Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất

Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất là cuộc khủng hoảng ngoại giao năm 1905–06, trong đó Đức thách thức ảnh hưởng ngày càng tăng của Pháp tại Maroc và thử thách Hiệp ước Thân thiện Anh-Pháp mới ký. Ngày 31 tháng 3 năm 1905, Hoàng đế Wilhelm II đổ bộ lên Tangier và tuyên bố Đức ủng hộ nền độc lập của Quốc vương Maroc, thách thức trực tiếp kế hoạch của Pháp nhằm thiết lập chế độ bảo hộ.

Cuộc khủng hoảng đưa Pháp và Đức tới bờ vực chiến tranh, chia rẽ dư luận tại Anh, và kết thúc với Hội nghị Algeciras tháng 1 tới tháng 4 năm 1906, nơi các cường quốc quyết định tương lai của Maroc.

Hội nghị là thất bại ngoại giao đối với Đức: vị thế của Pháp tại Maroc được xác nhận, và Hiệp ước Thân thiện, mà Đức hy vọng phá vỡ, trở nên mạnh mẽ hơn. Cuộc khủng hoảng quan trọng không chỉ vì kết quả của nó mà còn vì những gì nó tiết lộ về ngoại giao châu Âu trước Thế chiến I.

Nó cho thấy Đức sẵn sàng mạo hiểm chiến tranh để phá vỡ vòng vây mà họ lo sợ, Pháp sẽ không rút lui trước áp lực Đức, và Anh sẽ ủng hộ Pháp khi Pháp bị đe dọa. Cuộc khủng hoảng là lần đầu tiên trong hai cuộc khủng hoảng Maroc — lần thứ hai, năm 1911, sẽ đưa châu Âu tới gần chiến tranh hơn nữa — và nó là một trong những bước trên con đường tới năm 1914.

Bài viết này theo dõi cuộc khủng hoảng từ nguồn gốc trong sự ganh đua về Maroc tới chuyến thăm Tangier, ngoại giao năm 1905, và giải pháp tại Algeciras.

1. Thông tin chính

Tên gọi	Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất (Khủng hoảng Tangier)
Thời kỳ	Tháng 3 năm 1905 – tháng 4 năm 1906
Nguyên nhân kích hoạt	Chuyến thăm Tangier của Hoàng đế Wilhelm II, 31 tháng 3 năm 1905
Vấn đề trung tâm	Tương lai của Maroc: ảnh hưởng của Pháp so với nền độc lập của Maroc và lợi ích thương mại của Đức
Thỏa thuận bị thử thách	Hiệp ước Thân thiện giữa Anh và Pháp, ký ngày 8 tháng 4 năm 1904
Lãnh đạo Pháp	Théophile Delcassé (Ngoại trưởng, từ chức tháng 6 năm 1905), Maurice Rouvier (Thủ tướng)
Lãnh đạo Đức	Hoàng đế Wilhelm II, Thủ tướng Bernhard von Bülow, Friedrich von Holstein
Giải pháp	Hội nghị Algeciras, 16 tháng 1 – 7 tháng 4 năm 1906; Đạo luật Algeciras
Kết quả	Vị thế đặc biệt của Pháp tại Maroc được xác nhận; Đức bị cô lập; Hiệp ước Thân thiện được củng cố
Tiếp theo	Khủng hoảng Maroc lần thứ hai (Agadir), 1911; chế độ bảo hộ của Pháp tại Maroc, 1912
Ý nghĩa	Phép thử lớn đầu tiên của Hiệp ước Thân thiện; một bước tiến tới hệ thống liên minh năm 1914

2. Nguồn gốc và bối cảnh

Maroc và sự ganh đua của các cường quốc

Maroc năm 1905 là một trong những nhà nước độc lập cuối cùng tại châu Phi, vương quốc do Quốc vương Abd al-Aziz cai trị, quyền lực của ông đang suy yếu. Vị trí chiến lược của đất nước, tại cửa ngõ Địa Trung Hải và đối diện Gibraltar, khiến nó quan trọng đối với các cường quốc, và tài nguyên cùng thị trường của nó thu hút các nhà buôn châu Âu.

Pháp, vốn đã cai trị Algeria và Tunisia, xem Maroc là sự mở rộng tự nhiên của đế quốc Bắc Phi của mình, và ngân hàng, thương nhân cùng quan chức Pháp đã xây dựng vị thế vững chắc tại đất nước này. Tây Ban Nha, vốn giữ các vùng đất trên bờ biển Maroc và có yêu sách lịch sử ở phía bắc, cũng tìm kiếm ảnh hưởng.

Anh, vốn kiểm soát Gibraltar và tuyến đường biển tới Ấn Độ, muốn Maroc duy trì độc lập hoặc, nếu không, được kiểm soát bởi một cường quốc thân thiện, và họ sẵn sàng chấp nhận ảnh hưởng của Pháp để đổi lấy việc Pháp công nhận vị thế của Anh tại Ai Cập. Đức, vốn đến muộn trong cuộc đua thuộc địa, có lợi ích thương mại tại Maroc — các công ty Đức buôn bán tại đất nước này và ngân hàng Đức cho Quốc vương vay tiền — nhưng họ không có lãnh thổ ở đó và không muốn thấy Pháp kiểm soát.

Sự ganh đua về Maroc vì vậy là ganh đua thuộc địa kinh điển, nhưng nó cũng là ganh đua châu Âu, vì số phận của Maroc ảnh hưởng tới cán cân quyền lực tại châu Âu và uy tín của các liên minh đang hình thành ở đó.

Hiệp ước Thân thiện năm 1904

Hiệp ước Thân thiện, do Anh và Pháp ký ngày 8 tháng 4 năm 1904, là thỏa thuận mà cuộc khủng hoảng Maroc sẽ thử thách. Hiệp ước không phải là liên minh quân sự mà là giải pháp cho các tranh chấp thuộc địa: Pháp công nhận vị thế của Anh tại Ai Cập, Anh công nhận vị thế của Pháp tại Maroc, và hai nước đồng ý hợp tác trong các vấn đề thuộc địa.

Hiệp ước là công trình của Ngoại trưởng Pháp, Théophile Delcassé, người tin rằng Pháp cần tình bạn của Anh để cân bằng Đức, và của Ngoại trưởng Anh, Huân tước Lansdowne, người tin rằng Anh cần giải quyết tranh chấp với Pháp để đối mặt với thách thức hải quân Đức.

