tội lỗi chiến tranh, đổ lỗi cho Đức và đồng minh của họ về cuộc chiến và biện minh cho bồi thường. Các nhà sử học Đức bác bỏ điều khoản này, và cuộc tranh luận tiếp tục suốt thế kỷ XX.

Trong thập niên 1960, nhà sử học Đức Fritz Fischer cho rằng, trong cuốn Germany’s Aims in the First World War (Mục tiêu của Đức trong Thế chiến I), Đức đã cố ý tìm kiếm chiến tranh năm 1914 để đạt được ưu thế tại châu Âu, và công trình của ông đã biến đổi cuộc tranh luận.

Các nhà sử học sau này, trong đó có Christopher Clark trong The Sleepwalkers (Những người mộng du), cho rằng mọi cường quốc đều chia sẻ trách nhiệm và cuộc chiến là kết quả của một loạt tính toán sai lầm thay vì một kế hoạch duy nhất.

Margaret MacMillan, trong The War That Ended Peace (Cuộc chiến chấm dứt hòa bình), nhấn mạnh vai trò của cá nhân và sự thất bại của ngoại giao. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và nó quan trọng vì nó định hình cách chúng ta hiểu nguồn gốc chiến tranh nói chung: liệu chiến tranh do kế hoạch xâm lược gây ra, do tính toán sai lầm, do cấu trúc liên minh, hay do các nhà lãnh đạo không tưởng tượng được hệ quả của quyết định của mình.

Khủng hoảng tháng Bảy là nghiên cứu tình huống mà qua đó những câu hỏi này thường được thảo luận nhất.

7. Địa lý và bối cảnh

Sarajevo, Vienna và các thủ đô châu Âu

Địa lý của Khủng hoảng tháng Bảy là địa lý của chính châu Âu, từ Sarajevo tại Balkan tới các thủ đô của các cường quốc. Sarajevo, thủ đô của Bosnia-Herzegovina, là thành phố của Đế quốc Áo-Hung, với dân số hỗn hợp gồm người Hồi giáo, người Serb Chính thống, người Croat Công giáo và người Do Thái, và các con phố của nó, nơi Đại công tước bị giết, trở thành điểm khởi đầu của cuộc chiến.

Vienna, thủ đô của Áo-Hung, là nơi tối hậu thư được soạn thảo và tuyên bố chiến tranh được ký, và các bộ cùng cung điện của nó là nơi diễn ra các quyết định dẫn tới chiến tranh. Berlin, St Petersburg, Paris và London là các thủ đô khác, mỗi nơi có bộ, tướng lĩnh và quân chủ riêng, và các điện tín trao đổi giữa chúng tháng 7 năm 1914 vạch ra một mạng lưới liên lạc trải khắp lục địa.

Cuộc khủng hoảng vì vậy là khủng hoảng châu Âu theo nghĩa đầy đủ nhất, và địa lý của nó cho thấy cuộc chiến không phải là chiến tranh Balkan lan rộng mà là chiến tranh châu Âu bắt đầu tại Balkan.

Các tuyến đường sắt chở quân đội đang tổng động viên, dây điện báo truyền tối hậu thư, và biên giới mà quân đội vượt qua là cơ sở hạ tầng vật chất của cuộc khủng hoảng.

Balkan như thùng thuốc súng của châu Âu

Balkan được mô tả, trước năm 1914, là thùng thuốc súng của châu Âu, và phép ẩn dụ nắm bắt được sự bất ổn của khu vực. Balkan là nơi diễn ra sự suy tàn của Đế quốc Ottoman, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc, và sự cạnh tranh của các cường quốc, và các nhà nước nhỏ của khu vực — Serbia, Bulgaria, Hy Lạp, Montenegro và Romania — bị kẹt giữa tham vọng của Áo-Hung và Nga.

