Xe tăng Char B1 bis

Char B1 bis là xe tăng mạnh nhất của Quân đội Pháp năm 1940 và là một trong những xe tăng được bọc giáp dày nhất đang phục vụ ở bất cứ đâu vào đầu Chiến tranh thế giới thứ hai. Được phát triển trong thập niên 1930 như một xe tăng đột phá có khả năng chọc thủng hệ thống phòng thủ kiên cố và yểm trợ bộ binh, nó kết hợp hai khẩu pháo trong một xe: một pháo 47 mm trong tháp pháo nhỏ một người và một pháo lựu 75 mm gắn trên thân xe. Giáp trước của nó, dày tới 60 mm, chống được hầu hết mọi pháo chống tăng của Đức đang phục vụ tháng 5 năm 1940, và trong cận chiến, từng chiếc Char B1 bis đã đạt được những kết quả đáng kể, nổi tiếng nhất tại Stonne, nơi một chiếc xe duy nhất đã vô hiệu hóa mười ba xe tăng Đức trong một trận đánh.

Char B1 bis là phiên bản sản xuất của Char B1, vốn là kết quả của một chương trình dài của Pháp bắt đầu từ thập niên 1920 nhằm chế tạo một xe tăng đột phá hạng nặng. Quá trình sản xuất chậm và tốn kém, và chỉ khoảng 369 xe tăng B1 bis được hoàn thành trước khi Pháp thất thủ, cùng với 34 xe tăng B1 nguyên bản. Chúng trang bị cho các sư đoàn thiết giáp của Quân đội Pháp, các Division Cuirassée, và chiến đấu trong Trận Pháp tháng 5 và tháng 6 năm 1940. Mặc dù chiến dịch kết thúc bằng thất bại, Char B1 bis đã giành được danh tiếng về độ bền bỉ và hỏa lực, danh tiếng đó còn tồn tại sau khi Pháp thất thủ. Các xe bị bắt được đưa vào phục vụ trong quân đội Đức, và thiết kế này đã ảnh hưởng tới tư duy của Pháp về chế tạo xe tăng còn lâu sau chiến tranh.

Ngày nay Char B1 bis được nhớ tới như biểu tượng của sức mạnh thiết giáp Pháp năm 1940: một xe tăng ấn tượng về mặt kỹ thuật nhưng bị cản trở bởi học thuyết, thông tin liên lạc và số lượng chứ không phải bởi giáp hay pháo của chính nó. Tháp pháo một người, tốc độ chậm và mức tiêu thụ nhiên liệu cao của nó là những điểm yếu thực sự, và kíp xe của nó chiến đấu trong một chiến dịch đã thua ở cấp chiến lược. Tuy nhiên, ở cấp chiến thuật, Char B1 bis là một đối thủ đáng gờm, và câu chuyện của nó cho thấy một xe tăng tốt vẫn có thể bị đánh bại khi được sử dụng thành từng nhóm nhỏ, không có yểm trợ trên không, và không có thông tin vô tuyến mà kẻ thù của nó có. Các xe còn tồn tại ở Pháp lưu giữ ký ức về một phương tiện, trong vài tuần năm 1940, là xe tăng mạnh nhất trên chiến trường Tây Âu.

1. Thông tin chính

Loại	Xe tăng đột phá hạng nặng
Xuất xứ	Pháp
Thiết kế	Thập niên 1920–1930 (chương trình Char B)
Phục vụ	1937–1940 (Pháp); 1940–1945 (Đức dùng xe bắt được)
Sản xuất	Khoảng 369 chiếc B1 bis (cộng 34 chiếc Char B1)
Nhà sản xuất	Renault, FCM, AMX, Schneider, Fives-Lille
Kíp xe	4 người (trưởng xe/pháo thủ, lái xe, nạp đạn/vô tuyến viên, pháo thủ thân xe)
Trọng lượng	Khoảng 32 tấn
Chiều dài	Khoảng 6,52 m
Chiều rộng	Khoảng 2,50 m
Chiều cao	Khoảng 2,79 m
Giáp	Tới 60 mm ở mặt trước
Vũ khí chính	Pháo 47 mm SA 35 trong tháp pháo; pháo lựu 75 mm ABS SA 35 trong thân xe
Vũ khí phụ	Hai súng máy 7,5 mm Reibel (một đồng trục, một trong thân xe)
Động cơ	Động cơ xăng sáu xi-lanh Renault, khoảng 307 mã lực
Tốc độ	Khoảng 28 km/h tối đa trên đường
Tầm hoạt động	Khoảng 180 km trên đường

