Tướng Paulus

1. Mở đầu

Friedrich Paulus (1890–1957) là một thống chế Đức, người đã chỉ huy Tập đoàn quân 6 tại Trận Stalingrad, một trong những trận đánh quyết định của Thế chiến II, và người đã đầu hàng Liên Xô ngày 31 tháng 1 năm 1943. Tên ông gắn liền không thể tách rời với sự hủy diệt của Tập đoàn quân 6 trong mùa đông 1942–43, một thất bại khiến Đức mất khoảng 300.000 người chết, bị thương hoặc bị bắt, và đánh dấu bước ngoặt của cuộc chiến trên Mặt trận phía Đông. Paulus là một sĩ quan tham mưu được đào tạo bài bản, một con người có khả năng xuất chúng trong hoạch định và tổ chức, người đã thăng tiến lên quyền chỉ huy cấp cao mà chưa bao giờ dẫn dắt binh lính chiến đấu trước Stalingrad. Sự nghiệp của ông đặt ra những câu hỏi mà các sử gia vẫn còn tranh luận: ông là một sĩ quan tham mưu tài năng được thăng chức vượt quá khả năng của mình, hay một tư lệnh có năng lực bị đặt vào một tình huống không thể thực hiện được bởi mệnh lệnh của Hitler? Ông có chịu trách nhiệm về thảm họa tại Stalingrad, hay ông là nạn nhân của nó? Việc đầu hàng của ông có phản bội binh lính của ông, hay nó đã cứu mạng những người còn lại? Việc hợp tác sau này của ông với Liên Xô có khiến ông trở thành kẻ phản bội, hay một con người đã nhận ra bản chất tội ác của chế độ mà ông từng phục vụ? Bài viết này trình bày cả hai mặt của những tranh luận này, dựa trên các nguồn Đức và Liên Xô, và nó không theo một quan điểm duy nhất. Paulus vẫn là một trong những tư lệnh Đức gây tranh cãi nhất của Thế chiến II, và cuộc đời ông minh họa những nan đề của một người lính chuyên nghiệp phục vụ một chế độ tội ác.

2. Thông tin chính

Sinh	23 tháng 9 năm 1890, Breitenau, Hesse-Nassau, Đế quốc Đức
Mất	1 tháng 2 năm 1957, Dresden, Đông Đức
Quốc tịch	Đức
Vai trò/Cấp bậc	Thống chế (Generalfeldmarschall), Quân đội Đức; Tư lệnh Tập đoàn quân 6
Nổi tiếng vì	Chỉ huy Tập đoàn quân 6 tại Trận Stalingrad; đầu hàng ngày 31 tháng 1 năm 1943; bị giam cầm ở Liên Xô; nhân chứng tại Nuremberg
Các cuộc chiến	Thế chiến I; Thế chiến II
Huân chương	Thập tự Hiệp sĩ của Thập tự Sắt; Thập tự Đức hạng Vàng
Các đơn vị chỉ huy	Tập đoàn quân 6, 1942–1943
Gia đình	Kết hôn với Elena Rosetti-Solescu năm 1912; ba người con
An táng	Baden-Baden, Tây Đức

3. Thời trẻ & học vấn

Tuổi thơ ở Hesse và quyết định trở thành sĩ quan

Friedrich Paulus sinh ngày 23 tháng 9 năm 1890 tại Breitenau, gần Guxhagen ở Hesse-Nassau, con trai của Ernst Paulus, một nhân viên kế toán sau này trở thành quan chức cao cấp trong một trại cải tạo, và Bertha Paulus. Ông lớn lên trong một gia đình trung lưu, và ông được giáo dục tại trường Gymnasium ở Kassel, nơi ông là một học sinh giỏi nhưng không xuất sắc. Ông quan tâm tới lịch sử và quân sự, và năm 1910, ông quyết định trở thành sĩ quan. Ông gia nhập Trung đoàn Bộ binh 111 tại Rastatt với tư cách học viên sĩ quan, và ông được phong hàm thiếu úy năm 1911. Ông là một sĩ quan trẻ cao lớn, nghiêm túc và chăm chỉ, và ông được ghi nhận vì sự chu đáo và chú ý tới chi tiết. Năm 1912, ông kết hôn với Elena Rosetti-Solescu, con gái của một quý tộc Romania, và cuộc hôn nhân hạnh phúc. Sự nghiệp đầu đời của ông là của một sĩ quan trung đoàn thông thường, và không có gì trong đó gợi ý về số phận phi thường đang chờ đợi ông ba mươi năm sau.