Hiệp ước không được ưa chuộng tại Đức, nơi nó bị xem là nỗ lực bao vây Đức, và Bộ Ngoại giao Đức, do Friedrich von Holstein lãnh đạo, tin rằng Hiệp ước mong manh và có thể bị phá vỡ bằng một thách thức cứng rắn.

Holstein cho rằng Anh sẽ không ủng hộ Pháp trong khủng hoảng về Maroc, vì Anh không có lợi ích trực tiếp tại Maroc và vì chính phủ Anh bị chia rẽ, và Pháp, đối mặt với áp lực Đức và không có sự ủng hộ của Anh, sẽ phải rút lui.

Thách thức của Đức đối với Pháp tại Maroc vì vậy không chỉ về Maroc: nó là nỗ lực cho thấy Hiệp ước vô giá trị và khôi phục tự do hành động của Đức tại châu Âu. Cuộc khủng hoảng sẽ chứng minh Holstein sai ở cả hai điểm.

Sự suy tàn quyền lực của Quốc vương

Tình hình nội bộ tại Maroc khiến cuộc khủng hoảng trở nên khả thi. Quốc vương Abd al-Aziz, lên ngôi năm 1894, là vị vua yếu kém, những nỗ lực cải cách của ông đã xa lánh các bộ tộc và lãnh đạo tôn giáo, và triều đình của ông bị chia rẽ giữa các phe phái ủng hộ Pháp, Anh và Đức.

Chính phủ của Quốc vương mắc nợ các ngân hàng châu Âu, và quyền lực của ông hầu như không vượt ra ngoài các thành phố ven biển, trong khi nội địa do các lãnh đạo bộ tộc kiểm soát, những người chống lại thuế và cải cách.

Người Pháp, vốn cho Quốc vương vay tiền và kiểm soát hải quan cùng cảnh sát Maroc tại một số cảng, cho rằng Maroc cần cải cách và Pháp là cường quốc có vị thế tốt nhất để thực hiện nó. Người Đức cho rằng Quốc vương độc lập và nền độc lập của ông nên được tôn trọng, và họ khuyến khích Quốc vương chống lại áp lực Pháp.

Bản thân Quốc vương lợi dụng các cường quốc chống lại nhau, tìm kiếm sự ủng hộ của Đức để cân bằng Pháp, và lời mời Hoàng đế thăm Tangier của ông là một phần trong chính sách đó. Sự yếu kém của nhà nước Maroc có nghĩa là các cường quốc có thể coi Maroc như đối tượng của sự ganh đua, và chính người dân Maroc ít có tiếng nói trong kết quả.

Cuộc khủng hoảng vì vậy là khủng hoảng thuộc địa theo nghĩa đầy đủ nhất: tranh chấp giữa các cường quốc châu Âu về một đất nước không thuộc châu Âu, được quyết định tại các thủ đô châu Âu.

3. Các bên tham gia chính

Pháp, Delcassé và Rouvier

Pháp là cường quốc có tham vọng tại Maroc bị thách thức, và các nhà lãnh đạo của họ bị chia rẽ về cách đáp lại. Théophile Delcassé, Ngoại trưởng đã đàm phán Hiệp ước Thân thiện, tin rằng Pháp nên giữ vững lập trường và Anh sẽ ủng hộ Pháp.

Delcassé tự tin Hiệp ước sẽ giữ vững, và ông từ chối chấp nhận một hội nghị về Maroc, cho rằng vị thế của Pháp đã được giải quyết bằng thỏa thuận với Anh và Tây Ban Nha. Sự tự tin của ông không được Thủ tướng Maurice Rouvier và quân đội Pháp chia sẻ, những người tin rằng Pháp chưa sẵn sàng chiến tranh với Đức và quân đội Đức mạnh hơn.

Rouvier, trở thành Thủ tướng tháng 1 năm 1905, là người thận trọng muốn tránh chiến tranh, và ông sẵn sàng hy sinh Delcassé để làm vậy. Tháng 6 năm 1905, dưới áp lực Đức và với sự ủng hộ của Rouvier, Delcassé buộc phải từ chức, nỗi nhục đối với Pháp mà quân Đức ăn mừng như chiến thắng.

Rouvier sau đó chấp nhận yêu cầu của Đức về một hội nghị, hy vọng hội nghị sẽ giải quyết vấn đề Maroc mà không có chiến tranh. Phản ứng của Pháp đối với cuộc khủng hoảng vì vậy cho thấy căng thẳng giữa ngoại giao của Hiệp ước, vốn đòi hỏi cứng rắn, và thực tế quân sự, vốn khuyên thận trọng, và nó nhắc nhở rằng cuộc khủng hoảng bị định hình bởi chính trị trong nước cũng như ganh đua quốc tế.

Đức, Hoàng đế và Holstein

Đức là bên thách thức trong cuộc khủng hoảng, và các nhà lãnh đạo của họ tin rằng một cử chỉ cứng rắn sẽ phá vỡ Hiệp ước và khôi phục vị thế của Đức. Hoàng đế Wilhelm II là gương mặt công khai của thách thức: chuyến thăm Tangier của ông ngày 31 tháng 3 năm 1905, trong đó ông cưỡi ngựa qua thành phố và tuyên bố Đức ủng hộ nền độc lập của Quốc vương, là màn trình diễn có chủ ý, nhằm cho thế giới thấy Đức sẽ không chấp nhận một Maroc thuộc Pháp.

Hoàng đế, vốn đang du ngoạn Địa Trung Hải, đã bị Thủ tướng Bernhard von Bülow và Holstein thuyết phục thăm Tangier, những người tin rằng chuyến thăm sẽ buộc Pháp phải ngồi vào bàn hội nghị. Bülow, Thủ tướng, ủng hộ thách thức nhưng thận trọng hơn Holstein, và ông lo lắng cuộc khủng hoảng có thể dẫn tới chiến tranh.