Các cuộc Chiến tranh Balkan năm 1912–13 cho thấy các nhà nước của khu vực có thể thay đổi bản đồ bằng vũ lực, và chúng làm tăng sự tự tin của Serbia và nỗi sợ của Áo-Hung. Vụ ám sát tại Sarajevo là sự kiện Balkan, nhưng chính các cường quốc biến nó thành chiến tranh châu Âu, và vai trò của Balkan là cung cấp tia lửa, chứ không phải nhiên liệu. Địa lý của Balkan — núi non, dân số hỗn hợp, và vị trí giữa các đế quốc — khiến nó trở thành nơi chủ nghĩa dân tộc và ganh đua cường quốc giao nhau, và Khủng hoảng tháng Bảy cho thấy một xung đột cục bộ tại nơi như vậy có thể lôi kéo cả châu Âu như thế nào.

Balkan vẫn là nguồn bất ổn sau năm 1914, và lịch sử của khu vực trong thế kỷ XX, bao gồm các cuộc chiến thập niên 1990, cho thấy những câu hỏi do Khủng hoảng tháng Bảy đặt ra — về chủ nghĩa dân tộc, đế quốc và can thiệp của cường quốc — không kết thúc cùng Thế chiến I.

Thời gian biểu đường sắt và bản đồ chiến tranh

Thời gian biểu đường sắt năm 1914 quan trọng như bản đồ, vì chúng quyết định tốc độ quân đội có thể tổng động viên và nơi chúng có thể tới. Các cường quốc đã xây mạng lưới đường sắt của mình cho chiến tranh, và kế hoạch tổng động viên của họ dựa trên thời gian biểu chi tiết, quy định đoàn tàu nào sẽ chở đơn vị nào tới ga nào vào ngày nào.

Một khi tổng động viên được ra lệnh, thời gian biểu tiếp quản, và quân đội di chuyển theo kế hoạch đã diễn tập nhiều năm. Kế hoạch của Đức đòi hỏi di chuyển nhanh quân đội qua Bỉ, kế hoạch của Pháp đòi hỏi tập trung quân đội trên biên giới Đức, và kế hoạch của Nga đòi hỏi di chuyển quân đội tới biên giới Đức và Áo.

Thời gian biểu để lại ít chỗ cho quyết định chính trị: trì hoãn vài ngày có thể phá vỡ kế hoạch, và các tướng lĩnh cảnh báo chính phủ của họ rằng tổng động viên, một khi đã bắt đầu, không thể dừng lại.

Thời gian biểu đường sắt nhắc nhở rằng Khủng hoảng tháng Bảy không chỉ là khủng hoảng ngoại giao mà còn là khủng hoảng công nghệ và tổ chức, trong đó bộ máy chiến tranh di chuyển nhanh hơn ngoại giao có thể ngăn chặn nó.

8. Kết quả và di sản

Cuộc chiến tiếp sau và giải pháp của nó

Kết quả của Khủng hoảng tháng Bảy là Thế chiến I, và kết quả của cuộc chiến là thất bại của Đức và đồng minh tháng 11 năm 1918. Giải pháp hòa bình, được đàm phán tại Versailles và trong các hiệp ước khác năm 1919–20, vẽ lại bản đồ châu Âu, áp đặt bồi thường lên Đức, và thành lập Hội Quốc Liên.

Giải pháp gây tranh cãi ngay từ đầu: Đức coi nó là bất công, các nhà nước mới tại Đông Âu coi nó là chưa hoàn chỉnh, và các nước thắng trận bất đồng với nhau về điều khoản của nó. Những thất bại của giải pháp góp phần vào bất ổn trong những năm giữa hai cuộc chiến và việc Thế chiến II bùng nổ.

Khủng hoảng tháng Bảy vì vậy được nhớ tới không chỉ là khởi đầu của Thế chiến I mà còn là khởi đầu của một giai đoạn lịch sử châu Âu kéo dài tới năm 1945, trong đó những câu hỏi do cuộc khủng hoảng đặt ra — về chủ nghĩa dân tộc, đế quốc, liên minh và việc dùng vũ lực — được tranh đấu trong hai cuộc chiến tranh thế giới.

Cuộc khủng hoảng cũng để lại di sản trong việc nghiên cứu lịch sử: các tài liệu ngoại giao tháng 7 năm 1914 được công bố đầy đủ, và chúng được nhiều thế hệ nhà sử học nghiên cứu, khiến Khủng hoảng tháng Bảy trở thành cuộc khủng hoảng ngoại giao được ghi chép đầy đủ nhất trong lịch sử.