Thế chiến I và ban tham mưu

Paulus phục vụ trong Thế chiến I với tư cách sĩ quan trung đoàn rồi sĩ quan tham mưu, và ông được trao Thập tự Sắt vì sự phục vụ của mình. Ông chiến đấu trên Mặt trận phía Tây, nơi ông có mặt tại các trận Marne và Verdun, và ông bị thương năm 1915. Sau đó, ông được chuyển sang công tác tham mưu, nơi tài năng hoạch định và tổ chức của ông trở nên rõ ràng. Ông làm sĩ quan tham mưu ở Balkan, ở Macedonia và ở Pháp, và ông kết thúc chiến tranh với hàm đại úy trong ban tham mưu của một quân đoàn. Sau chiến tranh, ông là một trong số ít sĩ quan được giữ lại trong Reichswehr, quân đội nhỏ được phép của Đức theo Hiệp ước Versailles, và ông tiếp tục phục vụ trong ban tham mưu. Ông là một sĩ quan trầm lặng, có phương pháp và trí tuệ cao, và ông được cấp trên coi là một trong những sĩ quan tham mưu giỏi nhất trong quân đội. Tuy nhiên, ông không chỉ huy binh lính ngoài chiến trường, và việc thiếu kinh nghiệm chỉ huy này sau đó đã bị dùng để chống lại ông.

Một sĩ quan tham mưu có khả năng xuất chúng

Danh tiếng của Paulus trong quân đội giữa hai cuộc chiến hoàn toàn dựa trên khả năng của ông với tư cách sĩ quan tham mưu. Ông phục vụ trong Truppenamt, Bộ Tổng tham mưu trá hình, và ông làm việc về hoạch định huy động và tổ chức quân đội. Ông được thăng thiếu tá năm 1928, trung tá năm 1933 và đại tá năm 1935, và ông được bổ nhiệm làm tham mưu trưởng Quân đoàn XVI, một đơn vị cơ giới, năm 1937. Ông được biết đến với tính khí điềm tĩnh, sự lịch thiệp và sẵn sàng làm việc nhiều giờ, và ông được các đồng nghiệp tôn trọng vì sự trung thực trí tuệ của mình. Ông cũng được biết đến vì thiếu tham vọng chính trị: ông không gia nhập Đảng Quốc xã, và ông không tham gia chính trị. Sự thăng tiến của ông dựa hoàn toàn vào năng lực chuyên môn, và nó đưa ông tới sự chú ý của Franz Halder, Tổng tham mưu trưởng, người đã bổ nhiệm ông làm phó của mình năm 1940. Chính Halder đã giao cho ông nhiệm vụ hoạch định cuộc xâm lược Liên Xô, và chính Halder đã đề cử ông chỉ huy Tập đoàn quân 6.

4. Nhập ngũ & thăng tiến

Phó Tổng tham mưu trưởng

Paulus trở nên nổi bật năm 1940, khi ông được bổ nhiệm làm phó cho Franz Halder, Tổng tham mưu trưởng Đức. Trong chức vụ này, ông chịu trách nhiệm hoạch định chi tiết Chiến dịch Barbarossa, cuộc xâm lược Liên Xô, bắt đầu ngày 22 tháng 6 năm 1941. Ông làm việc với kế hoạch trong nhiều tháng, và ông tham gia các cuộc diễn tập chiến tranh kiểm tra nó. Ông là một trong những sĩ quan cảnh báo rằng kế hoạch đã đánh giá thấp sức mạnh của Liên Xô và những khó khăn về tiếp tế, và ông nhận thức được những rủi ro mà nó mang theo. Công việc của ông về Barbarossa cho thấy khả năng của ông với tư cách nhà hoạch định, nhưng nó cũng cho thấy giới hạn ảnh hưởng của ông: ông có thể cố vấn, nhưng ông không thể thay đổi các quyết định của Hitler và bộ chỉ huy tối cao. Ông được thăng trung tướng năm 1941, và ông được coi là một trong những sĩ quan triển vọng nhất trong quân đội. Việc bổ nhiệm làm phó tổng tham mưu trưởng là chức vụ cao nhất ông từng giữ, và nó đưa ông tiếp xúc gần gũi với các quyết định chiến lược của cuộc chiến.

Chỉ huy Tập đoàn quân 6

Tháng 1 năm 1942, Paulus được giao chỉ huy Tập đoàn quân 6, một trong những tập đoàn quân lớn nhất và quan trọng nhất trên Mặt trận phía Đông. Việc bổ nhiệm khiến nhiều sĩ quan ngạc nhiên, vì Paulus chưa bao giờ chỉ huy một đơn vị lớn hơn ban tham mưu của một quân đoàn, và ông chưa bao giờ dẫn dắt binh lính chiến đấu. Tập đoàn quân 6 đang tham chiến quanh Kharkov, và nhiệm vụ đầu tiên của Paulus là ổn định mặt trận và chuẩn bị cho cuộc tấn công mùa hè năm 1942. Ông thực hiện nhiệm vụ một cách có năng lực, và tháng 5 năm 1942, tập đoàn quân của ông tham gia Trận Kharkov lần thứ hai, trong đó cuộc tấn công của Liên Xô bị bao vây và tiêu diệt. Thắng lợi là đáng kể, và nó nâng cao danh tiếng của ông. Mùa hè năm 1942, Tập đoàn quân 6 được giao nhiệm vụ tấn công về phía Stalingrad, trong kế hoạch của Đức nhằm chiếm các mỏ dầu ở Caucasus và cắt sông Volga. Paulus không chọn mục tiêu, và ông không hoạch định chiến dịch, nhưng ông chịu trách nhiệm thực hiện nó, và chính tập đoàn quân của ông sẽ gánh chịu phần lớn trận đánh tiếp theo.