2. Bối cảnh và phát triển

Chương trình xe tăng đột phá của Pháp

Char B1 bis ra đời từ một chương trình của Quân đội Pháp bắt đầu đầu thập niên 1920, khi các nhà hoạch định Pháp tìm kiếm một xe tăng hạng nặng có khả năng chọc thủng các tuyến phòng thủ kiên cố như những tuyến họ từng đối mặt trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Yêu cầu kỹ thuật kêu gọi một phương tiện có thể vượt hào, leo chướng ngại vật, và phá hủy các cứ điểm của địch bằng một pháo lựu gắn trên thân xe, trong khi một pháo tháp nhỏ hơn đối phó với xe tăng địch. Một số công ty đóng góp thiết kế, và Char B đã trải qua một loạt dài các nguyên mẫu, gọi là các xe SRA, SRB và SRC, trước khi một thiết kế sản xuất được chốt. Quá trình này chậm vì công nghiệp Pháp vẫn đang hồi phục sau chiến tranh, và vì yêu cầu kỹ thuật thay đổi liên tục khi quân đội tranh luận về vai trò của xe tăng mới.

Từ Char B1 tới Char B1 bis

Char B1 nguyên bản bước vào sản xuất giữa thập niên 1930, nhưng chỉ 34 chiếc được chế tạo trước khi sản xuất chuyển sang phiên bản cải tiến B1 bis. B1 bis nhận được giáp dày hơn, tới 60 mm, một động cơ Renault mạnh hơn, và một tháp pháo mới, APX4, gắn pháo dài 47 mm SA 35, vốn là vũ khí chống tăng hiệu quả hơn nhiều so với pháo ngắn 47 mm của B1. Pháo lựu thân xe vẫn là pháo 75 mm ABS, do lái xe ngắm qua kính ngắm viễn vọng, trong khi trưởng xe, một mình trong tháp pháo, phải chỉ huy xe, ngắm và bắn pháo tháp, và nạp đạn cho nó. Sản xuất được chia sẻ giữa một số công ty, với Renault là nhà thầu chính, và công việc diễn ra chậm vì xe tăng phức tạp và tốn kém. Tới tháng 5 năm 1940, khoảng 369 xe tăng B1 bis đã được giao, một con số thấp hơn nhiều so với kế hoạch ban đầu.

Học thuyết và các Division Cuirassée

Học thuyết Pháp giao Char B1 bis cho các Division Cuirassée, các sư đoàn thiết giáp được dự định làm lực lượng dự bị cơ động của Quân đội Pháp và phản công bất kỳ cuộc đột phá nào của Đức. Về lý thuyết, các sư đoàn này, với xe tăng hạng nặng cùng bộ binh và pháo binh yểm trợ, là những đội hình mạnh. Trên thực tế, chúng bị cản trở bởi thông tin liên lạc kém, vì hầu hết xe tăng Pháp không có vô tuyến hoặc chỉ có máy thu, bởi thiếu phương tiện vận chuyển nhiên liệu, và bởi việc các sư đoàn vẫn đang thành lập khi cuộc tấn công của Đức diễn ra. Char B1 bis cũng được dự định phối hợp chặt chẽ với bộ binh, và tốc độ chậm của nó được chấp nhận vì nó được thiết kế để tiến quân theo nhịp độ của một cuộc đột phá có tính toán. Quân đội Pháp do đó có một xe tăng mạnh nhưng một học thuyết sử dụng nó một cách thận trọng, thành từng nhóm nhỏ, thay vì các mũi tiến công thiết giáp tập trung mà quân Đức thực hành.