Khủng hoảng tháng Bảy trong ký ức lịch sử

Khủng hoảng tháng Bảy chiếm vị trí trung tâm trong ký ức lịch sử về Thế chiến I, và lễ kỷ niệm một trăm năm của nó năm 2014 được đánh dấu bằng các hội nghị, triển lãm và ấn phẩm khắp châu Âu.

Cuộc khủng hoảng được nhớ tới như lời cảnh báo về nguy hiểm của tính toán sai lầm, sự cứng nhắc của liên minh, và sự thất bại của ngoại giao, và nó thường được trích dẫn trong các cuộc thảo luận về khủng hoảng đương đại, từ Khủng hoảng Tên lửa Cuba tới căng thẳng ngày nay.

Cuộc khủng hoảng cũng được nhớ tới qua các địa điểm của nó: con phố tại Sarajevo nơi Princip nổ súng, Cầu Latin, được đánh dấu bằng tấm biển và bảo tàng; các cung điện tại Vienna, Berlin và St Petersburg được bảo tồn làm bảo tàng; và các chiến trường Mặt trận phía Tây được duy trì làm địa điểm tưởng niệm.

Ký ức về Khủng hoảng tháng Bảy không chỉ là vấn đề của các nhà sử học: nó là một phần của hiểu biết công chúng về cách chiến tranh bắt đầu, và nó định hình cách mọi người nghĩ về trách nhiệm của các nhà lãnh đạo và tầm quan trọng của ngoại giao.

Di sản của cuộc khủng hoảng vì vậy vừa lịch sử vừa thực tiễn, một nghiên cứu tình huống về nguồn gốc chiến tranh vẫn được các nhà ngoại giao, binh lính và nhà sử học nghiên cứu.

Lễ kỷ niệm một trăm năm 2014

Lễ kỷ niệm một trăm năm Khủng hoảng tháng Bảy năm 2014 được đánh dấu bằng nỗ lực quốc tế lớn nhằm hiểu nguồn gốc Thế chiến I, và nó tạo ra làn sóng mới trong việc viết sử. Cuốn The Sleepwalkers của Christopher Clark, The War That Ended Peace của Margaret MacMillan, và July 1914 của Sean McMeekin là những cuốn sách được xuất bản nhân dịp kỷ niệm, và chúng mở lại cuộc tranh luận về trách nhiệm đối với cuộc chiến.

Lễ kỷ niệm cũng chứng kiến các triển lãm tại Sarajevo, Vienna, Berlin, Paris và London, cùng các lễ tưởng niệm tại thủ đô của các nước từng tham chiến. Lễ kỷ niệm cho thấy Khủng hoảng tháng Bảy vẫn là chủ đề sống động, không chỉ đối với các nhà sử học mà còn đối với công chúng, và những câu hỏi mà nó đặt ra — về nguyên nhân chiến tranh, trách nhiệm của các nhà lãnh đạo, và khả năng tránh chiến tranh — vẫn phù hợp ngày nay như năm 1914.

Di sản quan trọng nhất của lễ kỷ niệm là lời nhắc nhở rằng cuộc chiến không phải là không thể tránh khỏi, và các quyết định tháng 7 năm 1914 là lựa chọn, do những người có thể đã chọn khác đưa ra.

9. Lãnh đạo và nhân vật chủ chốt

Berchtold, Bethmann Hollweg và Sazonov

Các nhà lãnh đạo của Khủng hoảng tháng Bảy, phần lớn, là những người đã dành sự nghiệp trong ngoại giao và hiểu rõ rủi ro mà họ đang chấp nhận. Bá tước Leopold Berchtold, Ngoại trưởng Áo-Hung, là người soạn thảo tối hậu thư và thúc đẩy chiến tranh, tin rằng danh dự của Áo-Hung đòi hỏi phản ứng quyết đoán.

Berchtold không phải là người hiếu chiến về tính khí, nhưng ông tin rằng Serbia phải bị trừng phạt, và ông sẵn sàng chấp nhận rủi ro chiến tranh châu Âu. Theobald von Bethmann Hollweg, Thủ tướng Đức, là người trao tấm séc trắng và cố gắng, quá muộn, kiềm chế Vienna.