Holstein, nhân vật quyền lực ngầm của Bộ Ngoại giao Đức, là chiến lược gia của cuộc khủng hoảng: ông tin rằng Hiệp ước chỉ là thỏa thuận trên giấy, Anh sẽ không chiến đấu vì Pháp, và Đức có thể giành chiến thắng ngoại giao mà không có chiến tranh. Tính toán sai lầm của Holstein là sự thật trung tâm của cuộc khủng hoảng.

Anh đã ủng hộ Pháp, Hiệp ước đã giữ vững, và Đức thấy mình bị cô lập tại Algeciras, chỉ được Áo-Hung ủng hộ. Việc các nhà lãnh đạo Đức không hiểu Hiệp ước là thất bại về tình báo và trí tưởng tượng, và nó định hình chính sách Đức trong những năm trước 1914.

Anh, Tây Ban Nha và Quốc vương

Anh là cường quốc mà sự ủng hộ của họ quyết định kết quả của cuộc khủng hoảng, và vai trò của họ quan trọng hơn lợi ích trực tiếp của họ tại Maroc. Chính phủ Anh, do Thủ tướng Arthur Balfour và Ngoại trưởng Huân tước Lansdowne lãnh đạo, đã ký Hiệp ước Thân thiện và cam kết ủng hộ Pháp tại Maroc, nhưng họ bị chia rẽ về mức độ ủng hộ nên đi xa tới đâu.

Quân đội Anh, vốn đã bắt đầu đàm phán tham mưu với Pháp năm 1905, tin rằng Anh nên ủng hộ Pháp, trong khi một số chính trị gia và báo chí miễn cưỡng bị lôi kéo vào chiến tranh lục địa. Trong cuộc khủng hoảng, Anh nói rõ với Đức rằng họ sẽ ủng hộ Pháp, và hạm đội Anh được giữ trong trạng thái sẵn sàng.

Tây Ban Nha, vốn có lợi ích riêng tại miền bắc Maroc, ủng hộ Pháp tại Algeciras, để đổi lấy một phần ảnh hưởng ở phía bắc. Quốc vương Maroc, Abd al-Aziz, là đối tượng danh nghĩa của cuộc khủng hoảng, nhưng ông ít có quyền lực ảnh hưởng tới kết quả. Ông hoan nghênh chuyến thăm của Hoàng đế và hy vọng sự ủng hộ của Đức sẽ bảo tồn nền độc lập của mình, nhưng ông không thể ngăn hội nghị quyết định tương lai của Maroc, và quyền lực của ông tiếp tục suy tàn.

Cuộc khủng hoảng được các cường quốc châu Âu quyết định, và nền độc lập của Maroc được bảo tồn về hình thức chứ không phải về thực chất.

4. Diễn biến sự kiện

Chuyến thăm Tangier của Hoàng đế

Cuộc khủng hoảng bắt đầu ngày 31 tháng 3 năm 1905, khi Hoàng đế Wilhelm II đổ bộ lên Tangier. Chuyến thăm được hoạch định tại Berlin như một sự phô diễn lợi ích của Đức tại Maroc, và Hoàng đế, người tới bằng tàu và cưỡi ngựa trắng qua thành phố, được công sứ Đức và đám đông, trong đó có đại diện của Quốc vương, chào đón.

Trong bài phát biểu tại phái đoàn Đức, Hoàng đế tuyên bố ông tới Tangier để cho biết ông coi Quốc vương là quốc vương độc lập và Đức sẽ bảo vệ lợi ích thương mại của mình tại Maroc.

Bài phát biểu là thách thức trực tiếp đối với Pháp, vốn cho rằng vị thế của mình tại Maroc đã được giải quyết, và nó được đưa tin khắp thế giới như tối hậu thư của Đức gửi Pháp.

Chuyến thăm của Hoàng đế tiếp nối bằng áp lực ngoại giao của Đức: Berlin yêu cầu Pháp đồng ý tổ chức hội nghị quốc tế về Maroc, và đe dọa chiến tranh nếu Pháp từ chối. Chính phủ Pháp, vốn không dự kiến thách thức, bị chia rẽ, và cuộc khủng hoảng leo thang suốt mùa xuân năm 1905.

Chuyến thăm của Hoàng đế được nhớ tới như một trong những khoảnh khắc kịch tính nhất của ngoại giao tiền chiến, và nó cho thấy một cử chỉ tượng trưng — một chuyến thăm, một bài phát biểu, một cuộc cưỡi ngựa qua thành phố — có thể tạo ra cuộc khủng hoảng mà ngoại giao sau đó phải giải quyết như thế nào.

Sự sụp đổ của Delcassé và con đường tới Algeciras

Mùa hè năm 1905 bị chi phối bởi sự sụp đổ của Delcassé và việc đàm phán hội nghị. Tháng 6 năm 1905, dưới áp lực Đức và với sự ủng hộ của Rouvier, Delcassé từ chức Ngoại trưởng, chiến thắng cho Đức được Berlin ăn mừng như bằng chứng Pháp có thể bị đe dọa.

Báo chí Đức khoe khoang rằng Hoàng đế đã buộc chính phủ Pháp sa thải Ngoại trưởng của mình, và báo chí Pháp lên án nỗi nhục. Rouvier, người đã hy sinh Delcassé để tránh chiến tranh, sau đó chấp nhận yêu cầu của Đức về một hội nghị, và hai chính phủ đồng ý hội nghị sẽ được tổ chức tại Algeciras, Tây Ban Nha, tháng 1 năm 1906.

Những tháng giữa sự sụp đổ của Delcassé và hội nghị là thời kỳ căng thẳng: Đức và Pháp đều chuẩn bị chiến tranh, Anh và Pháp tổ chức đàm phán tham mưu, và báo chí châu Âu suy đoán về khả năng chiến tranh toàn diện.

Cuộc khủng hoảng cũng ảnh hưởng tới chính trị trong nước tại Pháp, nơi sự sụp đổ của Delcassé bị xem là nỗi nhục quốc gia, và tại Đức, nơi chiến thắng bề ngoài của chính phủ khuyến khích chính sách đối ngoại quyết đoán hơn.

Con đường tới Algeciras vì vậy không phải là con đường đơn giản tới giải pháp mà là thời kỳ cuộc khủng hoảng sâu sắc hơn và nguy cơ chiến tranh tăng lên.

