Ferdinand Foch

1. Mở đầu

Ferdinand Foch (1851–1929) là một vị tướng Pháp, người trở thành Tổng tư lệnh Đồng minh trong năm cuối cùng của Thế chiến I và chỉ đạo các cuộc tấn công của Đồng minh kết thúc cuộc chiến vào tháng 11 năm 1918. Trước chiến tranh, ông là giáo sư lịch sử quân sự và là nhà lý luận về học thuyết tấn công; ông đã chỉ huy các tập đoàn quân Pháp tại Marne, ở Flanders và trên sông Somme, và vào mùa xuân năm 1918, ông được trao quyền chỉ huy toàn bộ các quân đội Đồng minh trên Mặt trận phía Tây đúng vào lúc các cuộc tấn công mùa xuân của Đức đe dọa phá vỡ tuyến phòng thủ của Đồng minh. Việc ông kiên quyết đòi một bộ chỉ huy thống nhất duy nhất, sự bình tĩnh không hoảng loạn trước các đợt tiến quân của Đức, và quyết định phát động hàng loạt cuộc phản công trong mùa hè và mùa thu năm 1918 đã khiến ông trở thành nhân vật quân sự trung tâm của thắng lợi Đồng minh. Sau chiến tranh, ông trở thành một trong những người lính được tôn vinh nhất ở Pháp và Anh, được phong Thống chế Pháp, Thống chế danh dự của quân đội Anh và Thống chế Ba Lan, đồng thời tham dự Hội nghị Hòa bình Paris, nơi ông chỉ trích Hiệp ước Versailles là quá khoan dung với Đức. Câu nói nổi tiếng của ông rằng hiệp ước đó “không phải là hòa bình, mà là một hiệp định đình chiến kéo dài hai mươi năm” đã được trích dẫn từ đó tới nay, và nó đã định hình phần lớn cuộc tranh luận sau này về óc phán đoán của ông, cả với tư cách một người lính lẫn một nhân vật chính trị. Foch vẫn là biểu tượng của sự đoàn kết Đồng minh năm 1918, của học thuyết tấn công, và của lập luận rằng thắng lợi quân sự phải được tiếp nối bằng một thỏa thuận chính trị đủ vững chắc để tồn tại lâu dài.

2. Thông tin chính

Sinh	2 tháng 10 năm 1851, Tarbes, Pháp
Mất	20 tháng 3 năm 1929, Paris, Pháp
Quốc tịch	Pháp
Vai trò/Cấp bậc	Thiếu tướng; Thống chế Pháp; Tổng tư lệnh Đồng minh, 1918
Nổi tiếng vì	Tổng tư lệnh Đồng minh năm 1918; Trận Marne lần thứ nhất; các cuộc phản công của Đồng minh năm 1918; Hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11 năm 1918
Các cuộc chiến	Chiến tranh Pháp–Phổ (với tư cách sĩ quan trẻ, không tham chiến); Thế chiến I
Huân chương	Thống chế Pháp; Thống chế danh dự của Quân đội Anh; Thống chế Ba Lan; Đại thập tự Bắc đẩu Bội tinh; Huân chương Quân công (Hoa Kỳ)
Các đơn vị chỉ huy	Quân đoàn XX; Tập đoàn quân 9; Cụm tập đoàn quân Bắc; Tổng tư lệnh Đồng minh
Gia đình	Kết hôn với Julie Bienvenüe năm 1883; bốn người con, trong đó một con trai và một con rể tử trận
An táng	Điện Invalides, Paris

3. Thời trẻ & học vấn

Foch lớn lên trong cái bóng của thất bại năm 1870, và mong muốn khôi phục vị thế quân sự của Pháp đã định hình lựa chọn nghề nghiệp của ông. Những năm đầu đời của ông với tư cách sinh viên, sĩ quan pháo binh và giáo viên tại trường tham mưu đã mang lại cho ông cả kiến thức kỹ thuật lẫn danh tiếng trí thức, đưa ông lên tới bộ chỉ huy cấp cao năm 1914.

Tuổi thơ ở Tarbes và Chiến tranh Pháp–Phổ

Ferdinand Foch sinh ngày 2 tháng 10 năm 1851 tại Tarbes, thuộc vùng Hautes-Pyrénées ở tây nam nước Pháp, con trai của Bertrand Foch, một công chức ở tỉnh, và Rose Foch. Ông là con cả trong bốn người con. Gia đình chuyển tới Metz năm 1859, khi cha ông được điều chuyển công tác tới đó, và Foch thời trẻ lớn lên trong một thành phố khi ấy là một trong những pháo đài lớn ở miền đông nước Pháp. Năm 1870, ở tuổi mười tám, ông tình nguyện nhập ngũ trong Chiến tranh Pháp–Phổ, nhưng chiến tranh kết thúc trước khi ông được ra trận, và trải nghiệm đó để lại trong ông cảm giác nhục nhã dân tộc kéo dài. Thất bại năm 1870–71, việc mất Alsace-Lorraine và sự sụp đổ của Đế chế thứ hai tạo thành bối cảnh cho toàn bộ sự nghiệp của ông, và ông thuộc về thế hệ sĩ quan Pháp quyết tâm rằng nước Pháp sẽ không bao giờ bị bắt gặp trong tình trạng không chuẩn bị nữa. Metz là một trong những pháo đài lớn ở miền đông nước Pháp, và việc chuyển nhà đã đặt Foch trẻ tuổi vào trung tâm của thế giới quân sự sẽ định hình cuộc đời ông.

Sĩ quan pháo binh và trường tham mưu

Sau chiến tranh, Foch học tại trường dòng Tên ở Saint-Étienne rồi vào École Polytechnique, nơi ông nhập học năm 1871. Ông chọn binh chủng pháo binh, binh chủng kỹ thuật nhất trong quân đội, và tốt nghiệp trường pháo binh ở Fontainebleau. Ông phục vụ trong các trung đoàn ở tỉnh và ở Paris, và sự nghiệp đầu đời của ông ổn định chứ không ngoạn mục. Năm 1883, ông kết hôn với Julie Bienvenüe, em gái của một sĩ quan đồng nghiệp, và cuộc hôn nhân kéo dài và gắn bó. Ông thi đỗ vào École Supérieure de Guerre, trường tham mưu Pháp, năm 1885, và tốt nghiệp gần đầu khóa. Thành tích đó đánh dấu ông là một sĩ quan trí thức, và năm 1895, ông được bổ nhiệm làm giảng viên lịch sử quân sự, chiến lược và chiến thuật tại trường tham mưu. Pháo binh là binh chủng kỹ thuật nhất của quân đội Pháp, và nó đã mang lại cho Foch nền tảng về pháo thuật, toán học và tổ chức, những thứ gắn bó với ông trong suốt sự nghiệp.