Một tư lệnh không có kinh nghiệm chiến đấu

Câu hỏi về việc Paulus thiếu kinh nghiệm chỉ huy là trung tâm của cuộc tranh luận về Stalingrad. Những người ủng hộ ông lập luận rằng ông là một sĩ quan có năng lực, người được giao một nhiệm vụ khó khăn, và rằng đào tạo tham mưu của ông khiến ông rất phù hợp để chỉ huy một tập đoàn quân lớn. Họ chỉ ra cách hành xử của ông tại Kharkov và trong giai đoạn đầu của chiến dịch Stalingrad, nơi tập đoàn quân của ông tiến nhanh và tới sông Volga vào tháng 9 năm 1942. Những người chỉ trích ông lập luận rằng ông thiếu bản năng của một tư lệnh chiến trường, rằng ông quá phụ thuộc vào ban tham mưu và quá chậm trong việc ra quyết định, và rằng ông không thể đứng vững trước Hitler khi tình hình đòi hỏi. Cả hai quan điểm đều có bằng chứng ủng hộ, và sự thật có lẽ là Paulus là một sĩ quan tham mưu rất giỏi, người được đặt vào một quyền chỉ huy mà kinh nghiệm của ông chưa chuẩn bị cho, và rằng thảm họa tại Stalingrad là kết quả của cả những giới hạn của ông lẫn tình huống không thể thực hiện được mà ông bị đặt vào.

5. Các chỉ huy & chiến dịch chính

Tiến tới Stalingrad

Mùa hè năm 1942, Tập đoàn quân 6 của Paulus tiến qua thảo nguyên về phía Stalingrad, một thành phố trên bờ tây sông Volga mang tên lãnh tụ Liên Xô. Cuộc tiến quân ban đầu nhanh chóng, nhưng nó bị chậm lại bởi khó khăn tiếp tế và sự kháng cự của Liên Xô, và tới khi Tập đoàn quân 6 tới vùng ngoại ô thành phố vào tháng 9, nó đã mệt mỏi và bị kéo căng quá mức. Trận đánh giành thành phố bắt đầu ngày 13 tháng 9, và nó trở thành một trong những trận đánh đô thị khốc liệt nhất trong lịch sử. Binh lính của Paulus chiến đấu từng đường phố để tiến vào thành phố, và tới tháng 11, họ kiểm soát phần lớn thành phố, nhưng họ không thể đánh bật các đơn vị phòng thủ Liên Xô khỏi dải đất hẹp dọc sông Volga. Giao tranh tốn kém, và nó tiêu hao sức mạnh của Tập đoàn quân 6, trong khi bộ chỉ huy tối cao Liên Xô chuẩn bị một cuộc phản công sẽ bao vây nó. Paulus cảnh báo cấp trên rằng các sườn của ông, do quân Romania và Ý giữ, rất yếu, và ông yêu cầu tăng viện, nhưng những cảnh báo của ông không được lắng nghe.

Bao vây và cái chảo

Ngày 19 tháng 11 năm 1942, Liên Xô phát động Chiến dịch Uranus, một cuộc phản công lớn chọc thủng các tập đoàn quân Romania trên hai sườn của Tập đoàn quân 6 và bao vây nó tại Stalingrad. Chỉ trong bốn ngày, khoảng 300.000 binh lính Đức và đồng minh bị mắc kẹt trong Kessel, cái chảo, không còn đường bộ nối với phần còn lại của quân đội Đức. Paulus xin Hitler cho phép phá vây về phía tây nam, nơi một lực lượng giải vây có thể gặp ông, nhưng Hitler từ chối, và ông ta ra lệnh cho Tập đoàn quân 6 giữ vững vị trí và chờ giải vây. Không quân Luftwaffe hứa sẽ tiếp tế cho tập đoàn quân bị bao vây bằng đường không, nhưng lời hứa không thể giữ được, và binh lính trong chảo bắt đầu chết đói và chết cóng. Tháng 12, một lực lượng giải vây dưới quyền Erich von Manstein tiến tới cách chảo 50 km, nhưng nó không thể chọc thủng, và Paulus, tuân theo mệnh lệnh của Hitler, đã không cố phá vây ra gặp nó. Quyết định không phá vây là một trong những quyết định được tranh luận nhiều nhất của trận đánh, và các sử gia bất đồng về việc liệu một cuộc phá vây có thành công hay không và liệu Paulus có nên bất tuân mệnh lệnh của Hitler hay không.