Hội nghị Algeciras

Hội nghị Algeciras khai mạc ngày 16 tháng 1 năm 1906, với đại diện của mười ba cường quốc, bao gồm Hoa Kỳ, và kéo dài tới ngày 7 tháng 4. Hội nghị được tổ chức tại thị trấn Algeciras của Tây Ban Nha, gần Gibraltar, và nhiệm vụ của nó là quyết định tương lai của Maroc: Quốc vương có duy trì độc lập hay không, Pháp có vị thế đặc biệt hay không, và cảnh sát, hải quan cùng tài chính Maroc sẽ được tổ chức như thế nào.

Các cuộc đàm phán kéo dài và khó khăn, và chúng bị chi phối bởi sự ganh đua giữa Pháp và Đức. Pháp, được Anh, Nga, Tây Ban Nha và Hoa Kỳ ủng hộ, cho rằng Maroc cần cải cách dưới sự hướng dẫn của Pháp, trong khi Đức, chỉ được Áo-Hung ủng hộ, cho rằng nền độc lập của Quốc vương và quyền thương mại bình đẳng cho mọi cường quốc nên được tôn trọng.

Kết quả của hội nghị, Đạo luật Algeciras, là thỏa hiệp: nó công nhận nền độc lập của Quốc vương và nguyên tắc mở cửa cho thương mại, nhưng nó trao cho Pháp và Tây Ban Nha quyền kiểm soát cảnh sát Maroc và vai trò chủ đạo trong ngân hàng Maroc. Đạo luật là thất bại ngoại giao đối với Đức, vốn không phá vỡ được Hiệp ước hay ngăn chặn sự thống trị của Pháp tại Maroc, và là chiến thắng cho Pháp và Anh, những nước mà Hiệp ước của họ đã vượt qua phép thử đầu tiên.

5. Bước ngoặt

Sự sụp đổ của Delcassé và phản ứng của Anh

Hai thời khắc là bước ngoặt của Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất, và cả hai đều cho thấy Đức đã tính toán sai lầm. Thời khắc đầu tiên là sự sụp đổ của Delcassé tháng 6 năm 1905. Đức coi việc Delcassé từ chức là chiến thắng, và trong ngắn hạn nó đúng là vậy: Pháp đã sa thải Ngoại trưởng của mình dưới áp lực Đức, và Hiệp ước dường như bị căng thẳng.

Nhưng sự sụp đổ của Delcassé cũng có tác dụng ngược lại trong dài hạn. Nó làm nhục Pháp và tạo ra quyết tâm tại Paris không để bị làm nhục lần nữa, và nó thuyết phục chính phủ Anh rằng Đức là mối đe dọa phải chống lại.

Người Anh, vốn bị chia rẽ về Hiệp ước, nay xem việc Đức bắt nạt Pháp là bằng chứng Hiệp ước là cần thiết, và họ bắt đầu đàm phán tham mưu quân sự với Pháp, về sau trở thành cơ sở cho hợp tác quân sự Anh-Pháp năm 1914. Bước ngoặt thứ hai là phản ứng của Anh đối với cuộc khủng hoảng.

Anh nói rõ, qua các kênh ngoại giao và qua sự sẵn sàng của hạm đội, rằng họ sẽ ủng hộ Pháp nếu Đức tấn công, và thông điệp đó, được chuyển tới Berlin, loại bỏ hy vọng của Đức rằng Anh sẽ giữ trung lập.

Phản ứng của Anh là sự thật quyết định của cuộc khủng hoảng: Đức đã đánh cược rằng Anh sẽ không ủng hộ Pháp, và khi Anh làm vậy, vị thế của Đức sụp đổ. Cuộc khủng hoảng vì vậy xoay quanh một tính toán sai lầm về Anh, và tính toán sai lầm đó sẽ lặp lại năm 1914.

Algeciras và sự cô lập của Đức

Bản thân Hội nghị Algeciras là bước ngoặt cuối cùng, vì nó cho thấy sự cô lập của Đức một cách công khai. Tại hội nghị, Đức thấy mình chỉ có một đồng minh, Áo-Hung, trong khi Pháp được Anh, Nga, Tây Ban Nha, Ý và Hoa Kỳ ủng hộ.

Cuộc bỏ phiếu về các vấn đề chủ chốt chống lại Đức, và Đạo luật Algeciras xác nhận vị thế của Pháp tại Maroc. Kết quả của hội nghị là nỗi nhục đối với Đức, và nó được Berlin đón nhận với giận dữ và cảm giác bị phản bội.

Báo chí Đức lên án hội nghị là âm mưu chống Đức, và chính phủ Đức kết luận rằng họ đã bị bao vây bởi liên minh thù địch. Sự cô lập tại Algeciras có hai hệ quả. Thứ nhất, nó củng cố Hiệp ước Thân thiện, vốn đã vượt qua phép thử đầu tiên và nay được Paris và London xem là cam kết thực sự.

Thứ hai, nó thuyết phục Đức rằng họ cần phá vỡ vòng vây, và nó khuyến khích chính sách đối ngoại quyết đoán hơn của Đức trong những năm sau đó, bao gồm cuộc chạy đua vũ trang hải quân và Khủng hoảng Maroc lần thứ hai năm 1911.

Bước ngoặt của Algeciras vì vậy không chỉ là giải pháp cho Maroc mà còn là sự tạo ra mô hình mới trong ngoại giao châu Âu: mô hình trong đó Đức cảm thấy bị cô lập và các cường quốc Hiệp ước cảm thấy đoàn kết, mô hình sẽ định hình con đường tới chiến tranh.

Các cuộc đàm phán tham mưu giữa Anh và Pháp

Các cuộc đàm phán tham mưu giữa Anh và Pháp, bắt đầu trong cuộc khủng hoảng Maroc, là một trong những hệ quả quan trọng nhất của nó, và chúng cho thấy một cuộc khủng hoảng ngoại giao có thể tạo ra cam kết quân sự như thế nào.

Các cuộc đàm phán, được tổ chức giữa bộ tham mưu Anh và Pháp năm 1905 và 1906, thảo luận Anh sẽ làm gì nếu Pháp bị Đức tấn công, và chúng dẫn tới sự hiểu biết rằng Anh sẽ gửi lực lượng viễn chinh tới Pháp.