3. Thiết kế

Thân xe, xích và cơ động

Char B1 bis có thân xe dài và cao với bố cục xích đặc biệt ôm quanh xe, với bánh xích chủ động ở phía trước và bánh căng xích ở phía sau. Thiết kế này cho xe khả năng vượt hào tốt, và nó có thể leo chướng ngại vật thẳng đứng cao khoảng 0,90 m và vượt hào rộng khoảng 2,75 m. Hệ thống treo dùng lò xo cuộn thẳng đứng, và xe chạy ổn định, mặc dù tốc độ tối đa khoảng 28 km/h là chậm theo tiêu chuẩn năm 1940. Động cơ xăng sáu xi-lanh Renault, công suất khoảng 307 mã lực, vừa đủ nhưng để lại ít công suất dự trữ cho một xe nặng 32 tấn, và mức tiêu thụ nhiên liệu cao. Xe mang khoảng 400 lít nhiên liệu, cho tầm hoạt động trên đường khoảng 180 km, nhưng khi chạy địa hình, tầm hoạt động giảm mạnh, và Char B1 bis thường cần tiếp nhiên liệu trong lúc tác chiến.

Giáp và bảo vệ

Giáp của Char B1 bis là điểm mạnh lớn nhất của nó. Thân xe và tháp pháo được bảo vệ bởi giáp dày tới 60 mm, một con số không xe tăng Đức nào năm 1940 sánh được và dày hơn giáp của hầu hết xe tăng Đồng minh. Mặt trước thân xe và tháp pháo được bảo vệ dày nhất, trong khi hai bên và phía sau mỏng hơn nhưng vẫn đáng kể. Giáp được bắt bu-lông và đinh tán ở một số chỗ, và thân xe được lắp ghép từ các tấm giáp, một phương pháp chế tạo đã lỗi thời vào năm 1940. Dù vậy, khả năng bảo vệ đã chứng tỏ hiệu quả trong chiến đấu: pháo chống tăng 37 mm của Đức, vũ khí chống tăng tiêu chuẩn của Đức năm 1940, không thể xuyên thủng Char B1 bis ở tầm bắn thông thường, và pháo xe tăng Đức, pháo ngắn 75 mm của Panzer IV và pháo 37 mm của Panzer III, cũng không thể đánh bại giáp trước của nó. Chỉ pháo 88 mm của Đức, dùng trong vai trò phòng không, và các phát bắn cự ly gần từ pháo nặng hơn mới có thể tiêu diệt nó một cách chắc chắn.

Vấn đề tháp pháo một người

Điểm yếu thiết kế nghiêm trọng nhất của Char B1 bis là tháp pháo một người. Trưởng xe phải chỉ huy xe, quan sát chiến trường, ngắm và bắn pháo 47 mm, và nạp đạn cho nó, tất cả cùng lúc, trong khi pháo thủ thân xe vận hành pháo lựu 75 mm dưới sự chỉ đạo của lái xe. Trong chiến đấu, khối lượng công việc này quá sức, và tốc độ bắn của pháo tháp thấp. Trưởng xe cũng có tầm nhìn kém từ tháp pháo nhỏ, và xe không có tháp quan sát kiểu mà các xe tăng sau này dùng. Quân đội Pháp nhận thức được vấn đề, và các thiết kế sau này chuyển sang tháp pháo hai và ba người, nhưng B1 bis ra trận với tháp pháo một người nguyên vẹn. Khuyết điểm này không ngăn từng xe chiến đấu tốt, nhưng nó làm giảm hiệu quả của loại xe nói chung, đặc biệt trong các trận đánh di động nhanh, nơi trưởng xe phải phản ứng nhanh với các mối đe dọa mới.

Vũ khí và kíp xe

Vũ khí của Char B1 bis khác thường và mạnh mẽ. Tháp pháo gắn pháo 47 mm SA 35, một vũ khí chống tăng có khả năng xuyên thủng giáp của bất kỳ xe tăng Đức nào năm 1940. Thân xe gắn pháo lựu 75 mm ABS, do lái xe bắn, được dự định phá hủy công sự, ổ súng máy và pháo chống tăng bằng đạn nổ mạnh. Hai súng máy 7,5 mm Reibel cung cấp khả năng phòng thủ cự ly gần, một khẩu đồng trục với pháo tháp và một khẩu trong thân xe. Kíp xe bốn người được chia giữa tháp pháo, nơi trưởng xe làm việc một mình, và thân xe, nơi lái xe, nạp đạn kiêm vô tuyến viên và pháo thủ thân xe làm việc trong không gian chật chội. Liên lạc trong xe bằng ống nói và tín hiệu tay, và việc thiếu hệ thống liên lạc nội bộ khiến việc phối hợp khó khăn. Việc chia vũ khí giữa pháo lựu thân xe và pháo tháp là di sản của Chiến tranh thế giới thứ nhất, và nó hoạt động tốt nhất trong một cuộc tấn công có tính toán chống lại hệ thống phòng thủ cố định.

