Cuộc vây hãm Tobruk

1. Mở đầu

Cuộc vây hãm Tobruk kéo dài 241 ngày, từ ngày 10 tháng 4 đến ngày 27 tháng 11 năm 1941, và là một trong những trận phòng thủ vĩ đại của Thế chiến II. Mùa xuân năm 1941, tướng Đức Erwin Rommel — “Cáo Sa mạc” — đã quét qua Libya trong một cuộc tấn công bất ngờ, đẩy quân Anh lùi hàng trăm km tới biên giới Ai Cập. Nhưng ông không thể chiếm Tobruk, cảng nước sâu trên bờ biển Libya, vì quân đồn trú từ chối đầu hàng. Quân đồn trú được xây dựng quanh Sư đoàn 9 Úc dưới quyền Thiếu tướng Leslie Morshead, và họ giữ hệ thống phòng thủ của cảng — một vòng các chốt bê tông, dây thép gai và hào chống tăng dài khoảng 50 km — trước mọi cuộc tấn công Rommel tung ra. Quân Đức gọi những người phòng thủ là “Chuột Tobruk”, với ý xúc phạm, và người Úc đã nhận cái tên đó với niềm tự hào.

Cuộc vây hãm là trận đánh về sức chịu đựng, diễn ra trong một pháo đài sa mạc chỉ có thể tiếp tế bằng đường biển. Mỗi đêm, tàu khu trục và tàu nhỏ vượt qua vòng vây máy bay ném bom Đức để đưa lương thực, đạn dược và viện binh vào, và đưa thương binh ra. Bên trong chu vi, quân đồn trú sống dưới hỏa lực pháo binh và oanh tạc liên tục, trong hầm hào, dưới cái nóng lên tới 40 độ C và bụi bặm len lỏi vào mọi thứ. Bên ngoài chu vi, xe tăng và bộ binh của Rommel tấn công hết lần này đến lần khác — vào Lễ Phục sinh, tháng 5, và suốt mùa hè — và lần nào cũng bị đẩy lùi. Hai cuộc tấn công của Anh, Chiến dịch Brevity tháng 5 và Chiến dịch Battleaxe tháng 6, đều không giải vây được, và mãi tới Chiến dịch Crusader, tháng 11 năm 1941, Tập đoàn quân 8 mới đột phá và dỡ bỏ vòng vây.

Tobruk quan trọng vì đó là lần đầu tiên Rommel bị chặn đứng. Cuộc tiến quân của Đức dường như không thể ngăn cản mùa xuân 1941 đã dừng lại tại Tobruk, và cảng mà Rommel cần cho tiếp tế vẫn nằm trong tay Đồng minh. Cuộc vây hãm cũng là thắng lợi tuyên truyền: vào thời điểm nước Anh chịu hết thất bại này đến thất bại khác, “Chuột Tobruk” trở thành biểu tượng của kháng cự, và sự đứng vững của họ được ca ngợi trên báo chí và phim thời sự khắp thế giới. Cái giá rất nặng — tổn thất của Đồng minh trong cuộc vây hãm ước tính khoảng 5.000–6.000 người chết, bị thương và bị bắt, và tổn thất của phe Trục khoảng 8.000–12.000 — nhưng quân đồn trú đã giữ vững, và huyền thoại Rommel lần đầu tiên bị sứt mẻ.

2. Thông tin chính

Ngày	10 tháng 4 – 27 tháng 11 năm 1941 (241 ngày)
Địa điểm	Tobruk, Libya (bờ biển Cyrenaica)
Kết quả	Đồng minh thắng; vòng vây được dỡ bỏ nhờ Chiến dịch Crusader
Chỉ huy Đồng minh	Thiếu tướng Leslie Morshead (Sư đoàn 9 Úc; tư lệnh pháo đài tới tháng 10); Thiếu tướng Ronald Scobie (từ tháng 10)
Chỉ huy phe Trục	Tướng Erwin Rommel (Quân đoàn châu Phi)
Lực lượng Đồng minh	Khoảng 27.000–36.000 người trong quân đồn trú (Úc, Anh, Ấn Độ, Ba Lan, Tiệp Khắc)
Lực lượng phe Trục	Khoảng 30.000–40.000 người (Quân đoàn châu Phi Đức và Quân đoàn XX Ý)
Tổn thất Đồng minh	Khoảng 5.000–6.000 người chết, bị thương và bị bắt (ước tính khác nhau)
Tổn thất phe Trục	Khoảng 8.000–12.000 người chết, bị thương và bị bắt (ước tính khác nhau)

3. Bối cảnh

Cuộc tấn công mùa xuân của Rommel

Cuộc vây hãm Tobruk bắt đầu với một trong những cuộc tấn công bất ngờ nhất của Thế chiến II. Tháng 2 năm 1941, Đức đưa một lực lượng nhỏ — Quân đoàn châu Phi, dưới quyền Tướng Erwin Rommel — tới Libya, để cứu quân Ý, vốn đã bị quân Anh đánh tan trong Chiến dịch Compass. Rommel được lệnh giữ tuyến phòng thủ tại Tripoli và chờ viện binh, nhưng ông có ý khác: ngày 31 tháng 3 năm 1941, chỉ với vài sư đoàn, ông tấn công, và quân Anh, vốn đã đưa quân tinh nhuệ nhất tới Hy Lạp, sụp đổ trước ông. Trong hai tuần, xe tăng của Rommel đã tiến hơn 500 km, tái chiếm Benghazi, và đẩy quân Anh lùi tới biên giới Ai Cập tại Sollum. Cuộc rút lui của Anh nhanh đến mức được gọi là “Cuộc đua Benghazi”, trong đó toàn bộ đơn vị bị mất. Chỉ Tobruk, trên bờ biển, còn đứng vững.

Cuộc rút lui về Tobruk

Cuộc rút lui của Anh về Tobruk là cuộc đua với xe tăng của Rommel, và nó thắng với khoảng cách hẹp nhất. Sư đoàn 9 Úc, dưới quyền Thiếu tướng Leslie Morshead, đang di chuyển lên tiền tuyến khi cuộc tấn công của Đức bắt đầu, và các tiểu đoàn của nó rải rác khắp Cyrenaica. Morshead tập hợp họ tại Tobruk, cùng các đơn vị Anh, Ấn Độ và Đồng minh khác, và chuẩn bị phòng thủ cảng. Quyết định giữ Tobruk do Tổng tư lệnh Anh, Tướng Archibald Wavell, đưa ra, người hiểu rằng cảng là chìa khóa của Cyrenaica: chừng nào Tobruk còn được giữ, Rommel không thể dùng nó cho tiếp tế, và cuộc tiến quân tới Ai Cập của ông sẽ bị cản trở bởi tuyến tiếp tế dài hàng trăm km chạy qua một pháo đài thù địch. Quân đồn trú được lệnh giữ vững, và họ đã làm — trong 241 ngày.