Các cuộc đàm phán không phải là liên minh chính thức, và chính phủ Anh khăng khăng rằng chúng không buộc Anh phải tham chiến, nhưng chúng tạo ra kế hoạch quân sự và tập hợp kỳ vọng sẽ định hình chính sách Anh năm 1914.

Các cuộc đàm phán tham mưu bí mật, và chính phủ Đức không biết tới chúng, vốn tiếp tục tin rằng Anh sẽ giữ trung lập. Các cuộc đàm phán là ví dụ về cách cuộc khủng hoảng Maroc, vốn là về vấn đề thuộc địa, có hệ quả châu Âu vượt xa Maroc.

Cuộc khủng hoảng tạo ra mối liên hệ quân sự giữa Anh và Pháp, và mối liên hệ đó, một khi đã tạo ra, khó phá vỡ, ngay cả khi các nhà lãnh đạo chính trị đã cho phép nó không còn tại nhiệm.

6. Hậu quả

Việc củng cố Hiệp ước Thân thiện

Hệ quả quan trọng nhất của Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất là việc củng cố Hiệp ước Thân thiện. Trước cuộc khủng hoảng, Hiệp ước là thỏa thuận thuộc địa, và giá trị của nó như cam kết châu Âu chưa được thử nghiệm.

Sau cuộc khủng hoảng, Hiệp ước là sự thật chính trị: Anh đã ủng hộ Pháp chống Đức, Pháp đã chấp nhận sự ủng hộ của Anh, và hai nước đã bắt đầu hợp tác quân sự. Hiệp ước chưa phải là liên minh chính thức, và Anh vẫn giữ tự do hành động, nhưng cuộc khủng hoảng đã cho thấy hai nước sẽ đứng cùng nhau khi một bên bị đe dọa.

Việc củng cố Hiệp ước là thất bại đối với Đức, vốn hy vọng phá vỡ nó, và là chiến thắng cho Pháp, vốn đã có được một người bạn hùng mạnh. Hiệp ước sẽ được thử thách lần nữa trong Khủng hoảng Maroc lần thứ hai năm 1911 và trong Khủng hoảng tháng Bảy năm 1914, và mỗi lần nó đều giữ vững.

Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất vì vậy là thời khắc Hiệp ước Thân thiện trở thành yếu tố thực sự trong ngoại giao châu Âu, và khi hệ thống liên minh sẽ chiến đấu trong Thế chiến I bắt đầu hình thành.

Cuộc khủng hoảng cũng cho thấy các vấn đề thuộc địa không còn có thể giải quyết tách biệt khỏi chính trị châu Âu, và sự ganh đua về thuộc địa nay là sự ganh đua về cán cân quyền lực ngay tại châu Âu.

Oán giận của Đức và con đường tới năm 1914

Hệ quả thứ hai của cuộc khủng hoảng là oán giận của Đức và quyết tâm tránh một nỗi nhục khác. Đức đã thách thức Pháp tại Maroc và đã bị đánh bại, và thất bại được Berlin cảm nhận như nỗi nhục quốc gia.

Chính phủ, báo chí và công chúng Đức kết luận rằng Đức bị bao vây bởi liên minh thù địch gồm Pháp, Anh và Nga, và họ cần phá vỡ vòng vây bằng chính sách quyết đoán hơn. Cuộc chạy đua vũ trang hải quân, vốn đã diễn ra, tăng cường, và chính sách đối ngoại của Đức trở nên hung hăng hơn, lên tới đỉnh điểm trong Khủng hoảng Maroc lần thứ hai năm 1911, khi Đức gửi pháo hạm tới Agadir trong một nỗ lực khác nhằm thách thức Pháp tại Maroc.

Khủng hoảng Maroc lần thứ hai, giống như lần thứ nhất, kết thúc bằng thất bại của Đức, và nó càng củng cố Hiệp ước. Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất vì vậy là một trong những bước trên con đường tới năm 1914, không phải vì nó khiến chiến tranh không thể tránh khỏi mà vì nó tạo ra mô hình thách thức của Đức và kháng cự của Hiệp ước, sẽ lặp lại, với căng thẳng ngày càng tăng, cho tới Khủng hoảng tháng Bảy.

Cuộc khủng hoảng cũng để lại di sản ngờ vực: Pháp không bao giờ quên nỗi nhục khi Delcassé sụp đổ, Đức không bao giờ quên sự cô lập tại Algeciras, và Anh không bao giờ quên bài học rằng Đức sẵn sàng mạo hiểm chiến tranh để phá vỡ Hiệp ước.

Khủng hoảng Maroc lần thứ hai và chế độ bảo hộ

Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất tiếp nối, năm năm sau, bởi Khủng hoảng Maroc lần thứ hai, và hai cuộc khủng hoảng cùng nhau dẫn tới chế độ bảo hộ của Pháp tại Maroc. Năm 1911, Pháp gửi quân tới Fez để yểm trợ Quốc vương, và Đức đáp lại bằng cách gửi pháo hạm Panther tới Agadir, đòi bồi thường tại Congo.

Khủng hoảng Agadir, giống như khủng hoảng Tangier, đưa châu Âu tới bờ vực chiến tranh, và nó kết thúc khi Đức chấp nhận bồi thường tại châu Phi để đổi lấy việc công nhận vị thế của Pháp tại Maroc. Năm 1912, Pháp thiết lập chế độ bảo hộ tại Maroc theo Hiệp ước Fez, và Tây Ban Nha nhận một khu vực ở phía bắc.

Chế độ bảo hộ kéo dài tới năm 1956, khi Maroc trở nên độc lập. Hai cuộc khủng hoảng Maroc vì vậy tạo thành một câu chuyện duy nhất: câu chuyện về cách Pháp giành quyền kiểm soát Maroc, cách Đức cố gắng và thất bại trong việc ngăn chặn nó, và cách sự ganh đua về Maroc trở thành một phần của sự ganh đua dẫn tới Thế chiến I.

Bản thân chế độ bảo hộ là chế độ thuộc địa kéo dài hơn bốn mươi năm, và lịch sử của nó, bao gồm sự kháng cự của người dân Maroc, là chủ đề riêng, nhưng nguồn gốc của nó nằm trong các cuộc khủng hoảng năm 1905 và 1911.

