Trận Berlin

1. Mở đầu

Berlin không chỉ là mục tiêu quân sự; nó là biểu tượng của chế độ Quốc xã, và việc chiếm được nó là phần thưởng mà Liên Xô đã chiến đấu để giành lấy từ năm 1941. Trận đánh diễn ra với sự khốc liệt khiến ngay cả các cựu binh của Mặt trận phía Đông cũng phải sửng sốt: pháo binh Liên Xô bắn nhiều đạn hơn trong đợt pháo kích mở đầu so với bất kỳ lần nào trước đây, quân phòng thủ Đức — binh lính, những người già của Volkssturm và các cậu bé của Đoàn Thanh niên Hitler — chiến đấu từ đống đổ nát của chính thành phố mình, và dân thường, bị kẹt giữa hai đạo quân, phải chịu đựng khủng khiếp. Thành phố bước ra khỏi trận đánh là một vùng hoang tàn đầy gạch đá, và nước Đức bước ra khỏi cuộc chiến bị chia cắt, bị chiếm đóng và tan vỡ.

Trận Berlin, diễn ra từ ngày 16 tháng 4 đến 2 tháng 5 năm 1945, là trận đánh lớn cuối cùng của Thế chiến II ở châu Âu, và là trận đánh đã kết thúc nó. Khoảng hai triệu rưỡi lính Liên Xô, dưới quyền các Nguyên soái Georgy Zhukov, Ivan Konev và Konstantin Rokossovsky, chọc thủng tuyến phòng thủ của Đức trên sông Oder, bao vây thủ đô Đức, và chiến đấu từng phố tới Reichstag và hầm Führer, nơi Adolf Hitler tự sát ngày 30 tháng 4. Hai ngày sau, ngày 2 tháng 5, quân đồn trú Berlin đầu hàng. Một tuần sau, Đức đầu hàng vô điều kiện, và chiến tranh ở châu Âu kết thúc. Berlin không chỉ là một mục tiêu quân sự; nó là biểu tượng của chế độ Quốc xã, và việc chiếm được nó là phần thưởng mà Liên Xô đã chiến đấu vì nó từ năm 1941. Trận đánh diễn ra với sự khốc liệt khiến ngay cả các cựu binh Mặt trận phía Đông cũng phải kinh ngạc, và dân thường, bị kẹt giữa hai đạo quân, đã chịu đựng khủng khiếp.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Ngày | 16/4 – 2/5/1945 |

| Địa điểm | Berlin, Đức, và tuyến sông Oder ở phía đông |

| Kết quả | Liên Xô thắng; Berlin bị chiếm, Hitler chết, Đức đầu hàng một tuần sau |

| Chỉ huy Liên Xô | Nguyên soái Georgy Zhukov; Nguyên soái Ivan Konev; Nguyên soái Konstantin Rokossovsky |

| Chỉ huy Đức | Tướng Gotthard Heinrici; Tướng Helmuth Weidling |

| Lực lượng Liên Xô | Khoảng 2.500.000 quân, 6.250 xe tăng, 7.500 máy bay, 41.600 khẩu pháo |

| Lực lượng Đức | Khoảng 766.000-1.000.000 quân, gồm Volkssturm và Đoàn Thanh niên Hitler; khoảng 1.500 xe tăng |

| Tổn thất Liên Xô | Khoảng 78.000-81.000 chết, khoảng 274.000 bị thương |

| Tổn thất Đức | Khoảng 92.000-100.000 chết; khoảng 480.000 bị bắt; dân thường chết ước tính hàng chục nghìn tới khoảng 125.000 |

3. Bối cảnh

Bối cảnh chiến lược

Đến mùa xuân năm 1945, Đức đã bại trận nhưng chưa đầu hàng. Quân Đồng minh phương Tây đã vượt sông Rhine tháng 3, và quân đội Liên Xô đứng trên sông Oder, cách Berlin chưa đầy 70 km. Lực lượng vũ trang Đức đã tan vỡ: các sư đoàn chỉ còn là cái bóng, nhiên liệu cạn kiệt, các thành phố đổ nát vì oanh tạc, và lãnh tụ Hitler từ chối đầu hàng, ra lệnh cho quân đội chiến đấu tới cùng. Bộ Tổng tư lệnh Liên Xô, Stavka, lên kế hoạch tấn công cuối cùng để chiếm Berlin trước khi quân Đồng minh phương Tây tới được, và cuộc đua giành thành phố trở thành vấn đề chính trị cũng như quân sự. Phòng thủ Berlin của Đức do Tướng Gotthard Heinrici, tư lệnh Cụm tập đoàn quân Vistula, tổ chức — một chuyên gia phòng thủ đã xây dựng danh tiếng ở Mặt trận phía Đông. Quân của Heinrici giữ cao nguyên Seelow, dãy đồi phía đông Berlin khống chế con đường vào thành phố, và ông đã chuẩn bị phòng thủ theo chiều sâu. Bên trong Berlin, quân đồn trú là hỗn hợp lính chính quy, đơn vị SS, dân quân Volkssturm — người già và trẻ em được gọi nhập ngũ những tháng cuối chiến tranh — và thiếu niên Đoàn Thanh niên Hitler, trang bị súng trường và vũ khí chống tăng Panzerfaust. Kế hoạch của Liên Xô do Stavka soạn thảo và ba Phương diện quân thực hiện: Zhukov tấn công trực diện từ Oder, Konev vượt sông Neisse phía nam và bao vây thành phố, Rokossovsky tấn công phía bắc.

Tiếp tế quyết định Trận Berlin hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước phải đi từ kho hậu phương xa xôi, qua đường bị pháo kích, gài mìn hoặc ngập lụt, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều dội vào đoàn xe tiếp tế trước tiên. Bên nào giữ súng có đạn và lính có ăn thì tấn công tiếp được; bên nào không thì phải dừng, dù kế hoạch hay đến đâu. Tại Trận Berlin, như hầu hết trận đánh thời này, sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém tướng lĩnh, và bước ngoặt trận đánh thường truy được tới một đoàn xe đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Kế hoạch của hai bên

Phòng thủ Berlin của Đức do Tướng Gotthard Heinrici, tư lệnh Cụm tập đoàn quân Vistula, một chuyên gia phòng thủ đã xây dựng danh tiếng trên Mặt trận phía Đông, tổ chức. Các đạo quân của Heinrici giữ Cao nguyên Seelow, dãy đồi phía đông Berlin khống chế con đường tới thành phố, và ông đã chuẩn bị phòng thủ theo chiều sâu: ba tuyến hào, bãi mìn và chướng ngại vật chống tăng dọc sông Oder, và một tuyến cuối cùng quanh chính thành phố. Bên trong Berlin, quân đồn trú là hỗn hợp gồm binh lính chính quy, đơn vị SS, dân quân Volkssturm — những người già và trẻ em được gọi nhập ngũ trong những tháng cuối của cuộc chiến — và thiếu niên Đoàn Thanh niên Hitler, được trang bị súng trường và vũ khí chống tăng Panzerfaust. Thành phố được củng cố bằng chướng ngại vật, hào chống tăng và các cứ điểm trong những tòa nhà lớn, và quân phòng thủ được lệnh chiến đấu tới người cuối cùng.