Mùa đông trong cái chảo

Mùa đông 1942–43 trong cái chảo là một thảm họa. Nhiệt độ giảm xuống âm 30 độ, lương thực cạn kiệt, và thương binh chết vì thiếu chăm sóc y tế. Cầu hàng không của Luftwaffe chỉ chuyển được một phần nhỏ số tiếp tế cần thiết, và binh lính sống bằng thịt ngựa và những gì họ tìm được. Bản thân Paulus sống trong một hầm trú ẩn dưới tầng hầm của một cửa hàng bách hóa ở trung tâm Stalingrad, và ông ngày càng ốm yếu và chán nản. Ông tiếp tục tuân theo mệnh lệnh của Hitler, và ông từ chối các đề nghị đầu hàng của Liên Xô đưa ra vào tháng 1 năm 1943. Ngày 30 tháng 1, Hitler thăng ông lên thống chế, với kỳ vọng rằng ông sẽ tự sát thay vì đầu hàng, vì chưa có thống chế Đức nào từng bị bắt làm tù binh. Paulus đã không tự sát. Ngày 31 tháng 1 năm 1943, ông đầu hàng các lực lượng Liên Xô, và tàn quân của Tập đoàn quân 6 tiếp bước trong những ngày sau đó. Khoảng 90.000 người bị bắt làm tù binh, và hầu hết họ chết trong giam cầm.

6. Phong cách chỉ huy

Quyết định không phá vây

Quyết định quan trọng nhất trong sự nghiệp của Paulus là quyết định không phá vây khỏi cái chảo vào tháng 12 năm 1942, khi lực lượng giải vây của Manstein chỉ cách tập đoàn quân bị bao vây 50 km. Paulus có quyền ra lệnh phá vây, và các tư lệnh quân đoàn của ông thúc giục ông làm như vậy, nhưng ông từ chối, vì Hitler đã ra lệnh cho ông giữ Stalingrad và vì một cuộc phá vây sẽ đồng nghĩa với việc bỏ lại trang bị hạng nặng và thương binh. Những người bênh vực ông lập luận rằng một cuộc phá vây hẳn đã thất bại, vì Tập đoàn quân 6 quá yếu để chiến đấu vượt qua các tuyến phòng thủ của Liên Xô, và rằng nó hẳn đã dẫn tới sự hủy diệt của tập đoàn quân trên thảo nguyên trống trải thay vì trong thành phố. Họ cũng lập luận rằng Paulus đã đúng khi tuân theo mệnh lệnh, vì một sĩ quan Đức không bất tuân mệnh lệnh của tổng tư lệnh tối cao. Những người chỉ trích ông lập luận rằng phá vây là cơ hội duy nhất để cứu một phần đáng kể của tập đoàn quân, và rằng việc Paulus từ chối hành động là một thất bại trong chỉ huy. Họ chỉ ra rằng chính Manstein cũng kỳ vọng Paulus sẽ phá vây, và rằng chiến dịch giải vây được hoạch định dựa trên giả định đó. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và khó có thể được giải quyết, vì nó xoay quanh một giả thuyết phản thực không bao giờ có thể kiểm chứng.

Quyết định đầu hàng

Quyết định thứ hai, được đưa ra ngày 31 tháng 1 năm 1943, là quyết định đầu hàng thay vì tự sát. Việc Hitler thăng Paulus lên thống chế ngày 30 tháng 1 là một tín hiệu rõ ràng rằng ông ta được kỳ vọng sẽ tự sát, và Paulus biết điều đó. Ông chọn sống, và ông ra lệnh cho binh lính còn lại của mình đầu hàng. Những người bênh vực ông lập luận rằng quyết định đó đã cứu mạng 90.000 người bị bắt làm tù binh, và rằng tự sát hẳn là một cử chỉ vô nghĩa, không giúp ích cho ai. Họ cũng lập luận rằng Paulus có bổn phận với binh lính của mình, và rằng việc đầu hàng của ông là một hành động có trách nhiệm. Những người chỉ trích ông, trước hết ở Đức sau chiến tranh, lập luận rằng việc đầu hàng của ông là một nỗi nhục, và rằng một thống chế Đức lẽ ra phải chết cùng tập đoàn quân của mình. Họ cũng lập luận rằng việc đầu hàng của ông là bước đầu tiên hướng tới sự hợp tác của ông với Liên Xô, và rằng nó cho thấy sự thiếu trung thành với đất nước. Hai quan điểm phản ánh những ý tưởng khác nhau về bổn phận của một tư lệnh, và chúng vẫn còn được các sử gia về trận đánh tranh luận.