Vì sao Tobruk quan trọng

Tobruk quan trọng vì một lý do đơn giản: đó là cảng nước sâu duy nhất giữa Benghazi và Alexandria, và trong chiến tranh sa mạc, cảng là tất cả. Chiến tranh sa mạc là chiến tranh tiếp tế: các đạo quân chiến đấu cách căn cứ hàng trăm km, và mọi thứ họ cần — nhiên liệu, đạn dược, lương thực, nước — phải được đưa lên bằng xe tải qua đường sa mạc, hoặc bằng đường biển tới một cảng. Cảng Tobruk có thể tiếp nhận tàu lớn, và việc chiếm nó sẽ cho Rommel một căn cứ tiếp tế chỉ cách biên giới Ai Cập 150 km, thay vì 1.000 km từ Tripoli. Không có Tobruk, tuyến tiếp tế của Rommel chạy qua pháo đài, và xe tải của ông bị các đội tuần tra của quân đồn trú và Hải quân Hoàng gia tấn công. Cuộc vây hãm Tobruk do đó không phải là trận đánh phụ: đó là trận đánh quyết định liệu Rommel có thể xâm lược Ai Cập hay không, và nó được chiến đấu vì một cảng.

Pháo đài người Ý xây dựng

Hệ thống phòng thủ của Tobruk do người Ý xây dựng, những người giữ Libya từ năm 1911, và chúng rất đáng gờm. Pháo đài được bao quanh bởi hai tuyến chốt bê tông — Tuyến Đỏ, dài khoảng 50 km, và Tuyến Xanh, gần thị trấn hơn — nối bằng dây thép gai, hào chống tăng và bãi mìn, được pháo binh và pháo bờ biển yểm trợ. Người Ý cũng xây dựng mạng lưới hầm ngầm, bể nước và kho tiếp tế, và chính cảng được pháo bờ biển bảo vệ. Hệ thống phòng thủ có một điểm yếu: chúng được xây để đối mặt tấn công từ sa mạc, và người Ý không ngờ phải phòng thủ chúng trước một quân đội hiện đại với xe tăng và máy bay. Người Úc, tiếp quản hệ thống phòng thủ tháng 4 năm 1941, thấy chúng còn tốt, và họ cải thiện chúng — đào sâu hơn, rải thêm mìn, và biến các chốt bê tông thành cứ điểm có thể cầm cự ngay cả khi bị bao vây.

4. Lực lượng đối đầu

Quân đồn trú: Những người lính của Morshead

Quân đồn trú Tobruk được xây dựng quanh Sư đoàn 9 Úc, dưới quyền Thiếu tướng Leslie Morshead, và có khoảng 27.000–36.000 người vào lúc cao điểm. Người Úc — khoảng 14.000 người của Sư đoàn 9, gồm các Lữ đoàn 20, 24 và 26 — là xương sống của phòng thủ, nhưng họ không đơn độc: quân đồn trú còn gồm pháo binh và xe tăng Anh, bộ binh Ấn Độ, Lữ đoàn súng trường Carpathian Ba Lan, tới tháng 8, và Tiểu đoàn bộ binh 11 Tiệp Khắc. Xe tăng của quân đồn trú rất ít — một số ít xe Matilda Anh và xe Ý chiếm được — và pháo binh là hỗn hợp pháo Anh, Úc và Ý chiếm được. Sức mạnh thực sự của quân đồn trú là bộ binh: những người lính Úc cứng cỏi, được huấn luyện tốt, do các sĩ quan từng chiến đấu trong Thế chiến I lãnh đạo, và do Morshead chỉ huy, một người có mệnh lệnh đơn giản và tuyệt đối.

Mệnh lệnh của Morshead: Không đầu hàng, không rút lui

Mệnh lệnh của Morshead cho quân đồn trú rất nổi tiếng, và được tuân theo từng chữ: “Sẽ không có Dunkirk ở đây. Sẽ không có đầu hàng và không có rút lui.” Morshead là cựu binh Gallipoli và Mặt trận phía Tây, và ông hiểu rằng phòng thủ Tobruk sẽ thắng không phải nhờ công sự mà nhờ những người lính trong đó. Ông tổ chức quân đồn trú thành phòng thủ cơ động: bộ binh giữ các chốt bê tông, pháo binh yểm trợ họ, và xe tăng giữ dự bị, để ném vào bất kỳ điểm đột phá nào. Ông cũng ra lệnh tuần tra tích cực: mỗi đêm, các đội tuần tra Úc ra vùng đất không người, đột kích vị trí Đức, bắt tù binh, và khiến kẻ thù sợ di chuyển. Phương châm của Morshead là vùng đất không người thuộc về người Úc, và các đội tuần tra đã biến nó thành sự thật. Quân Đức học cách sợ bóng đêm, và quân đồn trú học rằng họ có thể đánh trả.

Quân đoàn châu Phi của Rommel

Lực lượng phe Trục vây hãm Tobruk do Tướng Erwin Rommel chỉ huy, và có khoảng 30.000–40.000 người. Nòng cốt là Quân đoàn châu Phi Đức — Sư đoàn nhẹ 5 và Sư đoàn xe tăng 15, với khoảng 200 xe tăng — được Quân đoàn XX Ý yểm trợ, gồm Sư đoàn thiết giáp Ariete và các sư đoàn bộ binh Trieste, Bologna, Brescia và Pavia. Quân đội của Rommel là lực lượng chiến đấu sa mạc giỏi nhất thế giới năm 1941: xe tăng của họ nhanh, sĩ quan táo bạo, và chỉ huy là thiên tài chiến tranh cơ động. Nhưng nó có điểm yếu: tuyến tiếp tế dài 1.000 km từ Tripoli, các sư đoàn Ý trang bị kém và chỉ huy kém, và xe tăng của họ — Panzer III và IV — kém hơn xe Matilda Anh về giáp, dù nhanh hơn và được điều khiển tốt hơn.