Không bên nào tại Trận Berlin biết về đối phương nhiều như chỉ huy của họ vẫn tỏ ra. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc sai hẳn: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh tiền tuyến, ảnh chụp từ trên không cho thấy vị trí vốn đã bị bỏ. Chỉ huy lấp khoảng trống bằng giả định, và chính những giả định đó quyết định trận đánh. Lịch sử Trận Berlin đầy phán đoán như vậy — sư đoàn địch bị tưởng ở nơi khác, bên sườn bị tưởng an toàn, sức mạnh bị đánh giá thấp đi một nửa — và bên nào giả định gần sự thật nhất thường thắng, không phải vì tướng giỏi hơn, mà vì thông tin tốt hơn.

Trước giờ nổ súng

Kế hoạch của Liên Xô do Bộ Tổng tư lệnh Stavka soạn thảo và được ba Phương diện quân thực hiện. Phương diện quân Belorussia 1 của Zhukov, mạnh nhất, sẽ tấn công trực tiếp từ sông Oder, xuyên thủng Cao nguyên Seelow, và chiếm Berlin từ phía đông. Phương diện quân Ukraina 1 của Konev sẽ vượt sông Neisse ở phía nam, tiến về Berlin từ phía đông nam, và bao vây thành phố. Phương diện quân Belorussia 2 của Rokossovsky sẽ tấn công về phía bắc, ghìm chân lực lượng Đức ở đó, và ngăn họ giải vây cho Berlin. Các đạo quân Liên Xô vượt trội hoàn toàn về quân số, xe tăng, pháo và máy bay, và họ đã dành cả mùa đông để chuẩn bị cho cuộc tấn công. Cuộc tấn công được ấn định vào ngày 16 tháng 4 năm 1945.

Mệnh lệnh tại Trận Berlin truyền đi chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến dựa vào dây cáp mà đạn pháo cắt đứt chỉ trong vài phút; vô tuyến nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; cuối cùng phần lớn dựa vào người đưa tin — người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua đất trống dưới làn đạn, đôi khi không bao giờ tới nơi. Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi quân địch xuất hiện sau lưng. Trận đánh vì vậy phải hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong mù mờ một phần về nhau, gắn kết bằng hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Cuộc chiến rộng lớn hơn

Cuộc chiến rộng lớn hơn định hình mọi điều xảy ra tại Trận Berlin. Vào lúc giao tranh bắt đầu, xung đột đã kéo dài nhiều năm, và cả hai bên đều rút ra những bài học cay đắng về tiếp tế, hỏa lực và sĩ khí. Chỉ huy hai bên đều biết một trận đánh đơn lẻ hiếm khi quyết định một cuộc chiến, nhưng những trận đánh như thế này quyết định liệu đạo quân có thể di chuyển, ăn uống và chiến đấu vào tuần sau hay không. Với người lính đã chiến đấu ở đây, tranh luận chiến lược trong sở chỉ huy chẳng có ý nghĩa gì nhiều bên cạnh ngọn đồi tiếp theo, con phố tiếp theo hay đoạn sông tiếp theo. Điều quan trọng là pháo binh có trong tầm bắn hay không, khẩu phần có tới nơi hay không, và đơn vị bên sườn có giữ vững vị trí hay không. Hồ sơ về Trận Berlin vì vậy phải đọc đồng thời trên hai tầng: như một chương trong cuộc chiến lớn hơn nhiều, và như trải nghiệm con người về nỗi sợ, sự kiệt sức và sức chịu đựng mà không bản đồ sở chỉ huy nào ghi lại được.

Địa hình

Berlin nằm trên đồng bằng Bắc Đức, bên sông Spree, trong một vùng đất bằng phẳng với rừng thông, hồ và đầm lầy. Thành phố trải rộng trên một khu vực lớn, với các đại lộ rộng, công viên lớn — trên hết là Tiergarten, ở trung tâm thành phố — và các tòa nhà đá đồ sộ, di sản từ thời là thủ đô của Đế chế Đức. Phía đông, sông Oder chảy từ bắc xuống nam, và giữa Oder và Berlin là cao nguyên Seelow, một dãy đồi thấp cao 30–50 m, khống chế con đường vào thành phố. Mặt đất giữa Oder và Berlin bằng phẳng và trống trải, bị cắt bởi kênh rạch và sông nhỏ, ít chỗ nấp tự nhiên cho quân phòng thủ — đó là lý do Heinrici củng cố cao nguyên Seelow mạnh mẽ, và vì sao đột phá của Liên Xô ở đó quyết định trận đánh. Bên trong thành phố, địa hình có lợi cho quân phòng thủ: các tòa nhà Berlin xây bằng đá và gạch, chịu được pháo kích; hệ thống tàu điện ngầm cho phép quân phòng thủ di chuyển dưới lòng đất, ngoài tầm pháo Liên Xô; và các tháp phòng không vĩ đại — pháo đài bê tông cao tới 40 m, tường dày vài mét — không thể bị phá hủy bởi bất kỳ vũ khí nào Liên Xô mang tới Berlin.

Địa hình tại Trận Berlin ưu đãi bên nào nghiên cứu nó kỹ. Một dãy đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả tiểu đoàn, và chỉ huy nào từng đi bộ trên mặt đất — hoặc biết nghe người đã làm vậy — giành lợi thế mà không bản đồ nào cho được. Giao tranh diễn ra theo địa hình: tấn công đi tới nơi địa hình cho phép, phòng thủ dựng nơi địa hình vững chắc, và những nơi chết chóc nhất là nơi địa hình cho một bên tầm bắn thoáng còn bên kia không có chỗ nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Vì sao địa hình quan trọng

Bên trong thành phố, địa hình có lợi cho bên phòng thủ. Các tòa nhà của Berlin được xây bằng đá và gạch, và chúng có thể chịu được hỏa lực pháo binh vốn đã phá hủy một thị trấn với những ngôi nhà gỗ. Hệ thống đường sắt ngầm của thành phố, U-Bahn và S-Bahn, cho phép quân phòng thủ di chuyển quân đội và tiếp tế dưới lòng đường phố, ngoài tầm với của pháo Liên Xô, và các tháp pháo phòng không lớn — những pháo đài bê tông cao tới 40 mét, với tường dày nhiều mét — không thể bị phá hủy bởi bất kỳ vũ khí nào quân Liên Xô đưa tới Berlin. Sông Spree và các kênh đào chia thành phố thành các khu vực phải chiếm từng khu một, và các cây cầu bắc qua chúng trở thành mục tiêu của những trận giao tranh ác liệt. Địa hình của Berlin khiến trận đánh trở thành một cuộc chiến đô thị chậm chạp, nghiền nát, và đó là lý do thành phố, dù bị bao vây và ít quân hơn, vẫn cầm cự được tám ngày giao tranh đường phố.