7. Địa lý và bối cảnh

Tangier, Algeciras và eo biển Gibraltar

Địa lý của Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất là địa lý của phía tây Địa Trung Hải, tập trung quanh eo biển Gibraltar. Tangier, thành phố nơi Hoàng đế đổ bộ, là cảng trên bờ biển Maroc, đối diện Tây Ban Nha, và vị trí của nó tại cửa ngõ Địa Trung Hải khiến nó trở thành nơi có tầm quan trọng chiến lược.

Algeciras, thị trấn nơi hội nghị được tổ chức, nằm phía Tây Ban Nha của eo biển, gần Gibraltar, và việc chọn nó làm địa điểm hội nghị phản ánh lợi ích của Tây Ban Nha tại Maroc và lợi ích của Anh tại eo biển.

Bản thân Gibraltar, pháo đài của Anh từ năm 1704, kiểm soát cửa ngõ Địa Trung Hải, và mối quan tâm của Anh đối với Maroc một phần do mối quan tâm của họ đối với Gibraltar: Anh không muốn một cường quốc thù địch kiểm soát bờ biển Maroc đối diện Gibraltar. Địa lý của cuộc khủng hoảng cho thấy tầm quan trọng của Maroc vừa chiến lược vừa thuộc địa, và lợi ích của các cường quốc tại đất nước này do vị trí của nó trên bản đồ thúc đẩy.

Eo biển Gibraltar vẫn là một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới, và lịch sử các cuộc khủng hoảng Maroc nhắc nhở rằng việc kiểm soát eo biển và tuyến đường biển luôn là nguồn gốc ganh đua cường quốc.

Maroc và sự ganh đua thuộc địa tại châu Phi

Cuộc khủng hoảng Maroc là một phần của sự ganh đua thuộc địa lớn hơn tại châu Phi, trong đó các cường quốc chia lục địa cho nhau. Tới năm 1905, hầu hết châu Phi đã bị phân chia: Pháp cai trị Algeria, Tunisia và phần lớn Tây Phi; Anh cai trị Ai Cập, Sudan, và phần lớn Đông Phi cùng Nam Phi; Đức cai trị Togo, Cameroon, Đông Phi Đức và Tây Nam Phi Đức; và Bỉ, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha cùng Ý giữ các lãnh thổ nhỏ hơn.

Maroc là một trong số ít nhà nước độc lập còn lại, cùng với Ethiopia và Liberia, và số phận của nó vì vậy là vấn đề được mọi cường quốc thuộc địa quan tâm. Sự ganh đua về Maroc cũng là sự ganh đua về nguyên tắc mở cửa: Đức cho rằng mọi cường quốc nên có quyền thương mại bình đẳng tại Maroc, trong khi Pháp cho rằng vị thế đặc biệt của mình cho phép họ đóng vai trò chủ đạo.

Sự ganh đua thuộc địa tại châu Phi gắn chặt với sự ganh đua tại châu Âu, vì các thuộc địa được xem là nguồn danh dự, nguyên liệu và thị trường, và vì thất bại tại thuộc địa bị xem là thất bại tại châu Âu.

Cuộc khủng hoảng Maroc cho thấy sự ganh đua thuộc địa và sự ganh đua châu Âu đã trở nên không thể tách rời tới năm 1905, và tranh chấp về một vương quốc Bắc Phi có thể trở thành khủng hoảng ngoại giao châu Âu như thế nào.

Địa Trung Hải và cán cân quyền lực

Địa Trung Hải là vùng biển mà cuộc khủng hoảng Maroc diễn ra, và cán cân quyền lực của nó là trung tâm của cuộc khủng hoảng. Anh, Pháp và Ý là các cường quốc Địa Trung Hải, và hải quân của họ kiểm soát biển, trong khi Đức, vốn không có bờ biển Địa Trung Hải, tìm kiếm ảnh hưởng qua lợi ích thương mại và ngoại giao của mình.

Hải quân Pháp, đóng tại Toulon, và hải quân Anh, đóng tại Gibraltar và Malta, thống trị phía tây Địa Trung Hải, và việc Pháp kiểm soát Algeria cùng Tunisia mang lại cho họ vị thế vững chắc trên bờ biển phía nam.

Thách thức của Đức tại Maroc vì vậy cũng là thách thức đối với cán cân Địa Trung Hải, và sự ủng hộ của Anh dành cho Pháp do mong muốn bảo tồn cán cân đó thúc đẩy. Địa Trung Hải vẫn là khu vực ganh đua cường quốc ngày nay, và lịch sử cuộc khủng hoảng Maroc nhắc nhở rằng tầm quan trọng chiến lược của biển không hề giảm sút.

Cuộc khủng hoảng cũng cho thấy cán cân quyền lực tại châu Âu không chỉ là vấn đề quân đội trên lục địa mà còn là hải quân, thuộc địa và tuyến đường biển, và một cuộc khủng hoảng tại một nơi trên thế giới có thể ảnh hưởng tới cán cân tại nơi khác.

8. Kết quả và di sản

Đạo luật Algeciras và các điều khoản của nó

Kết quả của Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất là Đạo luật Algeciras, ký ngày 7 tháng 4 năm 1906, giải quyết vấn đề Maroc trong năm năm tiếp theo. Đạo luật công nhận nền độc lập của Quốc vương và sự toàn vẹn của Maroc, và tuyên bố nguyên tắc mở cửa, theo đó mọi cường quốc sẽ có quyền thương mại bình đẳng. Đồng thời, nó trao cho Pháp và Tây Ban Nha quyền kiểm soát cảnh sát Maroc, với sĩ quan Pháp tại hầu hết các cảng và sĩ quan Tây Ban Nha ở phía bắc, và trao cho Pháp vai trò chủ đạo trong Ngân hàng Nhà nước Maroc. Đạo luật là thỏa hiệp bảo tồn nền độc lập của Maroc về hình thức trong khi trao cho Pháp thực chất kiểm soát, và nó được mọi cường quốc, bao gồm Đức, vốn không đạt được mục tiêu của mình, chấp nhận.