Giảng viên chiến tranh tại École de Guerre

Học thuyết tấn công

Trong mười ba năm, Foch giảng dạy tại École de Guerre, và chính tại đó ông xây dựng danh tiếng của mình. Các bài giảng của ông, được xuất bản thành Des principes de la guerre năm 1903 và De la conduite de la guerre năm 1904, lập luận rằng chiến tranh trước hết là vấn đề ý chí, tinh thần và tấn công. Ông dựa vào các chiến dịch của Napoléon và Chiến tranh Pháp–Phổ, và ông dạy rằng một trận đánh được thắng không phải chỉ bằng quân số hay hỏa lực, mà bằng quyết tâm của người chỉ huy trong việc áp đặt ý chí của mình lên kẻ thù. Ông phản đối các học thuyết phòng thủ từng thống trị tư duy Pháp sau năm 1871 và khẳng định rằng quân đội Pháp phải tấn công. Học trò của ông gồm nhiều sĩ quan sẽ chỉ huy các tập đoàn quân Pháp năm 1914, trong đó có các cấp dưới của Joseph Joffre và các tướng lĩnh tương lai của cuộc chiến. Việc giảng dạy của ông có ảnh hưởng lớn và gây tranh cãi: các nhà phê bình sau này nói rằng sự sùng bái tấn công của ông đã góp phần gây ra những tổn thất nặng nề của Pháp năm 1914, trong khi những người bênh vực ông đáp lại rằng ông luôn nhấn mạnh tấn công kết hợp với chuẩn bị cẩn thận và tập trung lực lượng tại điểm quyết định.

Hiệu trưởng trường tham mưu

Sự nghiệp của Foch thăng tiến qua các chức vụ tham mưu và trung đoàn. Ông chỉ huy Trung đoàn Pháo binh 35, làm tham mưu trưởng Quân đoàn V, và năm 1907 trở thành hiệu trưởng École de Guerre, chức vụ ông giữ tới năm 1911. Ông là một giáo viên khắt khe, một giảng viên lưu loát và mạnh mẽ, và là người có đức tin tôn giáo sâu sắc cùng những quan điểm cứng rắn. Ông bị bỏ qua trong một số bổ nhiệm cao cấp thời bình, một phần vì tính thẳng thắn của mình, và năm 1911, ông được giao chỉ huy Sư đoàn 13 tại Chaumont rồi, năm 1913, Quân đoàn XX tại Nancy, quân đoàn canh giữ biên giới với Đức ở Lorraine. Chính trong cương vị chỉ huy đó, chiến tranh đã tìm đến ông vào tháng 8 năm 1914. Ông được biết đến là một giáo viên khắt khe và một giảng viên mạnh mẽ, và học trò của ông nhớ tới năng lượng, sự rõ ràng và sự khăng khăng của ông rằng một người chỉ huy phải áp đặt ý chí của mình lên kẻ thù.

4. Nhập ngũ & thăng tiến

Foch thăng tiến nhanh chóng khi chiến tranh bắt đầu, vì Joffre tin tưởng sự vững vàng của ông trong lúc rút lui và quyết tâm của ông trong tấn công. Từ chỉ huy quân đoàn ở Lorraine tới Tập đoàn quân 9 tại Marne và Cụm tập đoàn quân Bắc ở Flanders, mỗi lần bổ nhiệm đều đưa ông tới gần hơn với trung tâm của chiến lược Đồng minh.

Lorraine, rút lui và Tập đoàn quân 9

Quân đoàn XX trong Trận chiến biên giới

Khi Thế chiến I bắt đầu, Quân đoàn XX của Foch thuộc Tập đoàn quân 2 của Pháp ở Lorraine. Trong các trận mở đầu, quân đoàn của ông chiến đấu tại Morhange rồi tham gia cuộc rút lui sau các thất bại của Pháp trong Trận chiến biên giới. Ông nổi bật nhờ sự kiên định trong cách xử lý quân đoàn khi rút lui và nhờ từ chối để một thất bại biến thành tháo chạy. Cuối tháng 8 năm 1914, Joseph Joffre, tổng tư lệnh Pháp, giao cho ông chỉ huy một đơn vị mới, Tập đoàn quân 9, được thành lập để lấp khoảng trống giữa Tập đoàn quân 4 và Tập đoàn quân 5 của Pháp trong lúc rút lui về phía Marne. Đó là dấu hiệu của niềm tin Joffre đặt vào ông. Cuộc rút lui đã thử thách mọi tư lệnh quân đoàn, và Foch cho thấy sự kiên định trong việc xử lý binh lính, điều gây ấn tượng với Joffre và đánh dấu ông cho những chức vụ cao hơn. Ông xử lý cuộc rút lui với sự vững vàng mà cấp trên của ông ghi nhận, và trải nghiệm đó khẳng định niềm tin của ông rằng một người chỉ huy phải giữ vững thần kinh khi tình hình trông có vẻ tồi tệ nhất.

Giữ trung tâm tại Marne

Tại Trận Marne lần thứ nhất vào tháng 9 năm 1914, Tập đoàn quân 9 của Foch giữ trung tâm tuyến phòng thủ của Đồng minh trước Tập đoàn quân 2 của Đức. Binh lính của ông bị dồn ép dữ dội, và có lúc bước tiến của Đức đe dọa chọc thủng tuyến. Bức điện nổi tiếng của Foch gửi Joffre trong trận đánh — rằng trung tâm của ông đang nhún nhường, cánh phải của ông đang rút lui, và tình hình rất tốt đẹp và ông đang tấn công — đã trở thành một trong những câu trích dẫn nổi tiếng nhất của cuộc chiến, và mặc dù cách diễn đạt chính xác của nó còn gây tranh cãi, nó nắm bắt được tinh thần trong cách hành xử của ông. Ông ra lệnh phản công, và bước tiến của Đức bị chặn lại. Trận Marne đã cứu Paris và chấm dứt kế hoạch của Đức về một thắng lợi nhanh chóng ở phía tây, và vai trò của Foch trong đó đã tạo nên danh tiếng của ông. Trận đánh đã cứu Paris và chấm dứt hy vọng của Đức về một thắng lợi nhanh chóng ở phía tây, và Foch bước ra khỏi trận đánh với danh tiếng là một vị chỉ huy không hoảng loạn dưới áp lực.