Vũ khí dùng tại Trận Berlin định hình giao tranh theo cách người lính mang chúng hiểu rõ hơn tướng lĩnh. Một khẩu súng trường kẹt đạn trong bùn, một khẩu súng máy quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không leo được dốc, một khẩu pháo chỉ nghe tiếng mà không thấy hình — mỗi vũ khí có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và trận đánh thuộc về bên nào biết kết hợp vũ khí với địa hình. Chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng khẩu pháo, độ dày giáp xe tăng, tầm hoạt động của vô tuyến. Chúng không phải chú thích bên lề; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Thời tiết và mùa vụ

Thời tiết và mùa vụ là một phần của Trận Berlin không kém gì kế hoạch của bất kỳ vị tướng nào. Mưa biến đường thành bùn và giữ máy bay nằm yên; giá rét làm thương binh chết cóng nơi họ nằm và làm tê cóng ngón tay người lính đang cố nạp đạn; nắng nóng và bụi bặm làm động cơ nghẹt thở và khiến binh lính hành quân kiệt sức. Bóng tối, sương mù và khói che giấu di chuyển nhưng cũng khiến người ta không phân biệt được bạn với thù, và không ít đơn vị trong trận đánh này đã bắn vào chính đồng đội của mình hoặc hành quân nhầm vị trí vì mặt đất trông khác đi trong bóng tối. Chỉ huy hiểu rõ địa hình và thời tiết — biết nước sẽ ở đâu, đường nào còn đi được, và một người lính có thể hành quân bao xa trong một ngày — có lợi thế mà không hỏa lực nào thay thế được. Bản đồ của Trận Berlin vì vậy không chỉ là ghi chép về nơi giao tranh diễn ra, mà còn là lời nhắc rằng địa lý và khí hậu là những tác nhân trong mọi trận đánh, không chỉ là sân khấu của nó.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng tấn công

Lực lượng Liên Xô tập hợp cho chiến dịch Berlin là lực lượng lớn nhất từng được huy động trong một trận đánh duy nhất: khoảng hai triệu rưỡi quân, 6.250 xe tăng và pháo tự hành, 41.600 khẩu pháo và súng cối, 7.500 máy bay. Riêng Phương diện quân Belorussia 1 của Zhukov có hơn 900.000 quân và 3.000 xe tăng, và đợt pháo kích mở màn ngày 16 tháng 4 là nặng nề nhất trong lịch sử, với hơn 20.000 khẩu pháo bắn dọc một mặt trận hẹp. Quân Đức yếu hơn nhiều về số lượng và trang bị: Cụm tập đoàn quân Vistula dưới quyền Heinrici có tổng cộng khoảng 700.000 quân, nhưng nhiều sư đoàn thiếu quân, xe tăng khoảng 1.500 chiếc, và Luftwaffe chỉ có thể đưa vài trăm máy bay lên trời. Bên trong Berlin, quân đồn trú dưới quyền Tướng Helmuth Weidling khoảng 100.000 người, gồm khoảng 45.000 lính chính quy, còn lại là Volkssturm, Đoàn Thanh niên Hitler, SS và cảnh sát. Quân phòng thủ có lợi thế chiến đấu trong một thành phố lớn, với các tòa nhà kiên cố và hệ thống tàu điện ngầm cho phép di chuyển dưới lòng đất, nhưng họ không có quân dự bị, không nhiên liệu và không hy vọng được giải vây.

Lực lượng Đức yếu hơn nhiều về quân số và trang bị. Cụm tập đoàn quân Vistula, dưới quyền Heinrici, có tổng cộng khoảng 700.000 người, nhưng nhiều sư đoàn của nó thiếu quân, xe tăng của nó chỉ khoảng 1.500 chiếc, và không quân của nó, Luftwaffe, chỉ có thể đưa vài trăm máy bay lên bầu trời. Bên trong Berlin, quân đồn trú dưới quyền Tướng Helmuth Weidling có khoảng 100.000 người, bao gồm khoảng 45.000 binh lính chính quy và số còn lại là Volkssturm, Đoàn Thanh niên Hitler, SS và cảnh sát. Quân phòng thủ có lợi thế chiến đấu trong một thành phố lớn, với những tòa nhà vững chắc, hệ thống tàu điện ngầm cho phép di chuyển dưới lòng đất, và sự tuyệt vọng của những người biết rằng đầu hàng đồng nghĩa với sự kết thúc thế giới của họ. Nhưng họ không có quân dự bị, không có nhiên liệu, và không có hy vọng được giải vây, và tư lệnh của họ, Hitler, ra lệnh từ hầm trú ẩn của mình những mệnh lệnh chẳng liên quan gì tới thực tế trên mặt đất.

Địa hình tại Trận Berlin ưu đãi bên nào nghiên cứu nó kỹ. Một dãy đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả tiểu đoàn, và chỉ huy nào từng đi bộ trên mặt đất — hoặc biết nghe người đã làm vậy — giành lợi thế mà không bản đồ nào cho được. Giao tranh diễn ra theo địa hình: tấn công đi tới nơi địa hình cho phép, phòng thủ dựng nơi địa hình vững chắc, và những nơi chết chóc nhất là nơi địa hình cho một bên tầm bắn thoáng còn bên kia không có chỗ nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Lực lượng phòng thủ và cách đánh

| | Liên Xô | Đức |

|—|—|—|—|

| Bộ binh | Các Phương diện quân Belorussia 1, Ukraina 1, Belorussia 2; khoảng 2.500.000 quân | Cụm tập đoàn quân Vistula; quân đồn trú Berlin; Volkssturm và Đoàn Thanh niên Hitler |

| Xe tăng | Khoảng 6.250 xe tăng và pháo tự hành | Khoảng 1.500 xe tăng và pháo tự hành |

| Pháo binh | Khoảng 41.600 khẩu pháo và súng cối; đợt pháo kích dữ dội nhất trong lịch sử | Ít hơn hẳn về quân số; pháo trong thành phố và trên Cao nguyên Seelow |

| Không quân | Khoảng 7.500 máy bay; hoàn toàn làm chủ bầu trời | Vài trăm máy bay; Luftwaffe gần như không cất cánh được |

| Công sự | Công binh bắc cầu qua sông Oder và rà phá mìn | Cao nguyên Seelow; tuyến Oder; chướng ngại vật và cứ điểm tại Berlin |

Sự chênh lệch lực lượng lớn tới mức kết quả của trận đánh không bao giờ thực sự bị nghi ngờ; câu hỏi chỉ là nó sẽ kéo dài bao lâu và tốn bao nhiêu sinh mạng. Các đạo quân Liên Xô đã học được tại Stalingrad, Kursk và trong các cuộc tấn công lớn năm 1944 cách tiến hành một cuộc đột phá, và họ có đủ người và vật chất để làm lại điều đó. Quân Đức cũng đã học được, trong cùng những năm đó, cách khiến kẻ tấn công phải trả giá cho từng con phố và từng tòa nhà, và Berlin, với những đại lộ rộng, những tòa nhà đá lớn và hệ thống đường sắt ngầm, là một pháo đài trên mọi phương diện trừ tên gọi. Trận đánh sẽ được giành bằng hỏa lực áp đảo, nhưng nó sẽ được chiến đấu, từng nhà một, bởi bộ binh, và cái giá, ở cả hai bên, sẽ khủng khiếp.