Người Ý bên cạnh Rommel

Các sư đoàn Ý bên cạnh Rommel là mắt xích yếu trong vòng vây của phe Trục, và Rommel biết điều đó. Các sư đoàn bộ binh Ý — Bologna, Brescia và Pavia — đủ dũng cảm, nhưng trang bị kém, với pháo binh lạc hậu và ít xe tải, và sĩ quan thường bất tài. Sư đoàn thiết giáp Ariete, với xe tăng M13/40, là đơn vị Ý tốt nhất, nhưng xe tăng của họ giáp mỏng và pháo yếu, không sánh được với xe Matilda Anh. Rommel dùng quân Ý giữ tuyến quanh Tobruk, trong khi các sư đoàn Đức tấn công, và sự sắp xếp đó có tác dụng — ở một mức độ nào đó — nhưng nó có nghĩa là vòng vây luôn thiếu người và xe tăng cần thiết. Quân Ý cũng chịu tổn thất nhiều nhất: trong các cuộc tấn công vào Tobruk, thường là bộ binh Ý xông vào trước, và trả giá.

	Đồng minh	Phe Trục
Bộ binh	Sư đoàn 9 Úc; đơn vị Anh, Ấn Độ, Ba Lan, Tiệp Khắc
Xe tăng	Ít xe Matilda và xe Ý chiếm được
Pháo binh	Pháo Anh, Úc và Ý chiếm được
Không quân	RAF yểm trợ hạn chế từ Ai Cập
Tiếp tế	Bằng đường biển ban đêm — “phà Tobruk”
Chỉ huy chính	Morshead, Scobie, Kopanski	Rommel, Crüwell, Navarini

Các chỉ huy Đồng minh

Thiếu tướng Leslie Morshead (Úc). Tư lệnh Sư đoàn 9 Úc và pháo đài Tobruk từ tháng 4 đến tháng 10 năm 1941. Morshead là cựu binh Gallipoli và Mặt trận phía Tây trong Thế chiến I, và là kiến trúc sư của phòng thủ tích cực đã giữ Tobruk. Mệnh lệnh của ông — “Sẽ không có Dunkirk ở đây. Sẽ không có đầu hàng và không có rút lui” — trở thành phương châm của cuộc vây hãm, và sự lãnh đạo của ông khiến ông trở thành một trong những tướng Úc được kính trọng nhất của cuộc chiến. Sau Tobruk, ông chỉ huy Sư đoàn 9 tại El Alamein, và kết thúc chiến tranh với quân hàm trung tướng, chỉ huy lực lượng Úc tại New Guinea.

Thiếu tướng Ronald Scobie (Anh). Tư lệnh Sư đoàn 70 Anh và pháo đài Tobruk từ tháng 10 năm 1941, sau khi quân Úc của Morshead được rút. Scobie chỉ huy quân đồn trú trong cuộc giải vây tháng 11 năm 1941, và giữ Tobruk cho tới khi bàn giao năm 1942. Sau đó ông chỉ huy lực lượng Anh tại Hy Lạp, và kết thúc chiến tranh với quân hàm trung tướng.

Thiếu tướng Stanisław Kopański (Ba Lan). Tư lệnh Lữ đoàn súng trường Carpathian Ba Lan, tiếp quản một phần chu vi Tobruk tháng 8 năm 1941 và giữ nó tới khi giải vây. Người Ba Lan của Kopański là cựu binh phòng thủ Ba Lan năm 1939 và giao tranh tại Syria, và họ chiến đấu xuất sắc tại Tobruk. Sau chiến tranh, Kopański làm tham mưu trưởng lực lượng vũ trang Ba Lan lưu vong.

Morshead: Người đã giữ Tobruk

Morshead là người đã tạo nên Tobruk, và cuộc vây hãm là thành tựu của ông cũng như của quân đồn trú. Ông không phải là chiến thuật gia xuất chúng theo khuôn mẫu Rommel, nhưng ông là thứ hiếm hơn: một chỉ huy hiểu binh lính của mình, hiểu địa hình, và hiểu rằng pháo đài được giữ bởi tinh thần của những người phòng thủ. Phòng thủ tích cực của ông — các cuộc tuần tra ban đêm, đột kích, từ chối ngồi sau tường thành — là một canh bạc, và nó đã thành công: nó giữ kẻ thù mất cân bằng, giữ tinh thần quân đồn trú cao, và biến Tobruk thành trận đánh mà quân Đức không thể thắng. Sự lãnh đạo của Morshead tại Tobruk là nền tảng cho danh tiếng của ông, và là nền tảng cho huyền thoại Úc về chiến tranh. Ông là, theo lời một sĩ quan của ông, “đúng người ở đúng nơi vào đúng thời điểm”, và Tobruk là đúng nơi.

Các chỉ huy phe Trục

Tướng Erwin Rommel (Đức). Tư lệnh Quân đoàn châu Phi và là người vây hãm Tobruk. Rommel là tướng Đức nổi tiếng nhất của chiến tranh sa mạc, bậc thầy chiến tranh cơ động đã tạo dựng danh tiếng tại Pháp năm 1940 và Libya năm 1941. Tại Tobruk, ông gặp thất bại đầu tiên: pháo đài mà ông tưởng sẽ thất thủ trong vài ngày đã giữ vững tám tháng, và cuộc vây hãm khiến ông mất người, xe tăng và thời gian cần để xâm lược Ai Cập. Rommel sau đó sẽ thắng lớn tại Gazala và chiếm Tobruk năm 1942, nhưng ông không bao giờ quên cuộc vây hãm năm 1941, và ông tôn trọng những người đã giữ nó. Ông bị ép tự sát tháng 10 năm 1944, sau khi bị liên lụy trong âm mưu chống Hitler.

Tướng Ludwig Crüwell (Đức). Tư lệnh Quân đoàn châu Phi dưới quyền Rommel trong cuộc vây hãm, và là sĩ quan chỉ đạo nhiều cuộc tấn công vào Tobruk. Crüwell là tư lệnh quân đoàn tài năng, và ông lãnh đạo lực lượng Đức trong giao tranh quanh điểm lồi. Ông bị quân Anh bắt tháng 5 năm 1942, khi máy bay của ông bị bắn rơi, và ông trải qua phần còn lại của chiến tranh trong trại tù binh.