Bethmann Hollweg tin rằng cuộc khủng hoảng có thể được kiềm chế cục bộ, và ông chậm hiểu rằng Nga sẽ can thiệp, nhưng ông cũng là người, ngày 4 tháng 8, thừa nhận trước Reichstag rằng cuộc xâm lược Bỉ của Đức là vi phạm luật pháp quốc tế.

Sergey Sazonov, Ngoại trưởng Nga, là người khăng khăng ủng hộ Serbia và ra lệnh tổng động viên, tin rằng danh dự của Nga đòi hỏi điều đó. Sazonov cũng không phải là người hiếu chiến, nhưng ông tin rằng bỏ rơi Serbia sẽ phá hủy vị thế của Nga như một cường quốc.

Ba người này, cùng các nhà lãnh đạo khác của cuộc khủng hoảng, không phải là quái vật mà là quan chức đưa ra quyết định dưới áp lực, và câu chuyện của họ nhắc nhở rằng chiến tranh do con người tạo ra, chứ không phải do lực lượng vô hình.

Hoàng đế, Sa hoàng và Edward Grey

Hoàng đế, Sa hoàng và Edward Grey là những nhân vật trung tâm khác của cuộc khủng hoảng, và vai trò của họ cho thấy những cách khác nhau mà các nhà lãnh đạo có thể ảnh hưởng tới sự kiện.

Hoàng đế Wilhelm II bốc đồng và không nhất quán, trao tấm séc trắng đầu tháng 7 rồi, khi đọc câu trả lời của Serbia, gợi ý rằng không còn lý do chiến tranh nữa, chỉ để bị các tướng lĩnh và thủ tướng của mình gạt bỏ.

Sa hoàng Nicholas II yếu đuối và do dự, ra lệnh tổng động viên một phần rồi tổng động viên toàn diện dưới áp lực từ các tướng lĩnh, và trao đổi điện tín với Hoàng đế mà cả hai đều không thể hành động theo.

Edward Grey, Ngoại trưởng Anh, là người ủng hộ hòa giải kiên trì nhất, đề xuất hội nghị và cảnh báo Đức về hệ quả của chiến tranh, nhưng ông bị cản trở bởi sự mơ hồ trong lập trường của Anh và bởi thực tế là cảnh báo của ông không được tin tưởng tại Berlin.

Thất bại của Grey thường được trích dẫn như ví dụ về giới hạn của ngoại giao, nhưng nỗ lực của ông cho thấy một giải pháp hòa bình đã được tìm kiếm, dù không tìm thấy. Các nhà lãnh đạo của Khủng hoảng tháng Bảy, theo lời của Christopher Clark, là những người mộng du: những người bước về phía chiến tranh mà không hiểu đầy đủ mình đang đi đâu, và khi họ hiểu ra, họ thấy đã quá muộn để quay lại.

Gavrilo Princip và những kẻ âm mưu

Gavrilo Princip, kẻ ám sát Đại công tước, là sinh viên mười chín tuổi từ Bosnia, thành viên của Young Bosnia, và là người tin vào việc thống nhất người Nam Slav. Princip cùng các đồng phạm trẻ tuổi, lý tưởng và tổ chức kém, và âm mưu của họ suýt thất bại: kẻ ám sát đầu tiên ném bom trượt, và chính Princip đang trên đường về nhà thì xe của Đại công tước dừng lại trước mặt ông.

Princip bị bắt ngay lập tức, bị xét xử, và bị kết án hai mươi năm tù, vì ông còn quá trẻ để nhận án tử hình, và ông chết vì bệnh lao trong tù năm 1918, trước khi cuộc chiến mà ông góp phần khởi đầu kết thúc.

Câu chuyện của những kẻ âm mưu nhắc nhở rằng Khủng hoảng tháng Bảy bắt đầu bằng hành động của một nhóm nhỏ thanh niên, và quyết định của các chính phủ biến hành động đó thành chiến tranh thế giới.