Vũ khí dùng tại Trận Berlin định hình giao tranh theo cách người lính mang chúng hiểu rõ hơn tướng lĩnh. Một khẩu súng trường kẹt đạn trong bùn, một khẩu súng máy quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không leo được dốc, một khẩu pháo chỉ nghe tiếng mà không thấy hình — mỗi vũ khí có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và trận đánh thuộc về bên nào biết kết hợp vũ khí với địa hình. Chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng khẩu pháo, độ dày giáp xe tăng, tầm hoạt động của vô tuyến. Chúng không phải chú thích bên lề; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Pháo binh, công binh và tiếp tế

Ngoài các sư đoàn liệt kê trong bảng, trận đánh được quyết định bởi những binh chủng ít được chú ý hơn: pháo binh bắn các loạt đạn chuẩn bị, công binh rà phá mìn và dựng cầu, đơn vị thông tin giữ liên lạc giữa chỉ huy với đơn vị tiền phương, và các đoàn xe tiếp tế đưa đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước lên phía trước. Tại Trận Berlin, như trong hầu hết các trận đánh thời này, bên nào giữ cho súng được tiếp đạn và thương binh được sơ tán sẽ có lợi thế quyết định, và bên nào mất liên lạc trước thường mất thế chủ động. Không quân cũng quan trọng, dù không phải lúc nào cũng như nhà hoạch định mong muốn: máy bay có thể đánh một cứ điểm hay một đoàn xe trên đường, nhưng không thể giữ đất, và thời tiết xấu có thể giữ chúng nằm yên nhiều ngày liền. Cán cân lực lượng vì vậy không bao giờ chỉ là đếm người và xe tăng; đó là cán cân của các hệ thống, và hệ thống nào sụp đổ trước sẽ quyết định kết quả.

Các tư lệnh Phương diện quân Liên Xô

Nguyên soái Georgy Zhukov (Liên Xô). Tư lệnh Phương diện quân Belorussia 1, lực lượng Liên Xô chủ lực trong chiến dịch Berlin. Zhukov chỉ đạo cuộc tấn công qua sông Oder và Cao nguyên Seelow cùng cuộc tấn công Berlin từ phía đông. Ông tiếp nhận sự đầu hàng của Đức tại Berlin ngày 8 tháng 5 năm 1945 và trở thành tư lệnh Liên Xô được ca ngợi nhất của cuộc chiến.

Nguyên soái Ivan Konev (Liên Xô). Tư lệnh Phương diện quân Ukraina 1, đơn vị vượt sông Neisse, tiến về Berlin từ phía nam, và bao vây thành phố. Sự ganh đua của Konev với Zhukov thúc đẩy cả hai Phương diện quân tiến lên, và các tập đoàn quân xe tăng của ông là những đơn vị đầu tiên tới được vùng ngoại ô phía nam Berlin.

Dân thường bị cuốn vào Trận Berlin theo cách lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình thành chiến trường, nhà thành cứ điểm, ruộng thành bãi mìn. Có người bỏ chạy, có người trốn trong hầm, và có người bị giết bởi đạn pháo bắn vào mục tiêu họ không thấy được. Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không đạo quân nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm. Bất kỳ ghi chép trung thực nào về Trận Berlin cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở nơi con người đang sống, và những con người đó đã phải trả giá.

Phương diện quân phía bắc và phòng thủ Đức

Nguyên soái Konstantin Rokossovsky (Liên Xô). Tư lệnh Phương diện quân Belorussia 2, đơn vị tấn công phía bắc Berlin và ghìm chân lực lượng Đức có thể giải vây cho thành phố. Rokossovsky, tư lệnh Liên Xô gốc Ba Lan, từng lãnh đạo phòng thủ Moscow và chiến thắng tại Stalingrad.

Tướng Gotthard Heinrici (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân Vistula và kiến trúc sư của phòng thủ Đức trên sông Oder và Cao nguyên Seelow. Heinrici, chuyên gia phòng thủ, giữ đà tiến của Liên Xô trong ba ngày tại Seelow, và bị Hitler cách chức ngày 28 tháng 4 vì ra lệnh rút lui.

Các nguồn sử liệu về Trận Berlin không đồng đều, và nhà sử học phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức viết để biện minh cho quyết định; nhật ký đơn vị viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký viết nhiều năm sau, khi trí nhớ đã phai nhạt hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của bên thua trận thường bị tiêu hủy. Số liệu khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các con số trong bài này được đưa dưới dạng khoảng vì lý do đó. Nơi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự chưa chắc chắn.

Những người phòng thủ Berlin cuối cùng

Tướng Helmuth Weidling (Đức). Tư lệnh quân đồn trú Berlin trong những ngày cuối của trận đánh. Weidling, tướng pháo binh, tổ chức phòng thủ thành phố và đầu hàng Berlin trước quân Liên Xô ngày 2 tháng 5 năm 1945, trái lệnh Hitler. Ông chết trong tù binh Liên Xô năm 1955.

Adolf Hitler (Đức). Lãnh tụ Đức, người chỉ đạo phòng thủ Berlin từ hầm trú ẩn dưới Phủ Thủ tướng, từ chối rời thành phố, và ra lệnh phản công bằng những đạo quân không còn tồn tại. Ông tự sát ngày 30 tháng 4 năm 1945, và chỉ định Đô đốc Karl Dönitz làm người kế nhiệm.

Các con số về Trận Berlin che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn ghi là đủ quân có thể chỉ còn một nửa khỏe mạnh, số còn lại ốm đau, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính tính là quân tăng viện có thể đến nơi mà không có súng trường, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan. Báo cáo quân số, tài liệu mà các nhà sử học dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong hỗn loạn chiến tranh, và chúng làm đẹp cho bên đã viết ra chúng. Các con số trong bài này vì vậy nên đọc như những độ lớn — đủ cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để phân định một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Chỉ huy và trách nhiệm

Chỉ huy tại Trận Berlin mang một sức nặng khó nắm bắt từ sự an toàn của cái nhìn lại sau này. Các tướng lĩnh ra lệnh tấn công biết rằng mệnh lệnh của họ sẽ giết chết binh lính, kể cả những người họ đã cùng phục vụ nhiều năm, và họ vẫn ra lệnh, vì lựa chọn thay thế — bất động, rút lui, trì hoãn — dường như còn tệ hơn. Có người đúng và có người sai, và lịch sử đã phán xét họ theo đó, nhưng phán xét hiếm khi đơn giản: một chỉ huy thận trọng tại Trận Berlin có thể đã liều lĩnh ở nơi khác, và một chỉ huy chiến thắng ở đây có thể đã làm vậy bằng cách tiêu tốn những sinh mạng mà một kế hoạch tốt hơn đã có thể cứu được. Các tiểu sử trong mục này nên được đọc với điều đó trong tâm trí. Đây không phải những nhân vật trong truyền thuyết mà là những quân nhân chuyên nghiệp, làm việc với thông tin không đầy đủ, dưới áp lực chính trị, và với sinh mạng của hàng nghìn người lính trong tay. Quyết định của họ — tốt và xấu — là lý do trận đánh diễn ra theo hình thái đó, và là lý do nó vẫn được nghiên cứu cho tới ngày nay.