Cụm tập đoàn quân Bắc và trận Somme

Flanders và Artois

Sau Marne, Foch được thăng cấp và giao chỉ huy Cụm tập đoàn quân Bắc, phụ trách các tập đoàn quân Pháp ở Flanders và Artois. Ông làm việc chặt chẽ với Lực lượng Viễn chinh Anh và tư lệnh của nó, Sir John French, rồi sau đó là Sir Douglas Haig. Ông chỉ đạo nỗ lực của Pháp trong Trận Ypres lần thứ nhất vào mùa thu năm 1914, nơi tuyến phòng thủ của Đồng minh giữ vững trước các đợt tấn công liên tiếp của Đức, và trong các trận đánh ở Artois năm 1915. Năm 1916, ông chỉ huy các tập đoàn quân Pháp trên sông Somme, nơi Anh và Pháp phát động cuộc tấn công lớn vào ngày 1 tháng 7. Trận Somme là một trận đánh tốn kém, và vai trò của Foch trong đó đã bị chỉ trích vì quy mô tổn thất, nhưng ông đã rút ra bài học từ trải nghiệm đó, và sự khăng khăng của ông về giá trị của việc chuẩn bị pháo binh và bước tiến có phương pháp đã ảnh hưởng tới chiến thuật Pháp sau này. Công việc đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ với Lực lượng Viễn chinh Anh, và Foch đã xây dựng mối quan hệ với các tư lệnh của nó, điều sẽ chứng tỏ là thiết yếu năm 1918.

Trận Somme và sự thất sủng

Cuối năm 1916 và đầu năm 1917, Foch bị gạt sang bên. Joffre bị thay thế bởi Robert Nivelle, và Foch, người đã chỉ trích một số khía cạnh của kế hoạch, được cử sang Ý làm trưởng phái đoàn quân sự rồi được giao một chức vụ tham mưu ở Paris. Thất bại của Cuộc tấn công Nivelle vào mùa xuân năm 1917 và các cuộc binh biến sau đó trong quân đội Pháp đã dẫn tới việc Nivelle bị thay thế bởi Philippe Pétain, và Foch được bổ nhiệm làm Tổng tham mưu trưởng vào tháng 5 năm 1917. Ở cương vị đó, ông chịu trách nhiệm chỉ đạo chung chính sách quân sự của Pháp, liên lạc với Đồng minh và hoạch định các chiến dịch năm 1918. Giờ đây ông là một trong những người lính cao cấp nhất nước Pháp, và khi khủng hoảng mùa xuân năm 1918 ập tới, ông là lựa chọn tự nhiên cho bộ chỉ huy tối cao của Đồng minh. Trải nghiệm đó đã dạy ông những bài học về chuẩn bị pháo binh và bước tiến có phương pháp, những điều ảnh hưởng tới chiến thuật Pháp sau này và cách hành xử của chính ông với tư cách tổng tư lệnh.

5. Các chỉ huy & chiến dịch chính

Năm 1918 là năm quyết định trong sự nghiệp của Foch. Được giao chỉ huy toàn bộ các quân đội Đồng minh vào thời khắc nguy hiểm nhất, ông giữ vững tuyến phòng thủ qua các cuộc tấn công mùa xuân của Đức rồi chỉ đạo các cuộc phản công kết thúc chiến tranh vào tháng 11.

Các cuộc tấn công mùa xuân của Đức

Doullens và bộ chỉ huy tối cao

Vai trò quyết định của Foch đến năm 1918. Ngày 21 tháng 3, quân đội Đức phát động cuộc tấn công mùa xuân đầu tiên, Chiến dịch Michael, nhằm vào Tập đoàn quân 5 của Anh trên sông Somme. Tuyến phòng thủ của Anh bị đẩy lùi, và Đồng minh đối mặt với khả năng bị đột phá, điều sẽ chia cắt quân đội Anh và Pháp. Tại Hội nghị Doullens ngày 26 tháng 3 năm 1918, các nhà lãnh đạo chính trị và quân sự Đồng minh đồng ý giao cho Foch nhiệm vụ điều phối hành động của các quân đội Đồng minh trên Mặt trận phía Tây. Ông chưa phải là tổng tư lệnh theo nghĩa đầy đủ, nhưng ông có quyền chỉ đạo các chiến dịch của quân đội Pháp, Anh, Mỹ và Bỉ, và ngày 14 tháng 4, ông được chính thức bổ nhiệm làm Tổng tư lệnh các Quân đội Đồng minh, với quyền ra lệnh cho mọi tư lệnh quốc gia. Khủng hoảng là tồi tệ nhất mà Đồng minh từng đối mặt kể từ năm 1914, và các nhà lãnh đạo chính trị đồng ý rằng chỉ một tư lệnh duy nhất mới có thể điều phối việc phòng thủ Mặt trận phía Tây.

Giữ vững tuyến phòng thủ mùa xuân năm 1918

Nhiệm vụ đầu tiên của Foch là giữ vững tuyến phòng thủ. Các cuộc tấn công của Đức tiếp tục suốt mùa xuân: Chiến dịch Georgette ở Flanders vào tháng 4, Chiến dịch Blücher-Yorck trên sông Aisne vào tháng 5, và Chiến dịch Gneisenau vào tháng 6. Mỗi lần, Foch từ chối tung lực lượng dự bị ra quá sớm. Ông giữ chúng lại cho tới khi hướng tấn công của Đức đã rõ ràng, rồi ông di chuyển chúng tới khu vực bị đe dọa. Ông chấp nhận mất đất để bảo toàn quân đội của mình, và ông khăng khăng rằng Đồng minh không được để bị lôi kéo vào một trận chiến tiêu hao trên vùng đất do kẻ thù lựa chọn. Sự bình tĩnh của ông dưới áp lực gây ấn tượng với các đồng nghiệp Đồng minh, và sự sẵn sàng chịu trách nhiệm về những quyết định khó khăn — trong đó có quyết định cho phép quân Anh rút lui ở Flanders trong khi ông tập trung phòng thủ Amiens — đã mang lại cho ông lòng tin của Haig và của tư lệnh Mỹ, John J. Pershing. Các đợt tiến quân của Đức cũng mang theo một cái giá có lợi cho Foch: mỗi cuộc tấn công đều đẩy một mũi nhọn sâu vào tuyến phòng thủ của Đồng minh, kéo dài tuyến tiếp tế của Đức và làm kiệt quệ các đơn vị xung kích tinh nhuệ, những tổn thất mà nước Đức, thiếu nhân lực vào năm 1918, không thể bù đắp.