4. Các biến thể

Char B1 và Char B1 bis

Hai phiên bản sản xuất của Char B là B1 nguyên bản, 34 chiếc được chế tạo, và B1 bis, khoảng 369 chiếc được chế tạo. B1 có giáp mỏng hơn, động cơ yếu hơn, và pháo ngắn 47 mm trong tháp pháo APX1, trong khi B1 bis có giáp 60 mm, động cơ 307 mã lực, và pháo dài 47 mm SA 35 trong tháp pháo APX4. B1 bis cũng có trang bị vô tuyến khác và những cải tiến nhỏ ở thân xe. Hai loại phục vụ cạnh nhau năm 1940, và B1 đã được coi là lỗi thời khi chiến tranh bắt đầu. Một bước phát triển nữa, Char B1 ter, với tháp pháo lớn hơn và động cơ mạnh hơn, đang được phát triển năm 1940 và một số ít thân xe đã được chế tạo, nhưng không chiếc nào bước vào phục vụ trước khi Pháp thất thủ.

Xe bị bắt trong biên chế Đức

Sau khi Pháp thất thủ, quân Đức bắt được một số lượng lớn xe tăng Char B1 bis, nhiều chiếc còn chạy được, và đưa chúng vào phục vụ với tên Panzerkampfwagen B2 740(f). Các đơn vị Đức dùng chúng cho nhiệm vụ chiếm đóng, huấn luyện, và trong một số trường hợp, chiến đấu. Một số được chuyển đổi thành xe tăng phun lửa, Flammpanzer B2, với một đầu phun lửa thay thế pháo lựu thân xe, và những chiếc khác được chuyển đổi thành pháo tự hành hoặc xe huấn luyện. Một số được dùng trên quần đảo Channel và tại Pháp, và vài chiếc vẫn còn trong biên chế Đức năm 1944. Việc Đức tái sử dụng Char B1 bis là thước đo cho chất lượng của nó: quân Đức ít dùng các xe tăng bắt được không đáng tin cậy hay vũ khí yếu, nhưng B1 bis đáng để giữ lại, dù tháp pháo một người và tốc độ chậm của nó cũng hạn chế tính hữu dụng trong biên chế Đức.

B1 ter và các phát triển chưa chế tạo

Char B1 ter là bước phát triển cuối cùng của dòng Char B, nhằm khắc phục các điểm yếu của B1 bis. Nó có tháp pháo hai người lớn hơn, động cơ mạnh hơn, và thân xe được sửa đổi, và năm chiếc đang được chế tạo năm 1940. Không chiếc nào hoàn thành kịp để phục vụ, và thiết kế bị bỏ sau hiệp định đình chiến. Các nhà thiết kế Pháp cũng nghiên cứu một Char B với pháo lớn hơn và tháp pháo được thiết kế lại, nhưng Pháp thất thủ đã chấm dứt chương trình. B1 ter vẫn là lời nhắc rằng thiết kế xe tăng Pháp đang phát triển, và B1 bis, dù có khuyết điểm, không phải là điểm cuối mà là một giai đoạn trong một quá trình phát triển dài hơn mà chiến tranh đã cắt ngắn.