5. Diễn biến mở đầu

Những nước đi mở đầu

Cuộc tấn công của Liên Xô mở màn ngày 16 tháng 4 năm 1945, vào những giờ đầu buổi sáng, bằng một đợt pháo kích quy mô chưa từng có. Hơn 20.000 khẩu pháo khai hỏa dọc mặt trận Oder, và đèn pha được bật lên để làm mù quân phòng thủ Đức — một chiến thuật thất bại, vì khói và bụi đã hắt ánh sáng trở lại phía quân tấn công, và bộ binh Liên Xô tiến lên trong màn sương mù do chính mình tạo ra. Cuộc tấn công của Zhukov vào Cao nguyên Seelow chạm trán tuyến phòng thủ Đức mạnh nhất: Heinrici đã làm mỏng các tuyến tiền phương của mình, khiến đợt pháo kích của Liên Xô phần lớn rơi xuống những chiến hào trống rỗng, và pháo binh cùng bộ binh của ông, trên các sườn phía sau của cao nguyên, đã chặn đà tiến của Liên Xô trong ba ngày. Cao nguyên Seelow khiến quân Liên Xô mất hàng nghìn người, và mãi tới ngày 19 tháng 4 cao nguyên mới bị chiếm và con đường tới Berlin mới mở ra.

Sĩ khí tại Trận Berlin không phải khẩu hiệu mà là thực tế hữu hình. Người lính được ăn no, được ngủ và tin sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn người đói khát, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm hôm nay nhưng tan vỡ ngày mai. Nỗi sợ là phổ biến — cựu binh thừa nhận thẳng thắn — và thứ giữ binh lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù kẻ thù mà là lòng trung thành với người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen tuân lệnh đơn giản. Lịch sử trận đánh thường mô tả sĩ khí như phẩm chất của đạo quân; tại Trận Berlin, đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ, và nó có thể sụp đổ chỉ trong một buổi chiều.

6. Trận đánh chính

Cuộc tấn công chính

Cuộc tấn công của Liên Xô mở màn ngày 16 tháng 4 năm 1945, vào rạng sáng, với một đợt pháo kích quy mô chưa từng có. Hơn 20.000 khẩu pháo khai hỏa dọc mặt trận Oder, và đèn pha được bật để làm lóa mắt quân Đức — một chiến thuật thất bại, vì khói và bụi phản chiếu ánh sáng trở lại phía quân tấn công. Cuộc tấn công của Zhukov vào cao nguyên Seelow gặp phải phòng thủ mạnh nhất của Đức: Heinrici đã làm mỏng tuyến đầu, khiến pháo kích của Liên Xô rơi phần lớn vào các chiến hào trống, và pháo binh cùng bộ binh của ông, ở sườn sau của cao nguyên, đã chặn đà tiến của Liên Xô trong ba ngày. Phải đến ngày 19 tháng 4, cao nguyên mới bị chiếm và con đường tới Berlin mới mở ra. Trong khi Zhukov chiến đấu tại Seelow, Phương diện quân Ukraina 1 của Konev vượt sông Neisse phía nam và đột phá nhanh hơn, và ngày 20 tháng 4, sinh nhật Hitler, pháo binh Liên Xô bắt đầu bắn vào chính Berlin. Ngày 23 tháng 4, các đạo quân Liên Xô gặp nhau phía tây Berlin, bao vây thành phố. Ngày 25 tháng 4, quân Liên Xô và Mỹ gặp nhau tại Torgau trên sông Elbe, và Berlin bị cắt khỏi phần còn lại của nước Đức. Giao tranh đường phố tại Berlin bắt đầu ngày 24 tháng 4 và kéo dài 8 ngày. Bộ binh Liên Xô, được xe tăng và pháo binh bắn ở cự ly gần yểm trợ, chiến đấu qua các vùng ngoại ô vào trung tâm thành phố, dọn sạch từng tòa nhà. Giao tranh ác liệt nhất quanh Reichstag, Tiergarten và khu chính phủ. Ngày 30 tháng 4, Hitler tự sát trong hầm trú ẩn, và lính Liên Xô cắm cờ đỏ trên Reichstag. Ngày 2 tháng 5, Tướng Weidling, tư lệnh quân đồn trú Berlin, đầu hàng thành phố.

Thương binh của Trận Berlin phụ thuộc vào chuỗi cứu chữa bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Cáng thương mang họ rời tuyến lửa, thường dưới làn đạn; trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng bó; và nếu đường sá cho phép, họ được chuyển về bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về hậu phương. Nhiều người chết vì vết thương mà bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống vì đồng đội tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không tách khỏi số liệu thương vong: khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo chuỗi cứu chữa đó hoạt động tốt đến đâu.

Thời khắc khủng hoảng

Giao tranh đường phố tại Berlin bắt đầu ngày 24 tháng 4 và kéo dài tám ngày. Bộ binh Liên Xô, được xe tăng và pháo binh bắn ở cự ly trực tiếp yểm trợ, chiến đấu qua các vùng ngoại ô và tiến vào trung tâm thành phố, dọn sạch từng tòa nhà một. Quân phòng thủ Đức chiến đấu từ đống đổ nát, từ các đường hầm tàu điện ngầm, và từ các tháp pháo phòng không lớn, những pháo đài bê tông mà pháo Liên Xô không thể phá hủy. Giao tranh ác liệt nhất diễn ra quanh tòa nhà Reichstag, công viên Tiergarten và khu chính phủ, nơi các đơn vị SS chiến đấu tới chết và binh lính Liên Xô giương cờ đỏ trên tòa nhà Reichstag ngày 30 tháng 4 — bức ảnh nổi tiếng chụp Yegorov và Kantaria cắm cờ, được dàn dựng sau khi tòa nhà bị chiếm, trở thành hình ảnh biểu tượng của chiến thắng. Cùng ngày, 30 tháng 4, Adolf Hitler tự sát trong hầm trú ẩn của mình, cùng với Eva Braun, người ông đã cưới ngày hôm trước, và chỉ định Đô đốc Karl Dönitz làm người kế nhiệm.

Dân thường bị cuốn vào Trận Berlin theo cách lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình thành chiến trường, nhà thành cứ điểm, ruộng thành bãi mìn. Có người bỏ chạy, có người trốn trong hầm, và có người bị giết bởi đạn pháo bắn vào mục tiêu họ không thấy được. Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không đạo quân nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm. Bất kỳ ghi chép trung thực nào về Trận Berlin cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở nơi con người đang sống, và những con người đó đã phải trả giá.