Các cuộc phản công và Hiệp định đình chiến

Trận Marne lần thứ hai và Amiens

Tháng 7 năm 1918, thế trận xoay chuyển. Cuộc tấn công của Đức trên sông Marne, Chiến dịch Friedensturm, bị chặn đứng, và ngày 18 tháng 7, Foch phát động cuộc phản công tại Trận Marne lần thứ hai, sử dụng quân Pháp và Mỹ dưới quyền Charles Mangin và Henri Gouraud. Mũi nhọn của Đức bị thu hẹp, và thế chủ động chuyển sang phía Đồng minh. Foch giờ đây chỉ đạo một loạt các cuộc tấn công phối hợp, được biết đến với tên gọi Cuộc tấn công Trăm ngày. Ngày 8 tháng 8, Tập đoàn quân 4 của Anh dưới quyền Henry Rawlinson tấn công tại Amiens, với xe tăng và máy bay yểm trợ, và quân đội Đức chịu tổn thất mà chính tư lệnh của nó, Erich Ludendorff, gọi là ngày đen tối của quân đội Đức. Foch tiếp tục tấn công bằng các tập đoàn quân Pháp, Anh và Mỹ dọc toàn bộ mặt trận, giữ quân Đức dưới áp lực liên tục và không cho chúng cơ hội tái tập hợp. Mũi nhọn của Đức bị thu hẹp và thế chủ động chuyển sang phía Đồng minh, và Foch giờ đây tin rằng một cuộc tấn công tổng lực có thể đẩy quân đội Đức lùi lại trên toàn bộ mặt trận.

Trăm ngày và Compiègne

Đỉnh cao đến vào mùa thu. Foch hoạch định một cuộc tấn công tổng lực, trong đó Tập đoàn quân 1 của Mỹ dưới quyền Pershing tấn công ở Meuse-Argonne, quân Anh tấn công về phía Cambrai và quân Pháp tấn công ở Champagne. Phòng tuyến Hindenburg, hệ thống phòng thủ lớn của Đức, bị chọc thủng vào cuối tháng 9 và đầu tháng 10, và quân đội Đức bắt đầu một cuộc rút lui mà nó không thể dừng lại. Foch khăng khăng rằng các cuộc tấn công phải tiếp tục không ngừng nghỉ, và ông bác bỏ các đề xuất về một hòa ước đàm phán, điều sẽ để quân đội Đức còn nguyên vẹn ở Pháp và Bỉ. Ông yêu cầu Đức chấp nhận một hiệp định đình chiến theo các điều khoản của Đồng minh, và ông là đại diện Đồng minh tiếp nhận phái đoàn Đức tại Compiègne. Ngày 11 tháng 11 năm 1918, lúc 5 giờ sáng, ông ký Hiệp định đình chiến, có hiệu lực lúc 11 giờ sáng cùng ngày. Chiến tranh ở phía tây đã kết thúc, và Foch là người chiến thắng của nó. Quân đội Đức bắt đầu một cuộc rút lui mà nó không thể dừng lại, và Foch khăng khăng rằng các cuộc tấn công phải tiếp tục không ngừng nghỉ cho tới khi Đức chấp nhận một hiệp định đình chiến theo các điều khoản của Đồng minh.

6. Phong cách chỉ huy

Quyền chỉ huy của Foch năm 1918 xoay quanh một số ít quyết định, mỗi quyết định được đưa ra dưới áp lực lớn và mỗi quyết định đều có hệ quả đối với toàn bộ nỗ lực của Đồng minh. Cùng nhau, chúng cho thấy một vị chỉ huy coi trọng sự thống nhất chỉ huy, việc sử dụng lực lượng dự bị một cách cẩn thận và sự sẵn sàng tấn công khi kẻ thù đã kiệt sức.

Các quyết định chỉ huy năm 1918

Chấp nhận chỉ huy thống nhất và giữ lực lượng dự bị

Một số quyết định định hình quyền chỉ huy của Foch năm 1918. Quyết định đầu tiên là việc ông chấp nhận chính bộ chỉ huy tối cao. Trước tháng 3 năm 1918, không có một tư lệnh Đồng minh duy nhất nào, và các quân đội quốc gia hợp tác với nhau thông qua liên lạc và hội nghị. Foch khăng khăng rằng điều phối là chưa đủ và một tư lệnh duy nhất phải có quyền di chuyển lực lượng dự bị và ra lệnh tấn công. Ông chấp nhận chức vụ dù biết rằng nó sẽ khiến ông xung đột với các tư lệnh quốc gia và chính phủ, và ông đã sử dụng quyền hạn đó với sự cứng rắn khiến một số đồng nghiệp ngạc nhiên.

Quyết định thứ hai là cách ông xử lý lực lượng dự bị trong mùa xuân năm 1918. Ông từ chối tung lực lượng dự bị chung của Đồng minh vào đợt tấn công đầu tiên của Đức, và ông chống lại áp lực từ Haig và từ Pétain đòi gửi các sư đoàn Pháp tới Flanders hoặc giữ chúng ở phía nam. Ông giữ lực lượng dự bị trong tay cho tới khi ý đồ của Đức đã rõ ràng, rồi ông di chuyển chúng bằng đường sắt và đường bộ tới điểm quyết định. Đó là một canh bạc, vì nó đồng nghĩa với việc chấp nhận mất đất, nhưng nó đã bảo toàn các quân đội Đồng minh và cho phép ông phản công khi các cuộc tấn công của Đức đã tự làm kiệt sức.