Phục tùng và trách nhiệm

Các quyết định của Paulus tại Stalingrad đặt ra một câu hỏi rộng hơn về phục tùng và trách nhiệm trong quân đội Đức. Ông là một người lính chuyên nghiệp tin vào việc phục tùng mệnh lệnh, và ông tuân theo mệnh lệnh của Hitler ngay cả khi ông tin rằng chúng sai trái. Những người bênh vực ông lập luận rằng đó là bổn phận của một sĩ quan Đức, và rằng ông không thể bị đổ lỗi vì đã tuân theo mệnh lệnh của tổng tư lệnh tối cao. Những người chỉ trích ông lập luận rằng phục tùng không phải là lời bào chữa, và rằng một tư lệnh có trách nhiệm với binh lính của mình, trách nhiệm đó vượt lên trên việc phục tùng cấp trên, đặc biệt khi mệnh lệnh của cấp trên đang dẫn tới sự hủy diệt của tập đoàn quân của ông. Cuộc tranh luận là một phần của lập luận rộng hơn về trách nhiệm của quân đội Đức đối với các tội ác và thảm họa của cuộc chiến, và trường hợp của Paulus thường được trích dẫn như ví dụ về những nguy hiểm của việc phục tùng không thắc mắc. Đó là một cuộc tranh luận không có đáp án dễ dàng, và đó là một trong những lý do vì sao Paulus vẫn là một nhân vật gây tranh cãi.

7. Tranh cãi

Trách nhiệm về thảm họa

Tranh cãi đầu tiên về Paulus liên quan tới trách nhiệm của ông đối với thảm họa tại Stalingrad. Các sử gia Đức sau chiến tranh có xu hướng đổ lỗi cho Hitler, và trình bày Paulus như nạn nhân của mệnh lệnh Hitler, một sĩ quan có năng lực bị đặt vào một tình huống không thể thực hiện được. Các sử gia Liên Xô, ngược lại, có xu hướng trình bày Paulus như đại diện của bộ máy quân sự Đức, và quy cho ông trách nhiệm về các tội ác do tập đoàn quân của ông gây ra, trong đó có việc đối xử với tù binh và thường dân. Các sử gia phương Tây đã giữ quan điểm trung dung, lập luận rằng thảm họa là kết quả của cả những sai lầm chiến lược của Hitler lẫn những giới hạn của chính Paulus với tư cách tư lệnh. Họ chỉ ra rằng Paulus đã cảnh báo cấp trên về điểm yếu của các sườn của mình, nhưng ông đã không thúc ép những cảnh báo của mình với đủ sức mạnh, và rằng ông đã chấp nhận mệnh lệnh giữ Stalingrad mà không phản đối như tình hình đòi hỏi. Cuộc tranh luận phản ánh lập luận rộng hơn về trách nhiệm của các tướng lĩnh Đức đối với cuộc chiến, và khó có thể được giải quyết bằng bằng chứng mới.

Giam cầm và hợp tác với Liên Xô

Tranh cãi thứ hai liên quan tới cách hành xử của Paulus trong giam cầm ở Liên Xô. Sau khi đầu hàng, ông bị đưa tới Moskva, nơi ông bị giam trong một trại dành cho sĩ quan cao cấp. Lúc đầu, ông từ chối hợp tác với Liên Xô, nhưng năm 1944, sau thất bại của vụ mưu sát Hitler ngày 20 tháng 7, ông gia nhập Ủy ban Quốc gia vì một nước Đức Tự do, một tổ chức của các tù binh Đức kêu gọi binh lính Đức đầu hàng và lật đổ Hitler. Ông phát thanh kêu gọi binh lính Đức, và ông làm chứng tại phiên tòa Nuremberg năm 1946, nơi ông khai về việc hoạch định cuộc xâm lược Liên Xô. Sự hợp tác của ông với Liên Xô đã được đánh giá rất khác nhau ở Đức và ở Liên Xô. Ở Liên Xô, ông được ca ngợi như một con người đã nhận ra bản chất tội ác của chủ nghĩa Quốc xã, trong khi ở Tây Đức, ông bị lên án như một kẻ phản bội đã phản bội đồng đội của mình. Ở Đông Đức, nơi ông sống sau khi được trả tự do, ông được đối xử như một anh hùng. Hai quan điểm phản ánh chính trị của Chiến tranh Lạnh, và chúng khiến một đánh giá cân bằng trở nên khó khăn.

Lời khai tại Nuremberg

Lời khai của Paulus tại Nuremberg vào tháng 2 năm 1946 là một trong những khoảnh khắc kịch tính nhất của phiên tòa. Ông xuất hiện với tư cách nhân chứng cho bên truy tố, và ông khai rằng cuộc xâm lược Liên Xô đã được hoạch định như một cuộc chiến tranh xâm lược, và rằng các tướng lĩnh Đức đã biết điều đó. Bằng chứng của ông rất quan trọng, vì nó mâu thuẫn với lập luận của bên bào chữa rằng các tướng lĩnh là những người lính vô tội, những người chỉ thực hiện mệnh lệnh của Hitler. Lời khai của ông được bên truy tố và Liên Xô hoan nghênh, nhưng nó bị nhiều cựu sĩ quan Đức lên án, những người coi nó là sự phản bội. Các sử gia đã tranh luận liệu lời khai của ông có trung thực hay không và liệu nó có bị ảnh hưởng bởi giam cầm của ông hay không. Quan điểm cân bằng nhất là bằng chứng của ông về cơ bản là đúng sự thật, và rằng đó là một đóng góp quan trọng cho hồ sơ lịch sử, nhưng nó cũng được đưa ra bởi một con người phụ thuộc vào những kẻ giam giữ mình và có lý do để hợp tác với họ.