Kết thúc trận đánh

Kết thúc đến nhanh chóng sau cái chết của Hitler. Ngày 1 tháng 5, tham mưu trưởng Đức, Tướng Hans Krebs, cố gắng đàm phán đầu hàng với quân Liên Xô, và bị từ chối: yêu cầu của Liên Xô là đầu hàng vô điều kiện. Ngày 2 tháng 5, Tướng Weidling, tư lệnh quân đồn trú Berlin, đầu hàng thành phố, và quân Liên Xô chiếm Phủ Thủ tướng và hầm trú ẩn. Trận đánh kết thúc. Tổn thất của Liên Xô trong chiến dịch Berlin, theo nhà sử học chính thức Krivosheev, là khoảng 78.000 người thiệt mạng và 274.000 người bị thương; quân Đức thiệt mạng khoảng 92.000 đến 100.000 người, và khoảng 480.000 lính Đức bị bắt làm tù binh. Dân thường thiệt mạng tại Berlin ước tính lên tới hàng chục nghìn người, với một số ước tính đạt khoảng 125.000 người, dù con số chính xác vẫn còn tranh cãi.

Các nguồn sử liệu về Trận Berlin không đồng đều, và nhà sử học phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức viết để biện minh cho quyết định; nhật ký đơn vị viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký viết nhiều năm sau, khi trí nhớ đã phai nhạt hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của bên thua trận thường bị tiêu hủy. Số liệu khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các con số trong bài này được đưa dưới dạng khoảng vì lý do đó. Nơi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự chưa chắc chắn.

Trận đánh của người lính

Với người lính, trận đánh được trải nghiệm thành từng mảnh rời rạc: một cuộc hành quân dài hay một chiếc xuồng đổ bộ chật chội, một loạt đạn bất chợt, nhiều giờ chờ đợi dưới làn đạn pháo, một cú lao ngắn qua đất trống, rồi lại công việc đào hào. Mệnh lệnh từ cấp trên đến muộn hoặc không đến, và sĩ quan cấp thấp cùng hạ sĩ quan phải đưa ra những quyết định quan trọng, thường chỉ với hình dung mơ hồ về những gì đang xảy ra cách đó một cây số. Thông tin liên lạc rất mong manh — điện thoại dã chiến bị đạn pháo cắt đứt, vô tuyến hỏng trong thời tiết ẩm ướt, người đưa tin không bao giờ tới nơi — và bức tranh trong mỗi sở chỉ huy luôn chậm hơn giao tranh nhiều giờ. Đó là lý do lịch sử Trận Berlin được viết từ nhiều ghi chép nhỏ: nhật ký một đại đội, báo cáo một phi công, ghi chú một bác sĩ phẫu thuật, lời khai một tù binh. Không nguồn nào thấy được toàn bộ trận đánh, và nhiệm vụ của nhà sử học là ghép các mảnh lại với nhau mà không bịa ra những phần còn thiếu.

7. Bước ngoặt

Thời khắc quyết định

Bước ngoặt của trận đánh là việc cao nguyên Seelow thất thủ ngày 19 tháng 4. Trước đó, phòng thủ của Heinrici vẫn giữ vững, và cuộc tấn công của Zhukov, nỗ lực chính của Liên Xô, bị đình trệ. Một khi cao nguyên thất thủ, con đường tới Berlin mở ra, và các tập đoàn quân xe tăng Liên Xô có thể tiến vào thành phố từ phía đông trong khi quân của Konev khép lại từ phía nam. Việc bao vây Berlin ngày 23-25 tháng 4 là hệ quả của đột phá đó: thành phố bị phong tỏa, Tập đoàn quân 9 của Đức bị nhốt ở phía đông nam, và trận đánh trở thành một cuộc vây hãm mà quân Đức không thể thắng. Việc Hitler từ chối cho phép đột phá, và khăng khăng đòi phản công bằng những đạo quân không còn tồn tại, đã định đoạt số phận của quân đồn trú. Bước ngoặt thứ hai là quyết định của Stavka cho phép Konev đua với Zhukov giành Berlin. Sự cạnh tranh giữa hai nguyên soái thúc đẩy cả hai Phương diện quân tiến lên với tốc độ mà quân Đức không thể theo kịp, và đảm bảo Berlin bị bao vây nhanh chóng và hoàn toàn.

Các con số về Trận Berlin che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn ghi là đủ quân có thể chỉ còn một nửa khỏe mạnh, số còn lại ốm đau, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính tính là quân tăng viện có thể đến nơi mà không có súng trường, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan. Báo cáo quân số, tài liệu mà các nhà sử học dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong hỗn loạn chiến tranh, và chúng làm đẹp cho bên đã viết ra chúng. Các con số trong bài này vì vậy nên đọc như những độ lớn — đủ cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để phân định một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Bài học chiến thuật

Bước ngoặt thứ hai là quyết định của Stavka để Konev đua với Zhukov giành Berlin. Sự ganh đua giữa hai nguyên soái thúc đẩy cả hai Phương diện quân tiến lên với tốc độ mà quân Đức không thể theo kịp, và nó đảm bảo Berlin sẽ bị bao vây nhanh chóng và hoàn toàn. Quyết định này mang tính chính trị không kém tính quân sự: Stalin muốn Berlin bị quân Liên Xô chiếm, và muốn nó bị chiếm nhanh chóng, trước khi các Đồng minh phương Tây có thể tới được thành phố. Cuộc đua khiến quân Liên Xô mất thêm binh lính — hai Phương diện quân tấn công theo các tuyến hội tụ và đôi khi bắn vào nhau — nhưng nó đạt được mục đích, và Berlin rơi vào tay Hồng quân một mình.

Tiếp tế quyết định Trận Berlin hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước phải đi từ kho hậu phương xa xôi, qua đường bị pháo kích, gài mìn hoặc ngập lụt, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều dội vào đoàn xe tiếp tế trước tiên. Bên nào giữ súng có đạn và lính có ăn thì tấn công tiếp được; bên nào không thì phải dừng, dù kế hoạch hay đến đâu. Tại Trận Berlin, như hầu hết trận đánh thời này, sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém tướng lĩnh, và bước ngoặt trận đánh thường truy được tới một đoàn xe đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Cách đánh giá một bước ngoặt

Bước ngoặt rất dễ chỉ ra khi nhìn lại và rất khó nhận ra vào thời điểm đó, và Trận Berlin cũng không ngoại lệ. Chỉ huy đã chiến đấu ở đây không biết giờ nào sẽ quyết định trận đánh; họ chỉ biết đợt tấn công tiếp theo có thể phá vỡ kẻ thù hoặc phá vỡ chính binh lính của mình. Các nhà sử học vì vậy đánh giá một bước ngoặt không phải bằng một khoảnh khắc kịch tính đơn lẻ mà bằng những gì thay đổi sau đó: liệu tiếp tế còn tới được tiền tuyến hay không, liệu quân dự bị còn hay không, liệu bên thua còn có thể lựa chọn nước đi tiếp theo hay không. Tại Trận Berlin, sự thay đổi hiện rõ trong các mệnh lệnh tiếp theo, trong những vùng đất đổi chủ và vẫn đổi chủ, và trong các báo cáo ngày càng tự tin ở một bên và ngày càng tuyệt vọng ở bên kia. Đó là phép thử mà mục này áp dụng: không phải sự kịch tính của khoảnh khắc, mà là hướng đi của mọi thứ đến sau nó, và lý do vì sao thế chủ động chuyển từ bên này sang bên kia và không quay trở lại.