Princip được nhớ tới khác nhau ở những nơi khác nhau: tại Serbia ông là anh hùng, tại Bosnia là nhân vật gây tranh cãi, và tại Áo là kẻ khủng bố. Di sản của ông, giống như di sản của chính cuộc khủng hoảng, gây tranh cãi, và nó cho thấy ý nghĩa của một sự kiện phụ thuộc vào người đang nhớ tới nó và vì sao.

10. Câu hỏi thường gặp

Khủng hoảng tháng Bảy là gì?

Khủng hoảng tháng Bảy là cuộc khủng hoảng ngoại giao tháng 6 và tháng 7 năm 1914, từ vụ ám sát Đại công tước Franz Ferdinand tại Sarajevo ngày 28 tháng 6 tới khi Thế chiến I bùng nổ đầu tháng 8, trong đó các cường quốc châu Âu từng bước đi từ một cuộc khủng hoảng Balkan cục bộ tới chiến tranh toàn diện.

Tấm séc trắng là gì?

Tấm séc trắng là lời hứa của Đức với Áo-Hung ngày 5–6 tháng 7 năm 1914 về sự yểm trợ vô điều kiện, bất kể Vienna quyết định làm gì chống Serbia. Nó loại bỏ nỗi sợ của Vienna về sự can thiệp của Nga và buộc Berlin phải chịu hệ quả từ hành động của Vienna.

Vì sao Áo-Hung gửi tối hậu thư cho Serbia?

Áo-Hung gửi tối hậu thư ngày 23 tháng 7 năm 1914 để trừng phạt Serbia vì vụ ám sát và tiêu diệt Serbia như một lực lượng chính trị. Mười yêu cầu của tối hậu thư được thiết kế để không thể chấp nhận, trên hết là yêu cầu quan chức Áo-Hung tham gia điều tra trên đất Serbia.

Vì sao Nga tổng động viên?

Nga tổng động viên để bảo vệ Serbia, quốc gia mà họ xem là nhà nước Slav anh em và là nước chư hầu, và vì các nhà lãnh đạo của họ tin rằng bỏ rơi Serbia sẽ phá hủy vị thế của Nga như một cường quốc. Tổng động viên toàn diện được ra lệnh ngày 30 tháng 7 năm 1914.

Thế chiến I có thể tránh được không?

Các nhà sử học bất đồng. Một số người cho rằng cuộc chiến là kết quả của những quyết định có chủ ý, trên hết là của Đức và Áo-Hung, và có thể tránh được nếu những quyết định đó khác đi. Những người khác cho rằng cấu trúc liên minh và chạy đua vũ trang khiến chiến tranh có khả năng xảy ra, dù không phải là không thể tránh khỏi. Hầu hết đồng ý rằng có những thời khắc tháng 7 năm 1914 khi một quyết định khác có thể đã ngăn chặn chiến tranh.

Ai chịu trách nhiệm về Thế chiến I?

Trách nhiệm vẫn được tranh luận. Hiệp ước Versailles đổ lỗi cho Đức, Fritz Fischer cho rằng Đức cố ý tìm kiếm chiến tranh, và Christopher Clark cho rằng mọi cường quốc đều chia sẻ trách nhiệm. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và hầu hết các nhà sử học nay nhấn mạnh trách nhiệm chung của nhiều chính phủ thay vì một thủ phạm duy nhất.

11. Nguồn

• Fritz Fischer, Germany’s Aims in the First World War (Mục tiêu của Đức trong Thế chiến I) (1967)
• Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Những người mộng du: Châu Âu đã tham chiến năm 1914 như thế nào) (2012)
• Margaret MacMillan, The War That Ended Peace (Cuộc chiến chấm dứt hòa bình) (2013)
• Sean McMeekin, July 1914: Countdown to War (Tháng 7 năm 1914: Đếm ngược tới chiến tranh) (2013)
• The British Documents on the Origins of the War, 1898–1914 (Tài liệu Anh về nguồn gốc chiến tranh, 1898–1914), tập biên tập
• Luigi Albertini, The Origins of the War of 1914 (Nguồn gốc cuộc chiến năm 1914) (1952)
• Wikipedia, "Khủng hoảng Tháng Bảy"

Bài viết liên quan

• Hội nghị Casablanca
• Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất
• Vụ ám sát Đại công tước Franz Ferdinand