Các điều khoản của Đạo luật được thực hiện trong những năm sau đó, nhưng chúng không giải quyết vĩnh viễn vấn đề Maroc: Pháp tiếp tục mở rộng ảnh hưởng, và năm 1911 Khủng hoảng Maroc lần thứ hai sẽ mở lại vấn đề. Đạo luật Algeciras được nhớ tới như giải pháp ngoại giao tránh chiến tranh nhưng không giải quyết sự ganh đua tiềm ẩn gây ra nó, và nó là ví dụ về cách một hội nghị có thể giải quyết khủng hoảng mà không giải quyết tranh chấp gây ra nó.

Cuộc khủng hoảng trong ký ức lịch sử

Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất chiếm vị trí quan trọng trong lịch sử nguồn gốc Thế chiến I, và nó được nhớ tới như phép thử lớn đầu tiên của Hiệp ước Thân thiện và như một bước trên con đường tới năm 1914.

Các nhà sử học coi cuộc khủng hoảng là nghiên cứu tình huống trong ngoại giao thời tiền chiến, cho thấy tranh chấp thuộc địa có thể trở thành khủng hoảng châu Âu như thế nào, tính toán sai lầm về một đồng minh có thể dẫn tới cô lập như thế nào, và thất bại ngoại giao có thể tạo ra oán giận định hình chính sách tương lai như thế nào.

Cuộc khủng hoảng cũng được nhớ tới qua các nhân vật của nó: Hoàng đế cưỡi ngựa tại Tangier, sự sụp đổ của Delcassé, và các cuộc đàm phán dài tại Algeciras là những hình ảnh sống động nhất của ngoại giao tiền chiến.

Cuộc khủng hoảng được dạy tại trường học và đại học như một phần của lịch sử Thế chiến I, và tài liệu của nó được các nhà sử học ngoại giao nghiên cứu. Di sản của cuộc khủng hoảng vì vậy vừa lịch sử vừa thực tiễn: nó nhắc nhở rằng các liên minh và ganh đua của châu Âu không cố định mà được thử thách và định hình bởi các cuộc khủng hoảng, và kết quả của một cuộc khủng hoảng có thể củng cố một liên minh và cô lập liên minh khác, với hệ quả được cảm nhận trong nhiều năm.

Các cuộc khủng hoảng Maroc và nguồn gốc chiến tranh

Hai cuộc khủng hoảng Maroc, năm 1905–06 và 1911, nay được xem là một phần của chuỗi khủng hoảng dẫn tới Thế chiến I, cùng với khủng hoảng Bosnia năm 1908–09, các cuộc Chiến tranh Balkan năm 1912–13, và Khủng hoảng tháng Bảy năm 1914. Mỗi cuộc khủng hoảng thử thách hệ thống liên minh, làm tăng căng thẳng giữa các cường quốc, và để lại di sản ngờ vực.

Các cuộc khủng hoảng Maroc đặc biệt quan trọng vì chúng thử thách Hiệp ước Thân thiện, liên minh mới nhất và ít chắc chắn nhất, và vì chúng cho thấy Đức sẵn sàng mạo hiểm chiến tranh để phá vỡ nó.

Các cuộc khủng hoảng cũng cho thấy con đường tới chiến tranh không phải là đường thẳng mà là một loạt bước, mỗi bước khiến bước tiếp theo có khả năng xảy ra hơn. Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất không khiến chiến tranh không thể tránh khỏi, nhưng nó khiến chiến tranh có khả năng xảy ra hơn, bằng cách củng cố Hiệp ước, cô lập Đức, và tạo ra mô hình thách thức và kháng cự sẽ lặp lại.

Việc nghiên cứu các cuộc khủng hoảng Maroc vì vậy thiết yếu để hiểu nguồn gốc Thế chiến I, và để hiểu một loạt khủng hoảng ngoại giao, mỗi cuộc được giải quyết mà không có chiến tranh, vẫn có thể dẫn tới chiến tranh như thế nào.

9. Lãnh đạo và nhân vật chủ chốt

Wilhelm II, Bülow và Holstein

Hoàng đế Wilhelm II là nhân vật nổi bật nhất của Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất, và chuyến thăm Tangier của ông vẫn là hình ảnh định hình nó. Hoàng đế bốc đồng, thích phô trương, và tin tưởng vào sự vĩ đại của Đức, và ngoại giao của ông thường mang tính cá nhân và khó đoán.

Chuyến thăm Tangier của ông nhằm phô diễn sức mạnh Đức, nhưng nó cũng là canh bạc, và thất bại của nó cho thấy giới hạn của ngoại giao cá nhân. Thủ tướng Bernhard von Bülow, người đã khuyến khích chuyến thăm, là nhân vật thận trọng hơn, và ông lo lắng về nguy cơ chiến tranh, nhưng ông ủng hộ thách thức vì tin rằng Đức cần khẳng định mình.

Friedrich von Holstein, chiến lược gia của cuộc khủng hoảng, là nhân vật quan trọng nhất trong chính sách đối ngoại Đức, dù ông không giữ chức vụ bộ trưởng nào. Niềm tin của Holstein rằng Hiệp ước có thể bị phá vỡ là tính toán sai lầm trung tâm của cuộc khủng hoảng, và thất bại của ông định hình chính sách Đức trong nhiều năm.

Ba người — Hoàng đế, Bülow và Holstein — cho thấy các cấp độ khác nhau mà chính sách đối ngoại Đức được đưa ra: quân chủ, thủ tướng và quan chức, mỗi người có quan điểm và ảnh hưởng riêng, và mỗi người góp phần vào chính sách kết thúc trong cô lập.

Delcassé, Rouvier và phản ứng của Pháp

Théophile Delcassé là Ngoại trưởng Pháp đã tạo ra Hiệp ước Thân thiện và tin vào việc giữ vững lập trường chống Đức. Sự sụp đổ của Delcassé tháng 6 năm 1905 là nỗi nhục đối với Pháp, nhưng nó cũng cho thấy tầm quan trọng của ông: Đức coi ông là trở ngại cho kế hoạch của mình, và việc loại bỏ ông là yêu cầu chính của Đức.

Chính sách của Delcassé, vốn dựa trên liên minh với Anh và sự ủng hộ của Nga, được kết quả của cuộc khủng hoảng chứng minh, dù ông không sống để chứng kiến nó: Hiệp ước giữ vững, và vị thế của Pháp tại Maroc được xác nhận.