8. Cuối đời

Mười năm giam cầm ở Liên Xô

Paulus dành mười năm trong giam cầm ở Liên Xô, từ khi đầu hàng vào tháng 1 năm 1943 tới khi được trả tự do vào tháng 10 năm 1953. Ông bị giam trong các trại tại Krasnogorsk, Voikovo và các nơi khác, và ông được đối xử tốt hơn các tù binh Đức thông thường, hầu hết họ đã chết trong giam cầm. Ông được phép nhận sách và viết lách, và ông được các quan chức Liên Xô tới thăm, những người muốn sự hợp tác của ông. Ông đau ốm, trong đó có một chứng bệnh thần kinh ảnh hưởng tới khuôn mặt, và ông chán nản vì tin vợ ông qua đời năm 1949, điều ông chỉ biết sau đó. Ông được trả tự do năm 1953, sau cái chết của Stalin, trong đợt hồi hương các tù binh Đức, và ông chọn sống ở Đông Đức, tại Dresden, thay vì ở Tây Đức, nơi ông hẳn đã đối mặt với sự thù địch từ các cựu sĩ quan. Cuộc giam cầm dài của ông là một cái giá nặng nề cho việc đầu hàng của ông, và nó định hình phần đời còn lại của ông.

Cuộc sống ở Dresden

Paulus sống ở Dresden từ năm 1953 tới khi qua đời năm 1957, và ông sống một cuộc đời lặng lẽ và khép kín. Ông được chính phủ Đông Đức cấp nhà và lương hưu, và ông được đối xử với sự tôn trọng, nhưng ông ít tham gia đời sống công chúng. Ông làm việc với hồi ký của mình, vốn không bao giờ hoàn thành, và ông trao đổi thư từ với các sử gia về Stalingrad. Ông được các sĩ quan Liên Xô và quan chức Đông Đức tới thăm, nhưng ông không phải là một nhân vật công chúng, và ông tránh các tranh cãi chính trị của Chiến tranh Lạnh. Ông đau ốm, trong đó có chứng liệt tiến triển, và ông qua đời ngày 1 tháng 2 năm 1957, hưởng thọ sáu mươi sáu tuổi. Ông được an táng tại Baden-Baden, ở Tây Đức, bên cạnh vợ ông, theo nguyện vọng của ông. Cái chết của ông ít được chú ý ở Tây Đức, nơi ông vẫn được coi là một nhân vật gây tranh cãi, nhưng nó được đánh dấu ở Đông Đức, nơi ông được tôn vinh như một con người đã quay lưng với chủ nghĩa phát xít.

Hồi ký chưa hoàn thành

Hồi ký của Paulus, mà ông làm việc trong những năm cuối đời, không bao giờ được xuất bản khi ông còn sống, và chúng vẫn là nguồn tranh luận giữa các sử gia. Ông viết về Stalingrad và về giam cầm của mình, và ông cố giải thích các quyết định của mình và biện minh cho cách hành xử của mình. Hồi ký cho thấy một con người vẫn còn trăn trở về thảm họa và đang cố gắng chấp nhận nó, nhưng chúng không đưa ra đáp án rõ ràng cho những câu hỏi mà các sử gia đã đặt ra về ông. Một số sử gia lập luận rằng hồi ký mang tính tự bào chữa, và rằng chúng giảm nhẹ trách nhiệm của ông đối với thảm họa. Những người khác lập luận rằng chúng là một nỗ lực trung thực của một con người đã suy sụp nhằm hiểu những gì đã xảy ra với ông và tập đoàn quân của ông. Hồi ký được xuất bản một phần sau khi ông qua đời, và chúng vẫn là nguồn tư liệu quan trọng cho lịch sử Stalingrad, ngay cả khi chúng phải được đọc một cách cẩn thận.

9. Đánh giá của sử gia

Quan điểm Đức: nạn nhân của Hitler

Các sử gia Đức sau chiến tranh, trước hết những người từng phục vụ trong quân đội, có xu hướng trình bày Paulus như nạn nhân của mệnh lệnh Hitler. Họ lập luận rằng ông là một sĩ quan tham mưu có năng lực, người được giao một nhiệm vụ không thể thực hiện được, và rằng thảm họa tại Stalingrad là kết quả của việc Hitler từ chối cho phép phá vây và thất bại của Luftwaffe trong việc tiếp tế cho tập đoàn quân bị bao vây. Theo quan điểm này, những cảnh báo của Paulus về các sườn của ông bị bỏ qua, các yêu cầu tăng viện của ông bị từ chối, và việc ông tuân theo mệnh lệnh của Hitler là bổn phận của một sĩ quan Đức. Quan điểm này có ảnh hưởng ở Tây Đức trong những năm 1950 và 1960, và nó định hình hình ảnh đại chúng về Paulus như một nhân vật bi thảm. Nó đã bị các sử gia sau này chỉ trích, những người lập luận rằng nó giảm nhẹ trách nhiệm của chính Paulus và rằng nó phản ánh mong muốn của các cựu sĩ quan đổ lỗi cho Hitler về thất bại.