5. Lịch sử tác chiến

Trận Pháp

Xe tăng Char B1 bis chiến đấu suốt Trận Pháp, từ cuộc tấn công của Đức ngày 10 tháng 5 năm 1940 tới hiệp định đình chiến ngày 22 tháng 6. Chúng phục vụ trong các Sư đoàn Thiết giáp 1, 2, 3 và 4, và trong các tiểu đoàn xe tăng độc lập. Các sư đoàn được đưa vào từng đợt để phản công các cuộc đột phá của Đức, và chúng thường chiến đấu mà không có đủ bộ binh, pháo binh hay yểm trợ trên không. Dù vậy, Char B1 bis đã chứng tỏ là một đối thủ đáng gờm. Kíp xe tăng Đức báo cáo với vẻ lo lắng rằng pháo của họ không thể xuyên thủng giáp của nó, và pháo thủ chống tăng Đức thấy pháo 37 mm của mình vô dụng trước nó. Tổn thất của Pháp nặng nề, nhưng chúng chủ yếu do hỏng hóc cơ khí, thiếu nhiên liệu và tấn công trên không hơn là do xe tăng Đức. Nhiều xe Char B1 bis bị bỏ lại vì thiếu nhiên liệu hoặc sau khi hết đạn, và kíp xe thường phá hủy chúng để ngăn bị bắt.

Stonne và Đại úy Billotte

Hành động nổi tiếng nhất liên quan tới Char B1 bis diễn ra tại Stonne, một ngôi làng trên đường tới Sedan, ngày 16 tháng 5 năm 1940. Đại úy Pierre Billotte, chỉ huy một chiếc Char B1 bis tên Eure, tiến vào làng và giao chiến với một đoàn xe tăng Đức. Trong trận đánh, xe của ông đã phá hủy mười ba xe tăng Đức, hai pháo chống tăng và một số xe khác, trong khi hứng khoảng 140 phát bắn mà không bị xuyên thủng. Hành động tại Stonne trở thành huyền thoại trong lịch sử quân sự Pháp, và nó cho thấy Char B1 bis có thể làm được gì khi được sử dụng quyết liệt và ở cự ly gần. Bản thân Stonne đổi chủ nhiều lần trong những ngày tiếp theo, và ngôi làng phần lớn bị phá hủy, nhưng hành động của xe tăng Billotte vẫn là hành động xe tăng đơn lẻ nổi tiếng nhất của chiến dịch 1940. Các kíp xe Char B1 bis khác cũng chiến đấu xuất sắc, và danh tiếng bất khả xâm phạm của xe tăng năm 1940 dựa trên những hành động như vậy.

Tổn thất và Pháp thất thủ

Bất chấp những thành công riêng lẻ, Char B1 bis không thể thay đổi kết quả của chiến dịch. Các sư đoàn thiết giáp Pháp được đưa vào quá muộn và với số lượng quá ít, và cuộc tiến quân của Đức qua Ardennes đã đánh vòng sườn họ. Nhiều xe Char B1 bis bị mất vì máy bay ném bom bổ nhào Stuka, pháo binh và hỏng hóc cơ khí, và nhiều xe khác bị bỏ lại khi đơn vị của chúng hết nhiên liệu. Tới thời điểm hiệp định đình chiến, hầu hết xe tăng Char B1 bis đã bị phá hủy hoặc bị bắt. Những xe còn lại được đưa vào biên chế Đức, và Quân đội Pháp không dùng loại xe này nữa. Việc mất Char B1 bis không phải là nguyên nhân của thất bại của Pháp, vốn là thất bại của chiến lược và chỉ huy, nhưng nó là biểu tượng của thất bại đó: một xe tăng tốt, được sử dụng tồi, trong một chiến dịch đã thua.

6. Hiệu năng và thông số kỹ thuật

Điểm mạnh trên chiến trường

Điểm mạnh của Char B1 bis là giáp và hỏa lực của nó. Không xe tăng hay pháo chống tăng Đức nào phục vụ phổ biến năm 1940 có thể xuyên thủng giáp trước của nó, và pháo 47 mm của nó có thể phá hủy bất kỳ xe tăng Đức nào nó gặp. Pháo lựu 75 mm thân xe cho nó khả năng đạn nổ mạnh hữu ích chống các mục tiêu mềm, và khả năng vượt hào của nó tốt. Các kíp xe chiến đấu trong Char B1 bis thường tin tưởng vào khả năng bảo vệ của nó, và các tường thuật của Đức về chiến dịch 1940 liên tục nhắc tới cú sốc khi gặp một xe tăng mà pháo của họ không thể chặn được. Trong vai trò phòng thủ, hay trong một cuộc tấn công có tính toán chống một vị trí cố định, Char B1 bis là một vũ khí đáng gờm, và thành tích của nó tại Stonne cho thấy nó có thể làm gì khi được vận hành tốt.