Phản công và các điều khoản đình chiến

Quyết định thứ ba là quyết định phản công tại Marne vào tháng 7 năm 1918 thay vì tiếp tục phòng thủ. Foch đánh giá rằng quân đội Đức đã kiệt sức và tuyến liên lạc của nó bị kéo căng quá mức, và ông ra lệnh cho Mangin tấn công vào sườn mũi nhọn của Đức. Thành công của cuộc tấn công đó đã thuyết phục ông rằng Đồng minh giờ đây có thể chuyển sang tấn công trên một mặt trận rộng, và ông hoạch định Cuộc tấn công Trăm ngày thành một loạt các cuộc tấn công liên tiếp của các quân đội quốc gia khác nhau, mỗi cuộc tấn công ngăn quân Đức tăng viện cho cuộc tấn công tiếp theo.

Quyết định thứ tư là sự khăng khăng của ông trong việc tiếp tục tấn công vào mùa thu năm 1918 cho tới khi Đức chấp nhận một hiệp định đình chiến theo các điều khoản của Đồng minh. Ông bác bỏ ý tưởng về một khoảng dừng hay một thỏa thuận đàm phán, điều sẽ cho phép quân đội Đức rút lui trong trật tự, và ông yêu cầu các điều khoản bao gồm việc sơ tán khỏi lãnh thổ bị chiếm đóng, giao nộp vật tư chiến tranh và chiếm đóng vùng Rhineland. Ông tin rằng chỉ một thất bại quân sự hoàn toàn mới thuyết phục được Đức rằng chiến tranh đã thua, và ông lập luận rằng một hòa ước thỏa hiệp sẽ để nguyên những nguyên nhân của chiến tranh.

Quyết định về hòa ước

Quyết định thứ năm, được đưa ra sau chiến tranh, là sự phản đối của ông đối với Hiệp ước Versailles. Foch lập luận rằng hiệp ước không mang lại cho Pháp sự an ninh mà nước này cần, trước hết vì nó không trao cho Pháp biên giới sông Rhine hay một bảo đảm quân sự vĩnh viễn. Ông muốn vùng Rhineland được Đồng minh giữ và quân đội Đức bị giới hạn về quy mô, và ông chỉ trích các nhà lãnh đạo chính trị vì đã nhượng bộ, điều theo quan điểm của ông sẽ cho phép Đức phục hồi và đe dọa Pháp lần nữa. Lời chỉ trích của ông có ảnh hưởng lớn, và nó đã được tranh luận từ đó tới nay. Ông lập luận rằng nếu không có biên giới sông Rhine và một bảo đảm quân sự vĩnh viễn, Pháp sẽ vẫn phơi mình trước một sự phục hồi của Đức, và lời chỉ trích của ông đã định hình cuộc tranh luận sau này về thỏa thuận hòa bình. Ông tin rằng an ninh của Pháp phụ thuộc vào một thỏa thuận mà Đức không thể dễ dàng lật đổ, và ông quay lại lập luận này nhiều lần trong những năm sau chiến tranh, trong các bài phát biểu và trong hồi ký của mình.

7. Tranh cãi

Danh tiếng của Foch đã được tranh luận kể từ sau chiến tranh, và cuộc tranh luận bao trùm việc giảng dạy của ông trước năm 1914, cách hành xử của ông tại Somme, việc chỉ đạo các cuộc tấn công năm 1918 của ông và lời chỉ trích của ông đối với thỏa thuận hòa bình. Cả những người ngưỡng mộ lẫn những người chỉ trích ông đều tìm thấy bằng chứng trong sự nghiệp dài và rất công khai của ông.

Học thuyết tấn công và trận Somme

Sự sùng bái tấn công

Danh tiếng của Foch là chủ đề của nhiều tranh luận. Tranh cãi đầu tiên liên quan tới học thuyết tấn công trước chiến tranh của ông. Các nhà phê bình lập luận rằng việc giảng dạy của ông tại École de Guerre đã khuyến khích quân đội Pháp tấn công mà không quan tâm đầy đủ tới hỏa lực, và rằng nó đã góp phần gây ra những tổn thất nặng nề của Pháp trong các trận mở đầu năm 1914, khi bộ binh Pháp mặc quần đỏ tiến lên trước súng máy và pháo binh Đức. Những người bênh vực ông đáp lại rằng Foch luôn nhấn mạnh sự kết hợp giữa tấn công với chuẩn bị cẩn thận, việc sử dụng pháo binh và tập trung lực lượng, và rằng những tổn thất năm 1914 phần lớn là do kế hoạch của bộ chỉ huy tối cao Pháp và do ưu thế của Đức về pháo hạng nặng, cũng như do việc giảng dạy của ông. Các sử gia ngày nay nhìn chung đồng ý rằng học thuyết của ông tinh tế hơn nhiều so với hình ảnh biếm họa về một sự sùng bái mù quáng đối với tấn công, nhưng nó đã khuyến khích một sự lạc quan về tấn công mà trải nghiệm chiến tranh không ủng hộ.

Trận Somme năm 1916

Tranh cãi thứ hai liên quan tới trận Somme năm 1916. Foch chỉ huy các tập đoàn quân Pháp trong trận đánh, và cuộc tấn công của Pháp ngày 1 tháng 7 thành công hơn cuộc tấn công của Anh, nhưng trận đánh nói chung vô cùng tốn kém. Một số sử gia chỉ trích ông vì đã kiên trì cuộc tấn công rất lâu sau khi nó không còn đạt được mục tiêu, trong khi những người khác lập luận rằng trận Somme đã làm hao mòn quân đội Đức và chuẩn bị con đường cho các thắng lợi của Đồng minh năm 1918. Cuộc tranh luận phản ánh lập luận rộng hơn về chiến lược tiêu hao trên Mặt trận phía Tây. Trận đánh đã làm hao mòn quân đội Đức qua nhiều tháng chiến đấu, và các sử gia vẫn bất đồng về việc liệu cái giá đó có xứng đáng với những kết quả đã đạt được hay không. Một số sử gia lập luận rằng trận đánh đã làm kiệt quệ quân đội Đức và chuẩn bị con đường cho các thắng lợi sau này, trong khi những người khác khẳng định rằng cùng một kết quả có thể đạt được với cái giá sinh mạng thấp hơn nhiều.