Rommel: Cáo Sa mạc bị chặn đứng

Thất bại của Rommel tại Tobruk là vết nứt đầu tiên trong huyền thoại của ông, và đó là vết nứt quan trọng. Cho tới Tobruk, Rommel dường như bất khả chiến bại: ông đã đẩy quân Anh qua Libya, chiếm Benghazi, và tới biên giới Ai Cập chỉ trong vài tuần. Tobruk đã chặn ông lại, và nó chặn ông vì pháo đài không thể bị chiếm bằng các phương pháp đã mang lại các chiến thắng khác của ông — bằng tốc độ, bất ngờ và cú sốc của xe tăng. Cuộc vây hãm buộc Rommel phải chiến đấu một trận đánh ông không muốn, trận đánh tiêu hao chống lại pháo đài không chịu thất thủ, và nó khiến ông mất thế chủ động. Rommel đã học từ Tobruk — năm 1942, ông chiếm cảng bằng kế hoạch hiệu quả — nhưng bài học năm 1941 vẫn còn: ngay cả Cáo Sa mạc cũng có thể bị chặn đứng, và những người đã chặn ông là Chuột Tobruk.

5. Diễn biến mở đầu

Những cuộc tấn công đầu tiên: Lễ Phục sinh 1941

Cuộc tấn công đầu tiên của Đức vào Tobruk diễn ra ngày Thứ Sáu Tuần Thánh, 11 tháng 4 năm 1941, chỉ một ngày sau khi cuộc vây hãm bắt đầu. Rommel, tin rằng quân đồn trú đã mất tinh thần và sẵn sàng đầu hàng, ném Sư đoàn nhẹ 5 vào hệ thống phòng thủ phía đông chu vi, gần đường El Adem. Cuộc tấn công bị đẩy lùi: bộ binh Úc, được pháo binh yểm trợ, giữ vững các chốt, và xe tăng Đức, vốn vượt xa bộ binh, bị mắc kẹt trong hào chống tăng và bị tiêu diệt. Rommel tấn công lần nữa ngày 13–14 tháng 4, lần này với Sư đoàn xe tăng 15, và lần nữa thất bại: Lữ đoàn 24 Úc, giữ khu vực Ras el Madauar, đã tiêu diệt hàng chục xe tăng Đức và bắt hàng trăm tù binh. Các cuộc tấn công Lễ Phục sinh khiến Đức tổn thất nặng nề, và dạy Rommel một bài học: Tobruk sẽ không thất thủ trước một cuộc tấn công vội vàng, và quân đồn trú không hề mất tinh thần. Thực tế, họ đang khao khát chiến đấu.

Trận Lễ Phục sinh và xe tăng trong hào

Trận Lễ Phục sinh được nhớ đến qua một hình ảnh duy nhất: xe tăng Đức mắc kẹt trong hào chống tăng, kíp lái trèo ra dưới hỏa lực, trong khi bộ binh Úc bắn họ từ các chốt bê tông. Hào chống tăng — một rãnh sâu người Ý đào quanh chu vi — là chìa khóa của phòng thủ: xe tăng Đức không thể vượt qua nếu không có thiết bị cầu, và bộ binh của họ không thể vượt qua nếu không lộ mình trước hỏa lực. Người Úc đã cải thiện hào, đào sâu hơn và rải mìn ở lối tiếp cận, và bố trí pháo binh bao quát nó. Các cuộc tấn công của Đức tháng 4 thất bại vì họ tấn công hào mà không chuẩn bị, và không có bộ binh yểm trợ mà xe tăng cần. Rommel, người thắng trận bằng tốc độ và bất ngờ, thấy mình đối mặt một pháo đài không thể chiếm bằng tốc độ, và ông chuyển sang vây hãm.

6. Trận đánh chính

Điểm lồi và thế bế tắc mùa hè

Thời khắc nguy hiểm nhất của cuộc vây hãm đến ngày 30 tháng 4 năm 1941, khi Rommel phát động cuộc tấn công có chuẩn bị vào khu vực Ras el Madauar, phía tây nam chu vi. Lần này quân Đức đã chuẩn bị: họ dùng pháo binh, công binh và bộ binh cùng nhau, và chọc thủng tuyến Úc, tạo ra một điểm lồi sâu khoảng 5 km vào trong chu vi. Điểm lồi — một chỗ phình ra trên tuyến, do quân Đức và Ý giữ — trở thành tâm điểm của cuộc vây hãm trong bảy tháng tiếp theo: người Úc tấn công nó hết lần này đến lần khác, cố đẩy quân Đức ra, và quân Đức giữ nó, dùng nó làm căn cứ cho các cuộc tấn công tiếp theo. Giao tranh quanh điểm lồi rất khốc liệt và cận chiến: hai bên thường cách nhau chưa đầy 100 m, và mặt đất được giành giật từng hào một. Không bên nào thắng được điểm lồi, và cuộc vây hãm rơi vào bế tắc.

Cuộc sống bên trong chu vi

Cuộc sống bên trong chu vi Tobruk là thử thách về sức chịu đựng, và quân đồn trú đã vượt qua. Binh lính sống trong hầm hào, dưới hỏa lực pháo binh và oanh tạc liên tục, trong cái nóng lên tới 40 độ và bão bụi biến ban ngày thành ban đêm. Nước bị hạn chế — một gallon mỗi người mỗi ngày, cho uống, rửa và nấu ăn — và lương thực đơn điệu: thịt bò hộp, bánh quy và trà, đưa vào bằng đường biển. Luftwaffe ném bom cảng mỗi đêm, và máy bay Stuka bổ nhào xuống thị trấn ban ngày, nhưng quân đồn trú học cách sống chung với nó: họ đào sâu hơn, ngụy trang vị trí, và giữ tinh thần bằng hài hước, thể thao, và hiểu rằng cả thế giới đang dõi theo họ. “Chuột Tobruk” không phải là chuột: họ là những người lính đã chọn giữ vững, và họ đã giữ.