Maurice Rouvier, Thủ tướng đã hy sinh Delcassé, là người thận trọng muốn tránh chiến tranh, và quyết định chấp nhận hội nghị của ông là thỏa hiệp giúp Pháp tránh chiến tranh trong khi bảo tồn vị thế của mình.

Sự thận trọng của Rouvier có thể hiểu được, vì Pháp yếu về quân sự, nhưng nó cũng là nỗi nhục, và công chúng Pháp không bao giờ quên nó. Phản ứng của Pháp đối với cuộc khủng hoảng cho thấy căng thẳng giữa cứng rắn và thận trọng, và khó khăn khi tiến hành chính sách đối ngoại khi cán cân quân sự bất lợi.

Các nhà lãnh đạo của cuộc khủng hoảng, ở cả hai bên, là những người hiểu rủi ro nhưng tính toán sai ý định của bên kia, và câu chuyện của họ nhắc nhở rằng ngoại giao vừa là hiểu bên kia vừa là theo đuổi lợi ích của chính mình.

Huân tước Lansdowne và vai trò của Anh

Huân tước Lansdowne, Ngoại trưởng Anh đã đàm phán Hiệp ước Thân thiện, là nhân vật trung tâm của Anh trong cuộc khủng hoảng, và vai trò của ông cho thấy tầm quan trọng của sự ủng hộ của Anh dành cho Pháp. Lansdowne tin rằng Hiệp ước thiết yếu cho an ninh của Anh, và ông quyết tâm ủng hộ Pháp khi Pháp bị đe dọa.

Ngoại giao của ông trong cuộc khủng hoảng, bao gồm đảm bảo với Pháp và cảnh báo Đức, là yếu tố quyết định trong kết quả, và nó cho thấy Anh sẵn sàng đứng về phía đối tác Hiệp ước của mình.

Người kế nhiệm Lansdowne, Ngài Edward Grey, trở thành Ngoại trưởng tháng 12 năm 1905, tiếp tục chính sách đó, và chính Grey sẽ lãnh đạo ngoại giao Anh trong Khủng hoảng tháng Bảy năm 1914. Vai trò của Anh trong cuộc khủng hoảng Maroc nhắc nhở rằng Anh, dù không có lợi ích trực tiếp tại Maroc, là cường quốc mà sự ủng hộ của họ quyết định kết quả, và Hiệp ước Thân thiện, vốn được ký như thỏa thuận thuộc địa, đã trở thành cam kết châu Âu.

Ngoại giao của Lansdowne là ví dụ về cách một ngoại trưởng, làm việc lặng lẽ và không kịch tính, có thể định hình diễn biến của một cuộc khủng hoảng.

10. Câu hỏi thường gặp

Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất là gì?

Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất là cuộc khủng hoảng ngoại giao năm 1905–06, trong đó Đức thách thức ảnh hưởng ngày càng tăng của Pháp tại Maroc. Nó bắt đầu với chuyến thăm Tangier của Hoàng đế Wilhelm II ngày 31 tháng 3 năm 1905 và kết thúc với Hội nghị Algeciras và Đạo luật Algeciras tháng 4 năm 1906.

Vì sao Hoàng đế thăm Tangier?

Hoàng đế thăm Tangier để tuyên bố Đức ủng hộ nền độc lập của Quốc vương Maroc và thách thức kế hoạch của Pháp nhằm thiết lập chế độ bảo hộ. Chuyến thăm là màn ngoại giao có chủ ý, nhằm buộc Pháp phải chấp nhận hội nghị quốc tế về Maroc.

Hiệp ước Thân thiện là gì?

Hiệp ước Thân thiện là thỏa thuận do Anh và Pháp ký ngày 8 tháng 4 năm 1904, giải quyết tranh chấp thuộc địa: Pháp công nhận vị thế của Anh tại Ai Cập, và Anh công nhận vị thế của Pháp tại Maroc. Cuộc khủng hoảng Maroc là phép thử lớn đầu tiên của Hiệp ước, và nó đã vượt qua.

Điều gì xảy ra tại Hội nghị Algeciras?

Hội nghị Algeciras, tổ chức từ tháng 1 tới tháng 4 năm 1906, quyết định tương lai của Maroc. Kết quả của nó, Đạo luật Algeciras, công nhận nền độc lập của Quốc vương về hình thức nhưng trao cho Pháp và Tây Ban Nha quyền kiểm soát cảnh sát Maroc và vai trò chủ đạo trong ngân hàng Maroc, xác nhận vị thế của Pháp.

Vì sao cuộc khủng hoảng là thất bại đối với Đức?

Đức hy vọng phá vỡ Hiệp ước Thân thiện và ngăn chặn sự thống trị của Pháp tại Maroc. Thay vào đó, Hiệp ước giữ vững, Anh ủng hộ Pháp, và Đức thấy mình bị cô lập tại Algeciras, chỉ được Áo-Hung ủng hộ. Cuộc khủng hoảng củng cố Hiệp ước và làm tăng oán giận của Đức.

Điều gì xảy ra sau cuộc khủng hoảng?

Cuộc khủng hoảng tiếp nối bởi Khủng hoảng Maroc lần thứ hai năm 1911, khi Đức gửi pháo hạm tới Agadir, và bởi việc thiết lập chế độ bảo hộ của Pháp tại Maroc năm 1912. Maroc vẫn là chế độ bảo hộ của Pháp cho tới khi độc lập năm 1956.

11. Nguồn

• Đạo luật Algeciras, 7 tháng 4 năm 1906, văn bản đã công bố
• Pierre Guillen, L’Allemagne et le Maroc de 1870 à 1905 (Đức và Maroc 1870–1905) (1967)
• Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Những người mộng du: Châu Âu đã tham chiến năm 1914 như thế nào) (2012)
• Margaret MacMillan, The War That Ended Peace (Cuộc chiến chấm dứt hòa bình) (2013)
• E. N. Anderson, The First Moroccan Crisis, 1904–1906 (Khủng hoảng Maroc lần thứ nhất, 1904–1906) (1930)
• British Documents on the Origins of the War, 1898–1914 (Tài liệu Anh về nguồn gốc chiến tranh, 1898–1914), tập biên tập
• Wikipedia, "First Moroccan Crisis"

Bài viết liên quan

• Hội nghị Casablanca
• Khủng hoảng tháng Bảy
• Vụ ám sát Đại công tước Franz Ferdinand