Điểm yếu và sự đánh đổi

Các điểm yếu cũng rõ ràng không kém. Tháp pháo một người đặt lên trưởng xe một khối lượng công việc không thể kham nổi và làm giảm tốc độ bắn. Tốc độ tối đa khoảng 28 km/h là chậm, và mức tiêu thụ nhiên liệu cao, khiến xe có tầm hoạt động tác chiến ngắn và gánh nặng hậu cần lớn. Việc thiếu vô tuyến ở nhiều xe khiến việc phối hợp khó khăn, và thông tin liên lạc nội bộ kém. Pháo lựu thân xe, do lái xe ngắm, khó sử dụng chống mục tiêu di động, và việc chia vũ khí giữa hai thành viên kíp xe là một sự phức tạp mà các thiết kế xe tăng sau này đã bỏ. Char B1 bis cũng tốn kém và chế tạo chậm, và Quân đội Pháp không bao giờ có đủ số lượng. Những điểm yếu này không khiến nó trở thành một xe tăng tồi, nhưng chúng hạn chế hiệu quả của nó, đặc biệt trong chiến tranh cơ động năm 1940.

Char B1 bis so với các đối thủ như thế nào

So với xe tăng Panzer III và Panzer IV của Đức năm 1940, Char B1 bis được bọc giáp dày hơn và vũ khí mạnh hơn, nhưng chậm hơn và khó chỉ huy hơn. So với xe tăng Matilda II của Anh, một xe tăng bộ binh khác cũng được bọc giáp rất dày, nó được bảo vệ tương tự nhưng có vũ khí mạnh hơn và tốc độ cao hơn. So với xe tăng T-34 của Liên Xô, bước vào phục vụ một năm sau, Char B1 bis chậm hơn, kém phù hợp với sản xuất hàng loạt hơn, và bị cản trở bởi tháp pháo một người, dù giáp của nó tương đương. Char B1 bis do đó là một xe tăng mạnh theo tiêu chuẩn năm 1940, nhưng thiết kế của nó thuộc về một thế hệ trước, và các xe tăng tiếp theo, với tháp pháo hai và ba người cùng thông tin liên lạc tốt hơn, hiệu quả hơn xét tổng thể.

7. So sánh

Với xe tăng Đức năm 1940

Trong so sánh trực tiếp với các xe tăng Đức mà nó đối mặt năm 1940, Char B1 bis có lợi thế rõ ràng về giáp và hỏa lực. Panzer III, xe tăng chiến đấu chính của Đức, mang pháo 37 mm không thể xuyên thủng Char B1 bis ở tầm chiến đấu thông thường, trong khi pháo 47 mm của Char B1 bis có thể xuyên thủng Panzer III một cách dễ dàng. Panzer IV, với pháo ngắn 75 mm, được dự định yểm trợ bộ binh và cũng không thể đánh bại Char B1 bis từ phía trước. Kíp xe tăng Đức do đó tránh giao chiến trực tiếp với Char B1 bis khi có thể, và dựa vào pháo chống tăng, pháo binh và tấn công trên không để đối phó với nó. Lợi thế của Đức không nằm ở bản thân xe tăng mà ở cách nó được sử dụng: xe tăng Đức có vô tuyến, tháp pháo ba người, và học thuyết tấn công tập trung, phối hợp, trong khi xe tăng Pháp thường chiến đấu một mình và không có yểm trợ.

Với các xe tăng hạng nặng khác của Đồng minh

Trong số xe tăng Đồng minh, so sánh gần nhất là với xe tăng Matilda II của Anh, cũng bước vào phục vụ năm 1940 với giáp rất dày và pháo hai pounder. Matilda II chậm hơn Char B1 bis và có pháo nhỏ hơn, nhưng nó có tháp pháo hai người và cơ khí đơn giản hơn. Char B1 bis có vũ khí tốt hơn, với pháo 47 mm và 75 mm, nhưng Matilda II dễ chỉ huy và bảo dưỡng hơn. Cả hai xe tăng đều được thiết kế cho cùng vai trò, cuộc đột phá có tính toán chống hệ thống phòng thủ kiên cố, và cả hai đều bị vượt qua bởi đòi hỏi của chiến tranh cơ động. Char B1 bis mạnh hơn trong hai xe, nhưng Matilda II thực dụng hơn, và so sánh này cho thấy sự đánh đổi giữa hỏa lực và tính khả dụng xuyên suốt thiết kế xe tăng đầu chiến tranh.