Chiến dịch Crusader và giải vây

Vòng vây được dỡ bỏ nhờ Chiến dịch Crusader, cuộc tấn công lớn của Anh bắt đầu ngày 18 tháng 11 năm 1941. Tập đoàn quân 8, dưới quyền Trung tướng Alan Cunningham — và sau khi Cunningham bị thay thế, dưới quyền Thiếu tướng Neil Ritchie — tấn công lực lượng phe Trục trên biên giới Ai Cập, với mục tiêu tiêu diệt xe tăng của Rommel và giải vây Tobruk. Trận đánh hỗn loạn và đẫm máu: xe tăng Anh kém hơn pháo chống tăng Đức, và giao tranh quanh Sidi Rezegh, phía nam Tobruk, giằng co trong nhiều ngày. Nhưng quân Anh cứ tiến lên, và ngày 27 tháng 11, Sư đoàn 2 New Zealand, dưới quyền Thiếu tướng Bernard Freyberg, chọc thủng tuyến phe Trục và liên kết với quân đồn trú Tobruk tại El Duda. Cuộc vây hãm kết thúc: sau 241 ngày, Tobruk được giải vây, và Rommel, xe tăng mòn mỏi và tuyến tiếp tế bị đe dọa, rút lui về phía tây.

Sidi Rezegh và cuộc đột phá

Trận Sidi Rezegh, diễn ra từ ngày 19 đến 27 tháng 11 năm 1941, là hành động quyết định của Chiến dịch Crusader, và là một trong những trận đánh hỗn loạn nhất của chiến tranh sa mạc. Sư đoàn New Zealand chiến đấu xuyên qua tuyến phe Trục, chiếm sân bay Sidi Rezegh rồi mất nó, rồi chiếm lại, trong khi xe tăng của Rommel phản công và thiết giáp Anh bị cắt nát. Giao tranh hỗn loạn đến mức các đơn vị mất liên lạc với sở chỉ huy, và các chỉ huy chiến đấu trận riêng của mình mà không biết chuyện gì xảy ra xung quanh. Nhưng người New Zealand vẫn tiến lên, và ngày 27 tháng 11, họ tới El Duda, nơi quân đồn trú Tobruk — vốn đã đột phá khỏi chu vi của mình để gặp họ — đang chờ đợi. Cuộc liên kết là hồi kết của cuộc vây hãm, và là khởi đầu cho cuộc rút lui của Rommel về El Agheila. “Chuột Tobruk” đã được tự do.

Cảng và chu vi

Tobruk nằm trên một bán đảo trên bờ biển Libya, cách biên giới Ai Cập khoảng 150 km về phía tây, và cảng của nó là một trong những cảng tự nhiên tốt nhất ở Địa Trung Hải. Bản thân thị trấn rất nhỏ — vài nghìn người trước chiến tranh — nhưng cảng sâu, kín gió và đủ lớn để tiếp nhận những tàu lớn nhất, và chính cảng đã khiến Tobruk đáng để chiến đấu. Hệ thống phòng thủ bao quanh cảng và thị trấn thành một vòng tròn thô dài khoảng 50 km, men theo vách đá dựng sau thị trấn và các wadi — lòng sông khô — cắt qua sa mạc. Chu vi được đánh dấu bởi Tuyến Đỏ, vòng ngoài các chốt bê tông, và Tuyến Xanh, vòng trong, và giữa chúng là hào chống tăng, dây thép gai và bãi mìn. Địa hình Tobruk là địa hình của một pháo đài: một cảng, một vòng phòng thủ, và sa mạc xung quanh.

Vách đá và các wadi

Vách đá sau Tobruk — một rặng dốc đứng cao khoảng 150 m so với đồng bằng ven biển — là chìa khóa của phòng thủ, và giao tranh giành nó là giao tranh giành Tobruk. Vách đá cho quân phòng thủ khả năng quan sát sa mạc, và đỉnh của nó được bố trí các chốt bê tông và trận địa pháo. Các wadi cắt qua vách đá là những lối duy nhất xuyên qua nó, và chúng là nơi quân Đức tấn công: đường El Adem chạy qua một wadi, và khu vực Ras el Madauar được xây quanh một wadi. Các wadi cũng là nơi các đội tuần tra Úc di chuyển, dùng lòng sông khô làm lối tiếp cận có che chắn tới tuyến Đức. Địa hình của vách đá và các wadi định hình toàn bộ cuộc vây hãm: quân Đức phải tấn công qua các wadi, và người Úc phải giữ chúng, và trận đánh diễn ra, hết lần này đến lần khác, vì cùng vài km mặt đất.

Sa mạc quanh Tobruk

Sa mạc quanh Tobruk là một đồng bằng phẳng, đầy đá, bị cắt bởi các wadi và vách đá, và là một trong những chiến trường khắc nghiệt nhất thế giới. Mùa hè, nhiệt độ lên tới 40 độ C trở lên, và bụi — bụi mịn, ngạt thở của sa mạc Libya — len lỏi vào mọi thứ: súng, động cơ, thực phẩm và phổi. Mùa đông, ban đêm lạnh, và gió cắt qua quần áo. Không có nước trong sa mạc, trừ các giếng tại Tobruk và vài ốc đảo, và các đạo quân sống nhờ những gì họ đưa lên bằng xe tải hoặc đường biển. Chiến tranh sa mạc là chiến tranh của máy móc: xe tăng, xe tải và máy bay, và bên nào giữ được máy móc hoạt động sẽ thắng. Sa mạc quanh Tobruk cũng là chiến tranh của khoảng cách: căn cứ phe Trục gần nhất, tại Benghazi, cách 400 km, và căn cứ Đồng minh gần nhất, tại Alexandria, cách 500 km, và các đạo quân chiến đấu ở cuối những tuyến tiếp tế kéo dài qua vùng đất trống.

Tuyến tiếp tế qua vùng đất trống

Các tuyến tiếp tế qua sa mạc là chiến trường thực sự của cuộc vây hãm, và chúng bị tranh giành mỗi ngày. Tuyến tiếp tế của Rommel chạy từ Tripoli, cách 1.000 km về phía tây, dọc một con đường ven biển duy nhất, và bị Hải quân Hoàng gia, RAF, và các đội tuần tra của quân đồn trú tấn công, những đội này đột kích con đường ban đêm. Tuyến tiếp tế của Đồng minh tới Tobruk chạy bằng đường biển, từ Alexandria, và bị Luftwaffe và tàu ngầm Ý tấn công. Cả hai bên sống nhờ những gì họ đưa vào được, và cả hai bên luôn thiếu: thiếu nhiên liệu, thiếu đạn dược, thiếu lương thực và thiếu nước. Cuộc vây hãm Tobruk được quyết định không chỉ bởi giao tranh trên chu vi mà còn bởi trận chiến tiếp tế, và trong trận chiến đó, Đồng minh — với quyền kiểm soát biển — có lợi thế. Quân đội của Rommel bị bỏ đói tiếp tế, và quân đồn trú Tobruk, dù sống bằng khẩu phần, không bao giờ bị bỏ đói.