Quan điểm Liên Xô: đại diện của kẻ xâm lược

Các sử gia Liên Xô giữ quan điểm ngược lại, trình bày Paulus như đại diện của bộ máy quân sự Đức và như một con người mang trách nhiệm về cuộc xâm lược Liên Xô và các tội ác do tập đoàn quân của ông gây ra. Theo quan điểm này, việc đầu hàng của ông không phải là bi kịch mà là thắng lợi, và sự hợp tác sau này của ông với Liên Xô là sự công nhận tính chính nghĩa của Liên Xô. Các sử gia Liên Xô ca ngợi lời khai của ông tại Nuremberg và công việc của ông với Ủy ban Quốc gia vì một nước Đức Tự do, và họ coi ông như một con người đã chuộc lỗi bằng cách quay lưng với chủ nghĩa phát xít. Quan điểm này có ảnh hưởng ở Liên Xô và Đông Đức, nhưng nó đã bị các sử gia phương Tây chỉ trích, những người lập luận rằng nó bỏ qua mức độ hợp tác của Paulus bị ảnh hưởng bởi giam cầm của ông và rằng nó trình bày một bức tranh đơn giản hóa về động cơ của ông. Quan điểm này có ảnh hưởng ở Liên Xô và Đông Đức, nhưng nó đã bị các sử gia phương Tây chỉ trích, những người lập luận rằng nó trình bày một bức tranh đơn giản hóa về động cơ của ông.

Quan điểm phương Tây cân bằng

Các sử gia phương Tây nhìn chung giữ quan điểm trung dung, lập luận rằng thảm họa tại Stalingrad là kết quả của cả những sai lầm chiến lược của Hitler lẫn những giới hạn của chính Paulus, và rằng sự hợp tác sau này của ông với Liên Xô là hành động của một con người đã nhận ra bản chất tội ác của chế độ, nhưng đồng thời cũng phụ thuộc vào những kẻ giam giữ mình. Theo quan điểm này, Paulus là một sĩ quan tham mưu tài năng, người được thăng chức vượt quá khả năng của mình, một tư lệnh thiếu bản năng bất tuân mệnh lệnh khi phục tùng đồng nghĩa với hủy diệt, và một tù binh đã đưa ra một lựa chọn khó khăn trong hoàn cảnh khó khăn. Quan điểm cân bằng không bào chữa cho ông, và nó không lên án ông hoàn toàn, nhưng nó cố gắng hiểu ông trong bối cảnh thời đại của ông và những áp lực mà ông hành động dưới đó. Đó là quan điểm đã trở nên thống trị trong giới nghiên cứu gần đây, và đó là quan điểm mà bài viết này đã cố trình bày.

10. Di sản

Biểu tượng của Stalingrad

Di sản của Paulus gắn liền không thể tách rời với Stalingrad. Ông được nhớ tới như vị tư lệnh đã làm mất Tập đoàn quân 6, và tên ông đã trở thành biểu tượng của bước ngoặt của cuộc chiến trên Mặt trận phía Đông. Ở Đức, việc đầu hàng của ông vẫn còn được tranh luận, và ông được một số người coi là nạn nhân và những người khác coi là kẻ thất bại. Ở Nga, ông được nhớ tới như vị tướng Đức bị đánh bại tại Stalingrad, và việc đầu hàng của ông được kỷ niệm như một thắng lợi. Ở phương Tây, ông được nhớ tới như một nhân vật gây tranh cãi, sự nghiệp của ông đặt ra những câu hỏi về phục tùng, trách nhiệm và giới hạn của tính chuyên nghiệp quân sự. Câu chuyện của ông đã được kể trong sách, phim và phim tài liệu, và nó tiếp tục mê hoặc các sử gia và công chúng. Bản thân trận Stalingrad đã trở thành một trong những trận đánh được nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử, và vai trò của Paulus trong đó là trung tâm của mọi tường thuật.