8. Di sản và ảnh hưởng

Sự kết thúc của xe tăng đột phá Pháp

Char B1 bis là xe tăng đột phá Pháp cuối cùng của thời kỳ giữa hai cuộc chiến, và số phận của nó gắn liền với Pháp thất thủ. Sau chiến tranh, thiết kế xe tăng Pháp chuyển sang một hướng khác, hướng tới các xe tăng nhẹ hơn, nhanh hơn với tháp pháo lớn hơn và thông tin liên lạc tốt hơn, và các bài học của Char B1 bis được tiếp thu vào các thiết kế AMX sau chiến tranh. Bản thân loại xe không được hồi sinh, và các xe còn lại trở thành hiện vật bảo tàng thay vì cơ sở cho một thế hệ mới. Tuy nhiên, Char B1 bis vẫn là một cột mốc trong thiết kế xe tăng Pháp: xe tăng Pháp tham vọng nhất của thập niên 1930, và xe tăng mạnh nhất đang phục vụ tại Tây Âu tháng 5 năm 1940.

Danh tiếng và đánh giá lịch sử

Các sử gia đã đánh giá lại Char B1 bis trong những thập kỷ gần đây, rời xa quan điểm cho rằng xe tăng Pháp năm 1940 đơn giản là thua kém xe tăng Đức. Bằng chứng tại Stonne và các hành động khác cho thấy Char B1 bis là một phương tiện đáng gờm, và thất bại của Pháp là thất bại của học thuyết và chỉ huy chứ không phải của trang bị. Danh tiếng của xe tăng cũng được củng cố nhờ các tường thuật chi tiết còn lại từ kíp xe của nó, và nhờ công trình của các sử gia đã nghiên cứu kỹ các sư đoàn thiết giáp Pháp. Char B1 bis giờ đây thường được coi là một trong những xe tăng tốt nhất năm 1940, và là một phương tiện có khuyết điểm thiết kế thực sự nhưng có thành tích chiến đấu, khi được vận hành tốt, thật xuất sắc.

Bài học cho thiết kế xe tăng sau này

Các bài học của Char B1 bis rõ ràng đối với các nhà thiết kế sau chiến tranh. Tháp pháo một người bị bỏ, và mọi xe tăng Pháp sau này dùng tháp pháo hai hoặc ba người. Vô tuyến trở thành tiêu chuẩn trên mọi xe tăng, và thông tin liên lạc nội bộ được cải thiện. Ý tưởng về pháo lựu gắn trên thân xe, do lái xe ngắm, cũng bị bỏ, và pháo chính được tập trung trong tháp pháo. Tuy nhiên, việc nhấn mạnh giáp dày vẫn được giữ lại, và các thiết kế AMX-50 của Pháp sau chiến tranh cùng các thiết kế khác tiếp tục coi trọng khả năng bảo vệ. Char B1 bis do đó đóng góp cho thiết kế xe tăng không phải bằng cách được sao chép mà bằng cách cho thấy điều gì không hiệu quả, và bằng cách chứng minh rằng chỉ giáp và hỏa lực thôi là chưa đủ nếu không có thông tin liên lạc tốt và bố cục kíp xe khả thi.

9. Các xe còn tồn tại

Bảo tàng ở Pháp

Một số xe tăng Char B1 bis còn tồn tại trong các bảo tàng ở Pháp. Nổi tiếng nhất là chiếc Char B1 bis tại Bảo tàng Thiết giáp (Musée des Blindés) ở Saumur, nơi lưu giữ một chiếc xe trong tình trạng còn chạy được và trưng bày nó tại các sự kiện công cộng. Xe tại Saumur là một trong những xe tăng Pháp còn tồn tại nổi tiếng nhất, và nó thường xuất hiện tại các ngày mở cửa hằng năm của bảo tàng. Các xe khác được lưu giữ tại Bảo tàng Quân đội (Musée de l’Armée) ở Paris và tại các bảo tàng trung đoàn, và một số ít nằm trong các bộ sưu tập tư nhân. Việc những xe này còn tồn tại thật đáng kể xét số lượng sản xuất nhỏ và tổn thất nặng nề năm 1940, và chúng là một phần quan trọng của di sản quân sự Pháp.