Bộ chỉ huy tối cao và Versailles

Chỉ huy năm 1918

Tranh cãi thứ ba liên quan tới cách hành xử của ông với tư cách tổng tư lệnh năm 1918. Một số sử gia Anh lập luận rằng việc chỉ đạo Cuộc tấn công Trăm ngày của Foch ít quyết định hơn công việc của Haig và của các quân đội Anh và các nước tự trị, và rằng vai trò của ông là điều phối chứ không phải chỉ huy. Những người khác lập luận rằng nếu không có sự khăng khăng của ông về một bộ chỉ huy duy nhất và về áp lực liên tục, các cuộc tấn công của Đồng minh hẳn đã rời rạc và quân Đức hẳn đã có thời gian phục hồi. Sự thật nằm giữa hai quan điểm: Foch đưa ra định hướng chiến lược và sự điều phối, trong khi các tư lệnh quốc gia hoạch định và thực hiện từng trận đánh riêng lẻ. Cuộc tranh luận phản ánh lập luận rộng hơn về việc bao nhiêu phần của thắng lợi năm 1918 nên được ghi công cho Foch và bao nhiêu cho các tư lệnh quốc gia và quân đội của họ. Các sử gia Anh nói riêng đã nhấn mạnh vai trò của Haig và của các quân đội Anh và các nước tự trị, trong khi các sử gia Pháp nhấn mạnh tầm quan trọng của việc Foch điều phối toàn bộ nỗ lực của Đồng minh.

Chỉ trích hiệp ước

Tranh cãi thứ tư liên quan tới lời chỉ trích của ông đối với Hiệp ước Versailles. Câu nói của Foch về một hiệp định đình chiến kéo dài hai mươi năm đã được trích dẫn như một lời tiên tri, và những người ủng hộ ông lập luận rằng ông đã đúng khi cảnh báo rằng hiệp ước quá khoan dung. Những người chỉ trích ông đáp lại rằng yêu cầu của ông về biên giới sông Rhine là không thực tế và rằng nó sẽ tạo ra một nước Đức đầy oán hận cùng một cuộc chiếm đóng vĩnh viễn của Pháp mà Đồng minh không sẵn sàng duy trì. Họ cũng chỉ ra rằng dự đoán của ông không phải là lời tiên tri theo nghĩa chặt chẽ, vì Thế chiến II có nhiều nguyên nhân ngoài các điều khoản của Versailles. Cuộc tranh luận về Versailles vẫn tiếp tục, và vai trò của Foch trong đó vẫn là một trong những khía cạnh được thảo luận nhiều nhất trong sự nghiệp của ông. Cuộc tranh luận về Versailles vẫn tiếp tục, và vai trò của Foch trong đó vẫn là một trong những khía cạnh được thảo luận nhiều nhất trong sự nghiệp của ông với tư cách người lính và nhân vật công chúng.

8. Cuối đời

Sau Hiệp định đình chiến, Foch vẫn là một nhân vật công chúng thêm một thập kỷ nữa, thi hành các điều khoản hòa bình, cố vấn cho phái đoàn Pháp tại Paris và phát biểu về an ninh của Pháp. Việc nghỉ hưu của ông không chấm dứt ảnh hưởng của ông, và cái chết của ông năm 1929 được đánh dấu như một sự kiện quốc gia.

Thi hành Hiệp định đình chiến và Hội nghị Hòa bình

Sau Hiệp định đình chiến, Foch vẫn là Tổng tư lệnh các Quân đội Đồng minh và chịu trách nhiệm thi hành các điều khoản đình chiến cùng việc chiếm đóng vùng Rhineland. Ông tham dự Hội nghị Hòa bình Paris với tư cách cố vấn quân sự chính của phái đoàn Pháp, và ông đã tranh luận mạnh mẽ, nhưng không thành công, cho một thỏa thuận cứng rắn hơn. Ngày 13 tháng 4 năm 1923, ông được phong Thống chế Ba Lan và năm 1920, ông được bổ nhiệm chỉ huy các lực lượng Đồng minh tại các khu vực trưng cầu dân ý ở Thượng Silesia. Ông là một anh hùng dân tộc ở Pháp, và ông nhận được nhiều vinh dự từ nhiều nước, trong đó có cấp bậc danh dự Thống chế Anh. Ông chịu trách nhiệm chiếm đóng vùng Rhineland và thi hành các điều khoản đình chiến, và ông tham dự hội nghị hòa bình với tư cách cố vấn quân sự chính của Pháp. Ông tranh luận mạnh mẽ và kéo dài, nhưng các nhà lãnh đạo chính trị không sẵn sàng chấp nhận các yêu cầu của ông, và hiệp ước cuối cùng phản ánh một thỏa hiệp giữa an ninh của Pháp và quan điểm của Anh và Hoa Kỳ.

Nghỉ hưu, hồi ký và qua đời

Nghỉ hưu và đời sống công chúng

Foch nghỉ hưu khỏi quân ngũ năm 1923, nhưng ông vẫn là một nhân vật công chúng. Ông viết hồi ký, được xuất bản năm 1931 sau khi ông qua đời, và ông tiếp tục phát biểu về các vấn đề quân sự và chính trị. Ông là thành viên Viện Hàn lâm Pháp, được bầu năm 1918, và ông tham dự các lễ kỷ niệm mười năm Hiệp định đình chiến năm 1928. Sức khỏe của ông suy giảm vào cuối những năm 1920, và ông qua đời tại Paris ngày 20 tháng 3 năm 1929, hưởng thọ bảy mươi bảy tuổi. Ông được tổ chức quốc tang, và ông được an táng tại Điện Invalides, bên cạnh Napoléon và các người lính Pháp vĩ đại khác. Lễ tang có sự tham dự của đại diện các nước Đồng minh, và nó đánh dấu sự kết thúc của một thời đại trong lịch sử quân sự Pháp. Ông vẫn là một nhân vật công chúng và tiếp tục phát biểu về các vấn đề quân sự và chính trị, và ông được bầu vào Viện Hàn lâm Pháp năm 1918 để ghi nhận các tác phẩm và sự nghiệp của mình.