7. Bước ngoặt

Phòng thủ tích cực của Morshead

Bước ngoặt của Cuộc vây hãm Tobruk không phải là một trận đánh đơn lẻ mà là một quyết định: quyết định phòng thủ tích cực của Morshead, bằng cách tuần tra vùng đất không người và đột kích kẻ thù mỗi đêm. Hầu hết tư lệnh pháo đài sẽ ngồi sau tường thành và chờ giải vây, nhưng Morshead hiểu rằng phòng thủ thụ động sẽ bị bào mòn, và cách duy nhất để giữ Tobruk là khiến kẻ thù sợ tấn công. Các đội tuần tra của ông ra ngoài mỗi đêm, thành nhóm nhỏ, để phục kích đội tuần tra Đức, đột kích trận địa pháo, và bắt tù binh lấy tin tình báo. Các cuộc tuần tra rất nguy hiểm — những người ra đi thường không trở về — nhưng chúng có tác dụng: quân Đức, vốn tưởng quân đồn trú thụ động, thấy mình bị tấn công mỗi đêm, và họ học cách sợ bóng tối. Phòng thủ tích cực cũng giữ tinh thần quân đồn trú cao: những người lính Tobruk không chờ được cứu, họ đang chiến đấu, và họ biết điều đó.

Ban đêm thuộc về người Úc

Các cuộc tuần tra ban đêm trở thành huyền thoại của Tobruk, và huyền thoại đó được đánh đổi bằng máu. Các đội tuần tra Úc — nhóm nhỏ bộ binh, trang bị súng trường, lựu đạn và lưỡi lê, do những người am hiểu địa hình dẫn đường — di chuyển lặng lẽ qua sa mạc, và tấn công không báo trước. Họ đột kích các chốt súng máy Đức, cắt dây điện thoại, bắt tù binh, và rải mìn trên đường quân Đức dùng. Quân Đức, vốn quen chiến đấu ban ngày, bị cuộc chiến ban đêm làm cho bất an: lính gác của họ bị giết tại chốt, đội tuần tra của họ bị phục kích, và giấc ngủ của họ bị phá vỡ bởi tiếng giao tranh trong bóng tối. Người Úc mất người trong các cuộc tuần tra — riêng Tiểu đoàn 2/13 đã mất hàng chục người trong giao tranh ban đêm — nhưng các cuộc tuần tra đã biến Tobruk thành pháo đài biết đánh trả, và biến cuộc vây hãm thành trận đánh mà quân Đức không thể thắng bằng cách chờ đợi.

Thất bại của Chiến dịch Battleaxe

Bước ngoặt thứ hai là một thất bại: thất bại của Chiến dịch Battleaxe, cuộc tấn công của Anh ngày 15–17 tháng 6 năm 1941, vốn được kỳ vọng sẽ giải vây Tobruk nhưng thất bại hoàn toàn. Battleaxe được phát động với hy vọng lớn: quân Anh có xe tăng mới, pháo binh mới, và chỉ huy mới, và họ tin có thể chọc thủng tuyến Đức trên biên giới Ai Cập và tới Tobruk. Thay vào đó, cuộc tấn công đâm vào pháo chống tăng của Rommel — pháo 88mm, lần đầu tiên được dùng làm vũ khí chống tăng trong sa mạc — và xe tăng Anh bị tiêu diệt hàng chục chiếc. Cuộc tấn công bị hủy sau ba ngày, quân Anh mất hơn 90 xe tăng mà không đạt được gì. Thất bại của Battleaxe là bước ngoặt vì nó cho thấy Tobruk không thể được giải vây nhanh chóng, và quân đồn trú sẽ phải tự mình cầm cự, trong nhiều tháng, cho tới khi một cuộc tấn công lớn hơn và chuẩn bị tốt hơn có thể được tổ chức.

Pháo 88mm và xe tăng Anh

Pháo 88mm là vũ khí quyết định Battleaxe, và là vũ khí mà quân Anh chưa hiểu. Pháo 88mm được thiết kế làm pháo phòng không, nhưng pháo thủ của Rommel phát hiện nó có thể tiêu diệt bất kỳ xe tăng nào trên thế giới ở tầm xa, và họ dùng nó làm pháo chống tăng, đào hào và ngụy trang, trên các hướng tiếp cận Tobruk. Xe tăng Anh — Crusader và Matilda — tiến vào vùng chết, và pháo 88 tiêu diệt chúng ở tầm mà pháo Anh không sánh được. Quân Anh mất hơn 90 xe tăng trong ba ngày, và bộ binh của họ, không có xe tăng yểm trợ, không thể đột phá. Pháo 88mm trở thành vũ khí đáng sợ nhất trong chiến tranh sa mạc, và quân Anh sẽ mất cả năm sau để học cách đối phó với nó. Battleaxe thất bại vì pháo 88, và quân đồn trú Tobruk, quan sát từ chu vi, hiểu rằng sự giải vây của họ sẽ không đến sớm.

8. Thương vong & tổn thất

Tổn thất Đồng minh

Tổn thất của Đồng minh trong Cuộc vây hãm Tobruk ước tính khoảng 5.000–6.000 người chết, bị thương và bị bắt, với Sư đoàn 9 Úc chịu gánh nặng nhất. Thương vong của Úc từ tháng 4 đến tháng 10 năm 1941 khoảng 3.000 người, gồm hơn 800 người chết, và tổn thất nặng nề nhất rơi vào các tiểu đoàn bộ binh giữ chu vi và tuần tra vùng đất không người. Các đơn vị Anh, Ấn Độ, Ba Lan và Tiệp Khắc trong quân đồn trú cũng chịu tổn thất, và Hải quân Hoàng gia mất tàu và người trong các chuyến tiếp tế ban đêm — tàu khu trục HMAS Waterhen bị máy bay ném bom Đức đánh chìm tháng 6 năm 1941, và các tàu khác bị hư hại. Các con số là ước tính, và không bao gồm những người chết vì bệnh tật và nóng bức, hay thương binh được sơ tán bằng đường biển rồi chết sau đó. Tổn thất của quân đồn trú rất nặng, nhưng đó là cái giá của việc giữ Tobruk, và những người đã trả nó làm vậy một cách tự nguyện.