8. Thương vong & tổn thất

Cái giá sinh mạng

Số liệu thương vong của Trận Berlin gây tranh cãi, và khoảng dao động rộng, đặc biệt đối với số quân Đức và dân thường chết. Tổn thất của Liên Xô trong chiến dịch Berlin, theo tính toán của sử gia chính thức Grigori Krivosheev từ hồ sơ Hồng quân, là 78.291 người chết và mất tích cùng 274.184 bị thương, tổng cộng khoảng 352.000 thương vong. Một số sử gia phương Tây đưa số người Liên Xô chết cao hơn, khoảng 81.000, nhưng con số của Krivosheev được trích dẫn rộng rãi nhất. Tổn thất quân sự của Đức thường được đưa ra là khoảng 92.000 đến 100.000 người chết trong trận đánh giành thành phố và giao tranh trên sông Oder, với khoảng 480.000 lính Đức bị bắt, nhiều người trong số họ chết trong trại giam Liên Xô những năm sau đó. Số dân thường chết tại Berlin là con số gây tranh cãi nhất. Ước tính dao động từ hàng chục nghìn đến khoảng 125.000, và con số chính xác sẽ không bao giờ được biết, vì hồ sơ thành phố bị phá hủy, người chết được chôn trong các ngôi mộ tập thể, và nhiều nạn nhân là người tị nạn từ phía đông mà tên tuổi không bao giờ được ghi lại.

Không bên nào tại Trận Berlin biết về đối phương nhiều như chỉ huy của họ vẫn tỏ ra. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc sai hẳn: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh tiền tuyến, ảnh chụp từ trên không cho thấy vị trí vốn đã bị bỏ. Chỉ huy lấp khoảng trống bằng giả định, và chính những giả định đó quyết định trận đánh. Lịch sử Trận Berlin đầy phán đoán như vậy — sư đoàn địch bị tưởng ở nơi khác, bên sườn bị tưởng an toàn, sức mạnh bị đánh giá thấp đi một nửa — và bên nào giả định gần sự thật nhất thường thắng, không phải vì tướng giỏi hơn, mà vì thông tin tốt hơn.

Thống kê tổn thất

Số dân thường thiệt mạng tại Berlin là con số gây tranh cãi nhất. Các ước tính dao động từ hàng chục nghìn tới khoảng 125.000 người, và con số chính xác sẽ không bao giờ được biết, vì hồ sơ của thành phố đã bị phá hủy, người chết được chôn trong các ngôi mộ tập thể, và nhiều nạn nhân là người tị nạn từ phía đông mà tên tuổi không bao giờ được ghi lại. Dân thường chết vì đạn pháo và bom của Liên Xô, vì giao tranh đường phố, vì đói khát và bệnh tật, và trong bạo lực xảy ra sau khi thành phố thất thủ, bao gồm các vụ hiếp dâm tập thể do lính Liên Xô gây ra, một tội ác mà các nhà sử học Liên Xô và Nga lâu nay phủ nhận và nay đã được ghi chép trong các nguồn của Đức và phương Tây. Trận đánh cũng khiến khoảng 100.000 người Berlin mất nhà và bản thân thành phố thành đống đổ nát: trong các tòa nhà của Berlin, khoảng một phần ba bị phá hủy và một phần ba nữa bị hư hại nặng.

| | Liên Xô | Đức |

|—|—|—|—|

| Chết | Khoảng 78.000-81.000 | Khoảng 92.000-100.000 |

| Bị thương | Khoảng 274.000 | Không rõ, rất nặng |

| Bị bắt | Rất ít | Khoảng 480.000 |

| Dân thường chết | — | Hàng chục nghìn tới khoảng 125.000 (gây tranh cãi) |

Mệnh lệnh tại Trận Berlin truyền đi chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến dựa vào dây cáp mà đạn pháo cắt đứt chỉ trong vài phút; vô tuyến nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; cuối cùng phần lớn dựa vào người đưa tin — người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua đất trống dưới làn đạn, đôi khi không bao giờ tới nơi. Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi quân địch xuất hiện sau lưng. Trận đánh vì vậy phải hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong mù mờ một phần về nhau, gắn kết bằng hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Vết thương, chôn cất và hồ sơ

Đằng sau mỗi con số thương vong là một hệ thống y tế đang chịu sức ép. Thương binh được cáng khỏi tuyến lửa, chữa trị tại trạm cứu thương, rồi sơ tán — khi đường sá và thời tiết cho phép — về bệnh viện dã chiến rồi về bệnh viện căn cứ xa hậu phương. Nhiều thương binh tại Trận Berlin chết không phải trên chiến trường mà vì vết thương, sốc và nhiễm trùng trong những giờ và ngày sau đó, và ranh giới giữa sống và chết thường phụ thuộc vào việc một người lính được tiếp cận nhanh đến đâu và phải di chuyển bao xa. Người chết được chôn nơi họ ngã xuống hoặc trong nghĩa trang tạm, và tên họ được ghi lại tốt nhất có thể trong hoàn cảnh đó; trong hỗn loạn trận đánh, có người bị liệt kê là mất tích trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đó là một lý do khiến các con số trong bảng trên được đưa dưới dạng khoảng: chúng là điều tốt nhất mà các hồ sơ còn sót lại cho phép, không phải con số chính xác, và các nhà sử học khác nhau, làm việc với các kho lưu trữ khác nhau, sẽ luôn đi tới những tổng số hơi khác nhau.

9. Hậu quả

Kết quả trước mắt

Việc Berlin thất thủ đã kết thúc chiến tranh ở châu Âu. Ngày 7 tháng 5 năm 1945, Đức đầu hàng vô điều kiện trước quân Đồng minh phương Tây tại Reims, và ngày 8 tháng 5, lễ đầu hàng được lặp lại tại Berlin, trước sự hiện diện của các tư lệnh Liên Xô. Chiến tranh ở châu Âu kết thúc, và lục địa bị chia cắt giữa các nước thắng trận: chính Berlin bị chia thành bốn khu vực chiếm đóng, và sự chia cắt thành phố trở thành, trong vài năm, sự chia cắt nước Đức và châu Âu, tượng trưng bằng Bức tường Berlin, xây năm 1961 và tồn tại đến năm 1989. Trận đánh kết thúc chiến tranh do đó đã mở đầu Chiến tranh Lạnh. Di sản của trận đánh được bảo tồn trong chính thành phố: Reichstag, được phục hồi và nay là trụ sở quốc hội Đức, với những dòng chữ graffiti của lính Liên Xô vẫn còn thấy trên tường; Cổng Brandenburg, hư hại trong trận đánh và được phục hồi như biểu tượng của thống nhất Đức; Đài tưởng niệm Chiến tranh Liên Xô tại Tiergarten, nơi các lính Liên Xô được chôn cất ngay trung tâm Berlin; và địa điểm hầm Führer, nay là một bãi đỗ xe không biển hiệu, cố tình không có đài tưởng niệm.