Mất mát gia đình và tính cách

Đời sống cá nhân của ông đã bị đánh dấu bởi mất mát. Con trai ông, Germain, tử trận năm 1914, và con rể của ông cũng tử trận trong chiến tranh. Foch chịu đựng những mất mát này với sự điềm tĩnh khiến những người biết ông cảm phục, và ông hiếm khi nói về chúng trước công chúng. Ông là một tín đồ Công giáo sùng đạo, và đức tin là một phần quan trọng trong tính cách của ông. Ông được biết đến với năng lượng, khiếu hài hước và sự thẳng thắn, cùng phong cách chỉ huy kết hợp sự rõ ràng trí tuệ với sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Ông là một tín đồ Công giáo sùng đạo, và đức tin là một phần quan trọng trong tính cách của ông, cùng với năng lượng, khiếu hài hước và sự thẳng thắn trong cách đối xử với đồng nghiệp và cấp dưới. Ông hiếm khi nói trước công chúng về cái chết của con trai và con rể, và những người biết ông ngưỡng mộ sự điềm tĩnh lặng lẽ mà ông chịu đựng một mất mát mà nhiều gia đình Pháp cùng chia sẻ.

9. Đánh giá của sử gia

Các sử gia đã đánh giá Foch theo những cách khác nhau ở những thời kỳ khác nhau, và đánh giá đó đã chuyển từ sự ngưỡng mộ trong những năm giữa hai cuộc chiến, qua chỉ trích vào cuối thế kỷ XX, tới một đánh giá cân bằng hơn trong giới nghiên cứu gần đây. Ba quan điểm được trình bày dưới đây.

Quan điểm truyền thống và các nhà xét lại

Kiến trúc sư của thắng lợi

Các sử gia đã đánh giá Foch theo những cách khác nhau. Quan điểm truyền thống, thống trị ở Pháp và Anh trong thời kỳ giữa hai cuộc chiến, trình bày ông như kiến trúc sư của thắng lợi, người lính đã cứu Đồng minh vào mùa xuân năm 1918 và dẫn dắt họ tới chiến thắng vào mùa thu. Quan điểm này nhấn mạnh năng lượng, sự lạc quan và óc chiến lược của ông, và nó coi việc bổ nhiệm ông làm tổng tư lệnh là sự kiện quyết định của năm 1918. Quan điểm này nhấn mạnh năng lượng, sự lạc quan và óc chiến lược của ông, và nó trình bày việc bổ nhiệm ông như thời khắc nỗ lực của Đồng minh cuối cùng cũng có được một định hướng duy nhất và mục đích rõ ràng. Các nhà viết tiểu sử thuộc truyền thống này, trong đó có chính hồi ký của ông và các tiểu sử đầu tiên của các tác giả Pháp và Anh, khắc họa ông như một con người có tính cách và óc phán đoán xuất chúng. Các nhà viết tiểu sử thuộc truyền thống này khắc họa ông như một con người có tính cách và óc phán đoán xuất chúng, và họ coi việc bổ nhiệm ông làm tổng tư lệnh là sự kiện quyết định của năm 1918.

Sự tái đánh giá phê phán

Một quan điểm phê phán hơn xuất hiện vào cuối thế kỷ XX. Các sử gia về Mặt trận phía Tây đặt câu hỏi liệu việc chỉ đạo Cuộc tấn công Trăm ngày của Foch có quyết định như tài khoản truyền thống khẳng định hay không, và họ chỉ ra vai trò của Haig, của các quân đội Anh và các nước tự trị, và của Lực lượng Viễn chinh Mỹ trong các thắng lợi năm 1918. Họ cũng chỉ trích học thuyết trước chiến tranh của ông và cách hành xử của ông tại Somme. Quan điểm xét lại này không phủ nhận tầm quan trọng của ông, nhưng nó đặt ông vào một bối cảnh rộng hơn và lập luận rằng thắng lợi của Đồng minh là sản phẩm của nhiều yếu tố, trong đó có sự kiệt quệ của Đức, sự xuất hiện của quân Mỹ và hiệu ứng tích lũy của bốn năm tiêu hao. Quan điểm xét lại này không phủ nhận tầm quan trọng của ông, nhưng nó đặt ông vào một bối cảnh rộng hơn và lập luận rằng thắng lợi của Đồng minh là sản phẩm của nhiều yếu tố cùng hoạt động. Họ chỉ ra sự kiệt quệ của Đức, sự xuất hiện của quân Mỹ và hiệu ứng tích lũy của bốn năm tiêu hao, và họ lập luận rằng không một tư lệnh nào có thể tự nhận thắng lợi một mình.

Sự đồng thuận cân bằng

Giới nghiên cứu gần đây hơn đã tìm kiếm một đánh giá cân bằng. Nó thừa nhận rằng việc bổ nhiệm Foch làm tổng tư lệnh là một bước đi chính trị và quân sự quan trọng, rằng cách xử lý lực lượng dự bị của ông trong mùa xuân năm 1918 là đúng đắn, và rằng quyết định phát động một cuộc tấn công tổng lực vào mùa hè và mùa thu là chính xác. Nó cũng thừa nhận rằng việc giảng dạy trước chiến tranh của ông đã góp phần tạo ra một quan điểm quá lạc quan về tấn công, rằng lời chỉ trích của ông đối với Versailles dựa trên quan điểm của Pháp về an ninh mà các Đồng minh khác không chia sẻ, và rằng vai trò của ông năm 1918 là của một người điều phối và chiến lược gia hơn là một tư lệnh chiến trường theo nghĩa hẹp. Sự đồng thuận hiện nay là Foch là một vị chỉ huy rất giỏi, thành tựu lớn nhất của ông là mang lại sự thống nhất về định hướng mà Đồng minh còn thiếu, và nếu không có ông, thắng lợi năm 1918 hẳn đã chậm hơn và tốn kém hơn, ngay cả khi nó có lẽ vẫn sẽ đến.

10. Di sản

Foch để lại một di sản vừa mang tính quân sự vừa mang tính chính trị. Với tư cách một tư lệnh, ông đã cho thấy một liên minh có thể được lãnh đạo bởi một vị tướng duy nhất như thế nào, và với tư cách một người chỉ trích Hiệp ước Versailles, ông để lại một lời cảnh báo về hòa ước, điều vẫn được trích dẫn mỗi khi thỏa thuận năm 1919 được thảo luận.