Các xe còn lại ở nước ngoài

Các xe tăng Char B1 bis khác còn tồn tại ngoài nước Pháp, bao gồm các xe ở Anh và ở các nước khác đã nhận xe bị bắt. Bảo tàng Xe tăng tại Bovington ở Anh lưu giữ một chiếc Char B1 bis, được trưng bày như một ví dụ về xe tăng Pháp mà kíp xe Đức thấy rất khó đánh bại năm 1940. Một số ít thân xe và xác xe cũng được thu hồi từ các chiến trường ở Pháp, và một số đã được phục chế. Các xe Char B1 bis còn tồn tại được trân trọng không chỉ như hiện vật bảo tàng mà còn như bằng chứng về chất lượng chế tạo xe tăng của Pháp trong thập niên 1930, và chúng tiếp tục thu hút sự chú ý của các sử gia và những người đam mê nghiên cứu Trận Pháp.

10. Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu xe tăng Char B1 bis được chế tạo?

Khoảng 369 xe tăng Char B1 bis được chế tạo, cộng thêm 34 xe tăng Char B1 nguyên bản. Sản xuất chậm và tốn kém, và Quân đội Pháp không bao giờ nhận được nhiều như đã hoạch định trước cuộc tấn công của Đức tháng 5 năm 1940.

Vì sao Char B1 bis có hai khẩu pháo?

Xe tăng được thiết kế như một phương tiện đột phá. Pháo lựu 75 mm trong thân xe được dùng để phá hủy công sự và vị trí súng máy, trong khi pháo 47 mm trong tháp pháo được dùng để đối phó xe tăng địch. Cách bố trí này là di sản của tư duy thời Chiến tranh thế giới thứ nhất.

Char B1 bis có chống được pháo Đức năm 1940 không?

Giáp trước của nó, dày tới 60 mm, chống được pháo chống tăng 37 mm của Đức và pháo của Panzer III và Panzer IV ở tầm bắn thông thường. Chỉ pháo 88 mm và các phát bắn cự ly gần từ vũ khí nặng hơn mới có thể xuyên thủng nó một cách chắc chắn.

Điều gì đã xảy ra tại Stonne?

Ngày 16 tháng 5 năm 1940, Đại úy Pierre Billotte, trên một chiếc Char B1 bis tên Eure, đã phá hủy mười ba xe tăng Đức và hai pháo chống tăng trong một hành động duy nhất tại Stonne, trong khi xe của ông hứng khoảng 140 phát bắn mà không bị xuyên thủng. Đây vẫn là hành động Char B1 bis nổi tiếng nhất.

Số phận của các xe Char B1 bis bị bắt ra sao?

Quân Đức đưa các xe Char B1 bis bị bắt vào phục vụ với tên Panzerkampfwagen B2 740(f). Một số được chuyển đổi thành xe tăng phun lửa, và những chiếc khác được dùng cho huấn luyện và nhiệm vụ chiếm đóng. Vài chiếc vẫn còn trong biên chế Đức năm 1944.

Vì sao Char B1 bis không cứu được Pháp năm 1940?

Xe tăng mạnh, nhưng nó được dùng với số lượng ít, không có vô tuyến, không có yểm trợ trên không, và theo một học thuyết đưa các sư đoàn thiết giáp vào từng đợt nhỏ. Thất bại của Pháp là thất bại của chiến lược và chỉ huy, không phải của bản thân xe tăng.

Sources

• Steven J. Zaloga, French Tanks of World War II (Osprey Publishing, New Vanguard series).
• Pierre Touzin, Les blindes francais 1940 (Histoire et Collections).
• The Musee des Blindes, Saumur, Char B1 bis collection records and vehicle guides.
• Chamberlain, Peter, and Ellis, Chris, British and American Tanks of World War II (Arms and Armour Press).
• Francois Vauvillier, The Encyclopaedia of French Tanks and Armoured Fighting Vehicles 1914-1940.
• British War Office, Handbook on the French Army (wartime intelligence publication).