Sĩ khí tại Trận Berlin không phải khẩu hiệu mà là thực tế hữu hình. Người lính được ăn no, được ngủ và tin sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn người đói khát, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm hôm nay nhưng tan vỡ ngày mai. Nỗi sợ là phổ biến — cựu binh thừa nhận thẳng thắn — và thứ giữ binh lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù kẻ thù mà là lòng trung thành với người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen tuân lệnh đơn giản. Lịch sử trận đánh thường mô tả sĩ khí như phẩm chất của đạo quân; tại Trận Berlin, đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ, và nó có thể sụp đổ chỉ trong một buổi chiều.

10. Di sản & tưởng niệm

Di sản lâu dài

Di sản của trận đánh được bảo tồn ngay trong thành phố: tòa nhà Reichstag, được khôi phục và nay là trụ sở quốc hội Đức, với những dòng chữ graffiti của lính Liên Xô vẫn còn nhìn thấy trên tường; Cổng Brandenburg, bị hư hại trong trận đánh và được khôi phục thành biểu tượng của thống nhất nước Đức; Đài tưởng niệm Chiến tranh Liên Xô tại công viên Tiergarten, nơi các binh lính Liên Xô được chôn cất ngay trung tâm Berlin; và địa điểm hầm Führerbunker, nay là một bãi đỗ xe không có biển hiệu, cố tình không có đài tưởng niệm. Trận đánh được nhớ tới tại Nga như chiến thắng cao nhất của Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, được kỷ niệm mỗi ngày 9 tháng 5, và tại Đức như sự kết thúc của chế độ Quốc xã và khởi đầu của quá trình đối diện với tội ác của nó vẫn tiếp tục cho tới ngày nay.

Thương binh của Trận Berlin phụ thuộc vào chuỗi cứu chữa bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Cáng thương mang họ rời tuyến lửa, thường dưới làn đạn; trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng bó; và nếu đường sá cho phép, họ được chuyển về bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về hậu phương. Nhiều người chết vì vết thương mà bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống vì đồng đội tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không tách khỏi số liệu thương vong: khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo chuỗi cứu chữa đó hoạt động tốt đến đâu.

Các sử gia đánh giá trận đánh ra sao

Các nhà sử học vẫn tranh luận về Trận Berlin, và cuộc tranh luận đó là một phần di sản của trận đánh. Có người nhấn mạnh quyết định của chỉ huy và chất lượng của các kế hoạch; có người nhấn mạnh số lượng, hậu cần và thời tiết; có người lại nhấn mạnh trải nghiệm của những người lính bình thường, mà lòng dũng cảm và sức chịu đựng của họ đã quyết định những gì các kế hoạch có thể đạt được. Không lời giải thích đơn lẻ nào là đủ, và nhà sử học trung thực chừa chỗ cho tất cả. Điều không còn nghi ngờ là trận đánh có ý nghĩa với những người đã chiến đấu trong nó và với các gia đình đang chờ tin tức về họ, và những tác động của nó — đối với các đạo quân, đối với dân thường bị cuốn vào giao tranh, và đối với diễn biến của cuộc chiến — kéo dài vượt xa phát súng cuối cùng. Các đài tưởng niệm, nghĩa trang và bảo tàng đánh dấu chiến trường ngày nay không chỉ là nơi tưởng nhớ; chúng còn là lời cảnh báo. Chúng ghi lại những gì đã xảy ra khi ngoại giao thất bại và các đạo quân được cử đi giải quyết những điều mà các chính trị gia không thể, và chúng nhắc mỗi du khách hãy nhớ tới cái giá phải trả.

11. Câu hỏi thường gặp

Trận Berlin diễn ra khi nào?

Từ ngày 16 tháng 4 đến 2 tháng 5 năm 1945. Cuộc tấn công của Liên Xô mở màn ngày 16 tháng 4, thành phố bị bao vây ngày 25 tháng 4, Hitler tự sát ngày 30 tháng 4, và quân đồn trú đầu hàng ngày 2 tháng 5.

Có bao nhiêu lính Liên Xô chết tại Berlin?

Khoảng 78.000 đến 81.000 người chết, theo sử gia chính thức Krivosheev, với khoảng 274.000 bị thương. Tổng thương vong của Liên Xô trong chiến dịch Berlin khoảng 352.000. Trận đánh diễn ra từ ngày 16 tháng 4 đến ngày 2 tháng 5 năm 1945, và là trận đánh lớn cuối cùng của Chiến tranh thế giới thứ hai ở châu Âu.

Hitler có thực sự tự sát trong hầm trú ẩn không?

Có. Adolf Hitler tự sát trong hầm Führer ngày 30 tháng 4 năm 1945, cùng Eva Braun, người ông đã cưới ngày hôm trước. Thi thể của họ bị thiêu trong vườn của Phủ Thủ tướng. Sự việc được xác lập bằng lời khai của nhân viên trong hầm và các cuộc điều tra của Liên Xô.

Ai đã cắm cờ trên Reichstag?

Lính Liên Xô Mikhail Yegorov và Meliton Kantaria đã cắm cờ đỏ trên Reichstag ngày 30 tháng 4 năm 1945. Bức ảnh nổi tiếng về việc cắm cờ được dàn dựng sau khi tòa nhà bị chiếm, nhưng lá cờ là thật và những người được nêu tên là những người được ghi công.

Vì sao Trận Berlin đẫm máu đến vậy?

Vì quân Đức chiến đấu vì thủ đô của họ từng phố, với lính chính quy, đơn vị SS, dân quân Volkssturm và Đoàn Thanh niên Hitler, và quân Liên Xô tấn công với pháo binh và xe tăng áp đảo trong một thành phố lớn với các tòa nhà đá. Cả hai bên đều chiến đấu với nhận thức rằng trận đánh sẽ quyết định chiến tranh.

Điều gì đã xảy ra với Berlin sau trận đánh?

Berlin bị chia thành bốn khu vực chiếm đóng — Liên Xô, Mỹ, Anh và Pháp — và sự chia cắt thành phố trở thành sự chia cắt nước Đức và châu Âu. Bức tường Berlin, xây năm 1961, tồn tại đến năm 1989, khi nước Đức thống nhất trở lại.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Battle of Berlin” — ngày tháng, chỉ huy, quân số và số liệu thương vong (Krivosheev).

2. Antony Beevor, Berlin: The Downfall 1945 (Viking, 2002) — lịch sử tiêu chuẩn bằng tiếng Anh về trận đánh.

3. Encyclopædia Britannica, “Battle of Berlin” — bối cảnh và kết quả.

4. Grigori Krivosheev, Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century (Greenhill, 1997) — số liệu thương vong chính thức của Liên Xô.

5. Cornelius Ryan, The Last Battle (Simon & Schuster, 1966) — cuộc đua tới Berlin và sự sụp đổ của thành phố.