Tư lệnh và anh hùng dân tộc

Một mẫu mực cho chiến tranh liên minh

Di sản của Foch là của vị chỉ huy đã thống nhất nỗ lực của Đồng minh năm 1918 và dẫn dắt nó tới thắng lợi. Việc bổ nhiệm một tổng tư lệnh vào tháng 3 năm 1918 là một bước ngoặt trong lịch sử chiến tranh liên minh, và nó trở thành mẫu mực cho các sắp xếp chỉ huy của Đồng minh trong Thế chiến II, khi Dwight D. Eisenhower được bổ nhiệm làm Tổng tư lệnh Đồng minh ở châu Âu. Sự khăng khăng của Foch về thống nhất chỉ huy, về tập trung lực lượng dự bị và về tấn công liên tục đã được nghiên cứu trong các học viện quân sự từ đó tới nay. Sự khăng khăng của ông về thống nhất chỉ huy, về tập trung lực lượng dự bị và về tấn công liên tục đã được nghiên cứu trong các học viện quân sự kể từ khi chiến tranh kết thúc. Việc bổ nhiệm một tổng tư lệnh duy nhất vào tháng 3 năm 1918 cho thấy một liên minh có thể được trao sự thống nhất về định hướng, và sắp xếp đó đã được nghiên cứu kỹ lưỡng khi Đồng minh hoạch định cấu trúc chỉ huy cho Thế chiến II.

Tưởng nhớ ở Pháp và nước ngoài

Ở Pháp, Foch được nhớ tới như một trong những thống chế vĩ đại, bên cạnh Joffre và Pétain, mặc dù danh tiếng sau này của Pétain đã bị hủy hoại bởi sự hợp tác của ông ta với Đức trong Thế chiến II. Đường phố, quảng trường và trường học ở Pháp mang tên Foch, và tượng của ông đứng ở Paris và các thành phố khác của Pháp. Ở Anh, ông được nhớ tới như vị tư lệnh Đồng minh đã làm việc chặt chẽ với Haig và được phong Thống chế danh dự, và ở Ba Lan, ông được nhớ tới vì đã ủng hộ nền độc lập của Ba Lan. Đại lộ Foch ở Paris, một trong những đại lộ rộng nhất của thành phố, mang tên ông. Đường phố, quảng trường và trường học ở Pháp mang tên Foch, và tượng của ông đứng ở Paris và các thành phố khác của Pháp, trong khi đại lộ Foch là một trong những đại lộ rộng nhất của thủ đô. Ở Anh, ông được nhớ tới như vị tư lệnh Đồng minh đã làm việc chặt chẽ với Haig và nhận cấp bậc danh dự Thống chế, và ở Ba Lan, ông được nhớ tới vì đã ủng hộ nền độc lập của Ba Lan sau chiến tranh.

Tác phẩm và lời cảnh báo về Versailles

Các tác phẩm của ông về chiến tranh, trước hết là Des principes de la guerre, vẫn là một phần của văn học lý luận quân sự, và chúng vẫn được đọc vì sự nhấn mạnh vào tinh thần, ý chí và yếu tố con người trong chiến tranh. Lời chỉ trích của ông đối với Hiệp ước Versailles cũng đã trở thành một phần di sản của ông, và nó được trích dẫn mỗi khi thỏa thuận hòa bình năm 1919 được thảo luận. Dù ông đúng hay sai về Versailles, lời cảnh báo của ông rằng một hòa ước không giải quyết được vấn đề quyền lực của Đức sẽ không tồn tại lâu đã định hình cách các sử gia suy nghĩ về thời kỳ giữa hai cuộc chiến.

11. Câu hỏi thường gặp

Ferdinand Foch là ai?

Ferdinand Foch là một vị tướng Pháp và Thống chế Pháp, người trở thành Tổng tư lệnh Đồng minh năm 1918 và chỉ đạo các cuộc tấn công của Đồng minh kết thúc Thế chiến I. Trước đó, ông từng chỉ huy các tập đoàn quân Pháp tại Marne, ở Flanders và trên sông Somme.

Vai trò của Foch tại Trận Marne năm 1914 là gì?

Ông chỉ huy Tập đoàn quân 9 của Pháp ở trung tâm tuyến phòng thủ của Đồng minh. Binh lính của ông chống đỡ trước Tập đoàn quân 2 của Đức rồi phản công, góp phần chặn bước tiến của Đức về Paris và chấm dứt kế hoạch của Đức về một thắng lợi nhanh chóng.

Foch trở thành Tổng tư lệnh Đồng minh khi nào?

Ông được giao nhiệm vụ điều phối các quân đội Đồng minh ngày 26 tháng 3 năm 1918 tại Hội nghị Doullens, và ngày 14 tháng 4 năm 1918, ông được chính thức bổ nhiệm làm Tổng tư lệnh các Quân đội Đồng minh, với quyền chỉ huy các lực lượng Pháp, Anh, Mỹ và Bỉ trên Mặt trận phía Tây.

Foch đã nói gì về Hiệp ước Versailles?

Ông chỉ trích hiệp ước là quá khoan dung với Đức và được cho là đã nói rằng đó không phải là hòa bình mà là một hiệp định đình chiến kéo dài hai mươi năm. Ông muốn Pháp có biên giới sông Rhine và một bảo đảm quân sự mạnh hơn.

Vì sao Foch quan trọng trong lịch sử quân sự?

Ông là tư lệnh đầu tiên thực hiện chỉ huy thống nhất đối với một liên minh các quân đội trong một cuộc chiến lớn, và việc bổ nhiệm ông năm 1918 trở thành mẫu mực cho chỉ huy liên minh trong Thế chiến II. Các tác phẩm của ông về nguyên tắc chiến tranh cũng vẫn có ảnh hưởng.

Ferdinand Foch được an táng ở đâu?

Ông được an táng tại Điện Invalides ở Paris, bên cạnh các người lính Pháp vĩ đại khác. Ông qua đời tại Paris ngày 20 tháng 3 năm 1929, hưởng thọ bảy mươi bảy tuổi.

12. Nguồn

• Ferdinand Foch, Hồi ký (Memoirs), xuất bản 1931
• Jean Autin, Foch ou le triomphe de la volonté (Foch hay chiến thắng của ý chí), 1987
• Elizabeth Greenhalgh, Foch in Command: The Forging of a First World War General (Foch nắm quyền chỉ huy: Sự rèn giũa một vị tướng Thế chiến I), 2011
• Basil Liddell Hart, Foch: The Man of Orleans (Foch: Con người của Orléans), 1931
• Michael Neiberg, Foch, Supreme Allied Commander in the Great War (Foch, Tổng tư lệnh Đồng minh trong Đại chiến), 2003
• Official History of the Great War (Lịch sử chính thức của Đại chiến), các tập lịch sử chính thức của Anh về năm 1918