Cái giá của các cuộc tuần tra ban đêm

Các cuộc tuần tra ban đêm, niềm tự hào của quân đồn trú, cũng là hoạt động tốn kém nhất của họ. Các đội tuần tra ra ngoài mỗi đêm, và mỗi đêm đều có người chết hoặc bị thương, hoặc không bao giờ trở về. Tiểu đoàn 2/13, đơn vị tuần tra nhiều nhất tại Tobruk, mất hàng chục người trong giao tranh ban đêm, và các tiểu đoàn khác cũng vậy. Các cuộc tuần tra là rủi ro có tính toán: Morshead tin rằng tin tình báo chúng mang về, và nỗi sợ chúng gieo vào kẻ thù, xứng đáng với cái giá, và những người ra đi cũng tin vậy. Các cuộc tuần tra khiến quân đồn trú mất hàng trăm người trong suốt cuộc vây hãm, nhưng chúng cũng cứu quân đồn trú: bằng cách giữ kẻ thù mất cân bằng, và trao cho người Úc thế chủ động, chúng biến Tobruk thành pháo đài không thể bị chiếm bằng bất ngờ. Những người chết khi tuần tra đã chết trong chiến đấu, và đồng đội của họ nhớ họ vì điều đó.

Tổn thất phe Trục

Tổn thất của phe Trục trong Cuộc vây hãm Tobruk ước tính khoảng 8.000–12.000 người chết, bị thương và bị bắt, với các sư đoàn Ý chịu tổn thất nặng nề nhất. Tổn thất của Đức nhỏ hơn — Quân đoàn châu Phi mất khoảng 1.000–2.000 người trong các cuộc tấn công vào Tobruk, gồm kíp xe tăng và bộ binh — nhưng tổn thất của Ý lớn hơn nhiều, vì bộ binh Ý được dùng trong đợt tấn công đầu tiên và hứng chịu hỏa lực Úc. Phe Trục cũng mất xe tăng: hàng chục xe tăng Đức và Ý bị tiêu diệt trong các cuộc tấn công Lễ Phục sinh và giao tranh quanh điểm lồi, và Luftwaffe mất máy bay trước pháo phòng không của quân đồn trú và RAF. Tổn thất của phe Trục, như tổn thất của Đồng minh, là ước tính, và các con số khác nhau rất nhiều giữa các nguồn. Điều chắc chắn là cuộc vây hãm khiến Rommel mất người và xe tăng mà ông không thể thay thế, và thất bại trong việc chiếm Tobruk đã làm suy yếu quân đội của ông cho các trận đánh tiếp theo.

Cái giá của người Ý

Binh lính Ý đã trả cái giá cao nhất trong cuộc vây hãm Tobruk, và sự hy sinh của họ thường bị lãng quên. Các sư đoàn bộ binh Ý — Bologna, Brescia, Pavia và Trieste — giữ tuyến quanh Tobruk trong bảy tháng, dưới cùng cái nóng và bụi như người Úc, và tấn công chu vi hết lần này đến lần khác, theo lệnh của Rommel, với trang bị không đầy đủ và không có xe tăng và pháo binh họ cần. Tổn thất của Ý trong cuộc vây hãm lên tới hàng nghìn người, và các sư đoàn Ý bị bào mòn bởi giao tranh, bệnh tật và sa mạc. Binh lính Ý dũng cảm, và họ chiến đấu tốt khi được chỉ huy tốt, nhưng họ bị trang bị, sĩ quan và một đồng minh dùng họ như quân tốt thí làm cho thất vọng. Cuộc vây hãm Tobruk là thất bại của Đức, nhưng là bi kịch của Ý, và những người đã chết trong sa mạc quanh Tobruk xứng đáng được ghi nhớ.

	Đồng minh	Phe Trục
Chết, bị thương và bị bắt	Khoảng 5.000–6.000 người	Khoảng 8.000–12.000 người
Sư đoàn 9 Úc	Khoảng 3.000 thương vong (tháng 4–10)
Xe tăng mất	Số lượng nhỏ	Hàng chục chiếc trong các cuộc tấn công Lễ Phục sinh và điểm lồi
Tàu mất	HMAS Waterhen bị đánh chìm, tháng 6/1941
Thời gian vây hãm	241 ngày

9. Hậu quả

Chiến thắng của sức chịu đựng

Việc giải vây Tobruk ngày 27 tháng 11 năm 1941 là chiến thắng của sức chịu đựng, và được ca ngợi như vậy khắp thế giới. Quân đồn trú đã giữ vững trong 241 ngày, trước đội quân giỏi nhất của Đức tại sa mạc, và họ làm vậy vào thời điểm nước Anh có ít điều khác để ăn mừng. Cuộc vây hãm khiến phe Trục mất người và xe tăng mà họ không thể thay thế, và khiến Rommel mất cảng ông cần để xâm lược Ai Cập. Việc giải vây cũng giải phóng quân đồn trú: Sư đoàn 9 Úc được rút bằng đường biển trong những tháng tiếp theo, và được Sư đoàn 70 Anh và Lữ đoàn Carpathian Ba Lan thay thế, những người giữ Tobruk tới năm sau. Cuộc vây hãm đã chứng minh Rommel có thể bị chặn đứng, và chiến tranh sa mạc không phải là vấn đề thiên tài Đức đối đầu sự bất tài của Anh, mà là cuộc chiến nghiền nát, khó khăn, trong đó tiếp tế, sức chịu đựng và quyết tâm quan trọng hơn tài năng.

Những con chuột trở thành huyền thoại

“Chuột Tobruk” trở thành huyền thoại, và huyền thoại sống lâu hơn cuộc vây hãm. Cái tên, do tuyên truyền Đức sáng tạo để xúc phạm những người phòng thủ, được người Úc nhận làm huy hiệu danh dự, và sau chiến tranh, Hiệp hội Chuột Tobruk được thành lập, với các chi nhánh tại Úc và Anh. Những người đã giữ Tobruk tự hào về những gì họ làm, và họ có quyền tự hào: họ đã giữ một pháo đài mà quân Đức nói sẽ thất thủ trong vài ngày, và họ giữ nó trong tám tháng. Huyền thoại Tobruk cũng định hình ký ức của Úc về chiến tranh: cuộc vây hãm trở thành, cùng với Gallipoli, một trong hai trận đánh vĩ đại của Úc trong thế kỷ 20, và Chuột trở thành biểu tượng của người lính Úc — cứng cỏi, bất kính, và không thể đánh bại. Cái tên vốn mang ý xúc phạm đã trở thành danh hiệu danh dự, và vẫn là như vậy cho tới ngày nay.