Các tướng lĩnh Đức và cuộc chiến

Di sản thứ hai của Paulus là đóng góp của ông cho cuộc tranh luận về các tướng lĩnh Đức và cuộc chiến. Lời khai của ông tại Nuremberg, sự hợp tác của ông với Ủy ban Quốc gia vì một nước Đức Tự do và hồi ký của ông đều góp phần vào lập luận rằng các tướng lĩnh Đức không phải là những người lính vô tội mà là những người tham gia vào một cuộc chiến tranh xâm lược. Trường hợp của ông đã được các sử gia sử dụng, những người lập luận rằng giới tinh hoa quân sự Đức mang một phần trách nhiệm về các tội ác của chế độ Quốc xã, và bởi những người lập luận rằng các tướng lĩnh là nạn nhân của sự lãnh đạo của Hitler. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và cuộc đời của Paulus thường được trích dẫn như ví dụ về những nan đề mà một người lính chuyên nghiệp phải đối mặt trong một chế độ tội ác. Di sản của ông vì vậy không chỉ mang tính quân sự mà còn mang tính đạo đức, và nó đặt ra những câu hỏi vượt ra ngoài lịch sử của một trận đánh duy nhất.

Paulus trong ký ức đại chúng

Trong ký ức đại chúng, Paulus thường được khắc họa như một nhân vật bi thảm, một con người có năng lực, người bị hủy hoại bởi một trận đánh mà ông không thể thắng và bởi một chế độ mà ông không thể chống lại. Cách khắc họa đó một phần chính xác và một phần đơn giản hóa, vì nó bỏ qua mức độ hợp tác của ông với Liên Xô và tranh cãi mà nó gây ra. Thế nhưng nó nắm bắt được điều gì đó thiết yếu về ông: ông là một con người cố làm tròn bổn phận như ông hiểu, và nhận ra rằng bổn phận của ông dẫn ông tới thảm họa. Câu chuyện của ông là lời nhắc nhở về cái giá con người của cuộc chiến trên Mặt trận phía Đông, và về số phận của hàng trăm nghìn người đã chết tại Stalingrad. Tên ông sẽ luôn gắn liền với trận đánh đó, và với những câu hỏi mà nó đặt ra về chỉ huy, phục tùng và trách nhiệm.

11. Câu hỏi thường gặp

Friedrich Paulus là ai?

Friedrich Paulus là một thống chế Đức, người đã chỉ huy Tập đoàn quân 6 tại Trận Stalingrad năm 1942–43. Ông đầu hàng Liên Xô ngày 31 tháng 1 năm 1943, dành mười năm trong giam cầm và làm chứng tại phiên tòa Nuremberg.

Điều gì đã xảy ra tại Stalingrad?

Tập đoàn quân 6 bị bao vây bởi cuộc phản công của Liên Xô, Chiến dịch Uranus, vào tháng 11 năm 1942. Khoảng 300.000 binh lính Đức và đồng minh bị mắc kẹt, và sau một mùa đông đói rét, những người sống sót đầu hàng vào tháng 1 và tháng 2 năm 1943. Khoảng 90.000 người bị bắt làm tù binh.

Vì sao Paulus không phá vây khỏi vòng vây?

Hitler ra lệnh cho ông giữ Stalingrad và chờ giải vây, và Paulus đã tuân theo. Các sử gia bất đồng về việc liệu một cuộc phá vây có thành công hay không và liệu Paulus có nên bất tuân mệnh lệnh của Hitler hay không. Những người bênh vực ông nói rằng nó hẳn đã thất bại; những người chỉ trích ông nói rằng đó là cơ hội duy nhất để cứu một phần tập đoàn quân.

Vì sao Paulus được thăng thống chế?

Hitler thăng ông ngày 30 tháng 1 năm 1943, một ngày trước khi ông đầu hàng, với kỳ vọng rằng ông sẽ tự sát thay vì bị bắt làm tù binh, vì chưa có thống chế Đức nào từng đầu hàng. Paulus chọn sống và đầu hàng.

Paulus đã làm gì trong giam cầm ở Liên Xô?

Ông gia nhập Ủy ban Quốc gia vì một nước Đức Tự do năm 1944, phát thanh kêu gọi binh lính Đức đầu hàng, và làm chứng tại phiên tòa Nuremberg năm 1946 về việc hoạch định cuộc xâm lược Liên Xô.

Paulus được đánh giá như thế nào ngày nay?

Các sử gia Đức thường coi ông là nạn nhân của Hitler, các sử gia Liên Xô coi ông là đại diện của kẻ xâm lược, người sau đó đã chuộc lỗi, và các sử gia phương Tây coi ông là một sĩ quan tham mưu tài năng được thăng chức vượt quá khả năng. Quan điểm cân bằng cho rằng ông chịu một phần trách nhiệm nhưng công nhận tình huống không thể thực hiện được mà ông phải đối mặt.

12. Nguồn

• Friedrich Paulus, hồi ký và giấy tờ, xuất bản một phần sau khi ông qua đời
• Antony Beevor, Stalingrad, 1998
• Joel S. A. Hayward, Stopped at Stalingrad (Bị chặn tại Stalingrad), 1998
• David M. Glantz và Jonathan House, Stalingrad, 2017
• Torsten Diedrich, Paulus: Das Trauma von Stalingrad (Paulus: Chấn thương Stalingrad), 2008
• Geoffrey J. Megargee, War of Annihilation (Chiến tranh hủy diệt), 2006