10. Di sản & tưởng niệm

Tobruk năm 1942 và sau đó

Câu chuyện của Tobruk không kết thúc với việc giải vây tháng 11 năm 1941. Tháng 6 năm 1942, Rommel tấn công lần nữa, và lần này ông chiếm được cảng: ngày 21 tháng 6 năm 1942, Tobruk thất thủ trước Quân đoàn châu Phi, và khoảng 35.000 lính Đồng minh — nhiều người là Nam Phi — bị bắt làm tù binh. Sự thất thủ của Tobruk là thảm họa đối với quân Anh, và là nỗi nhục cá nhân đối với Churchill, người nghe tin khi đang ở Washington. Nhưng Tobruk năm 1942 không phải Tobruk năm 1941: hệ thống phòng thủ bị bỏ bê, quân đồn trú không phải Sư đoàn 9 Úc, và Rommel, người đã học từ thất bại, tấn công với kế hoạch hiệu quả. Sự thất thủ của Tobruk năm 1942 không làm giảm thành tựu năm 1941: những người đã giữ Tobruk trong 241 ngày làm được điều chưa từng có trong chiến tranh sa mạc, và sự đứng vững của họ vẫn là một trong những trận phòng thủ vĩ đại của Thế chiến II.

Sự thất thủ năm 1942 và tái chiếm

Tobruk được quân Anh tái chiếm tháng 11 năm 1942, sau chiến thắng tại El Alamein, và nó nằm trong tay Đồng minh suốt phần còn lại của chiến tranh. Việc tái chiếm diễn ra lặng lẽ, so với cuộc vây hãm: quân Đức, rút lui sau Alamein, bỏ lại cảng, và quân Anh tiến vào. Nhưng việc tái chiếm rất quan trọng, vì nó khôi phục cảng cho Đồng minh và khép lại vòng tròn bắt đầu tháng 4 năm 1941. Tobruk ngày nay là thành phố cảng của Libya, và chiến tranh được nhớ đến ở đó qua các nghĩa trang — nghĩa trang chiến tranh Khối thịnh vượng chung, nghĩa trang Đức, và đài tưởng niệm Ý — và trong bảo tàng kể câu chuyện cuộc vây hãm. Những người đã chiến đấu tại Tobruk giờ đã ra đi, nhưng cái tên vẫn còn: Chuột Tobruk, pháo đài không chịu thất thủ, và 241 ngày đã thay đổi chiến tranh sa mạc.

11. Câu hỏi thường gặp

Cuộc vây hãm Tobruk kéo dài bao lâu?

241 ngày, từ ngày 10 tháng 4 đến ngày 27 tháng 11 năm 1941. Vòng vây được dỡ bỏ khi Sư đoàn 2 New Zealand liên kết với quân đồn trú tại El Duda trong Chiến dịch Crusader.

“Chuột Tobruk” là ai?

Quân đồn trú Đồng minh của Tobruk, xây dựng quanh Sư đoàn 9 Úc. Cái tên do tuyên truyền Đức sáng tạo để xúc phạm, và người Úc nhận nó với niềm tự hào. Nó vẫn được dùng với vinh dự tại Úc ngày nay.

Vì sao Tobruk quan trọng đến vậy?

Đó là cảng nước sâu duy nhất giữa Benghazi và Alexandria. Việc chiếm nó sẽ cho Rommel một căn cứ tiếp tế cách Ai Cập 150 km, thay vì 1.000 km từ Tripoli. Giữ nó đã khiến Rommel mất cảng và cản trở cuộc tiến quân của ông.

Quân đồn trú được tiếp tế như thế nào trong cuộc vây hãm?

Bằng đường biển, ban đêm. Tàu khu trục và tàu nhỏ — “phà Tobruk” — chạy từ Alexandria tới Tobruk, đưa lương thực, đạn dược và viện binh vào và đưa thương binh ra, dưới sự tấn công của máy bay ném bom Đức.

Chiến dịch Crusader là gì?

Cuộc tấn công của Anh ngày 18 tháng 11 năm 1941, do Tập đoàn quân 8 thực hiện, đã chọc thủng tuyến phe Trục và giải vây Tobruk ngày 27 tháng 11. Giao tranh quyết định diễn ra quanh Sidi Rezegh, phía nam Tobruk.

Tobruk có thất thủ trước Rommel sau đó không?

Có. Ngày 21 tháng 6 năm 1942, Rommel chiếm Tobruk, bắt khoảng 35.000 tù binh Đồng minh. Cảng được quân Anh tái chiếm tháng 11 năm 1942, sau El Alamein.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Siege of Tobruk” — ngày tháng, lực lượng, số liệu thương vong (Đồng minh 5.000–6.000; phe Trục 8.000–12.000), các chỉ huy và diễn biến cuộc vây hãm.

2. Peter FitzSimons, Tobruk (HarperCollins, 2006) — Sư đoàn 9 Úc, Morshead và “Chuột Tobruk”.

3. Encyclopædia Britannica, “Siege of Tobruk” — bối cảnh, cuộc vây hãm và kết quả của nó.

4. Australian War Memorial, Canberra — bộ sưu tập Tobruk, giấy tờ của Morshead và số liệu thương vong của Sư đoàn 9.

5. David Irving, The Trail of the Fox (Macmillan, 1977) — Rommel, Quân đoàn châu Phi và chiến tranh sa mạc (dùng thận trọng; tác phẩm sau này của Irving gây tranh cãi).

6. Jon Latimer, Tobruk 1941: Rommel’s Opening Move (Osprey, 2004) — các cuộc tấn công Lễ Phục sinh, điểm lồi và Chiến dịch Crusader.

Đọc thêm

• Leslie Morshead, Tobruk: The Story of a Siege (various editions).

• John Bierman and Colin Smith, The Battle of Alamein: Turning Point, World War II (Viking, 2002).