Leo Szilard

1. Mở đầu

Leo Szilard (1898–1964) là một nhà vật lý gốc Hungary, những ý tưởng của ông đã góp phần tạo ra thời đại nguyên tử, và lương tâm của ông sau đó đã thúc đẩy ông vận động chống lại chính những vũ khí mà ông đã góp phần tạo ra. Năm 1933, khi đang sống ở London với tư cách người tị nạn khỏi Đức Quốc xã, ông hình thành ý tưởng về phản ứng dây chuyền hạt nhân và đăng ký bằng sáng chế cho nó — tuyên bố rõ ràng đầu tiên rằng việc giải phóng năng lượng hạt nhân một cách tự duy trì có thể đạt được. Sáu năm sau, tháng 8 năm 1939, ông soạn thảo bức thư mà Albert Einstein ký tên và gửi tới Tổng thống Franklin D. Roosevelt, cảnh báo rằng Đức có thể đang chế tạo bom nguyên tử và thúc giục Hoa Kỳ bắt đầu nghiên cứu của riêng mình. Bức thư đó được coi rộng rãi là một trong những điểm khởi đầu của Dự án Manhattan. Szilard làm việc trong dự án tại Chicago, nơi ông góp phần thiết kế lò phản ứng hạt nhân đầu tiên, Chicago Pile-1, lò phản ứng đã đạt được phản ứng dây chuyền có kiểm soát đầu tiên vào tháng 12 năm 1942. Thế nhưng ông cũng trở thành một trong những người chỉ trích sớm nhất và kiên trì nhất việc sử dụng bom nguyên tử, tổ chức Báo cáo Franck và một bản kiến nghị gửi Tổng thống năm 1945, thúc giục không sử dụng bom chống lại Nhật Bản mà không cảnh báo trước. Sau chiến tranh, ông rời vật lý để chuyển sang sinh học, góp phần sáng lập lĩnh vực sinh học phân tử, và dành những năm còn lại cho kiểm soát vũ khí, phong trào Pugwash và những kế hoạch sáng tạo nhằm ngăn chặn chiến tranh hạt nhân. Ông là một con người tài năng, không ngừng nghỉ và thường khó tính, được nhớ tới vừa như một nhà tiên tri của thời đại nguyên tử, vừa như một trong những lương tâm trăn trở nhất của nó.

2. Thông tin chính

Sinh	11 tháng 2 năm 1898, Budapest, Áo–Hung
Mất	30 tháng 5 năm 1964, La Jolla, California, Hoa Kỳ
Quốc tịch	Gốc Hungary; sau này là công dân Mỹ
Vai trò/Cấp bậc	Nhà vật lý; giáo sư Đại học Chicago; nhà khoa học Dự án Manhattan
Nổi tiếng vì	Hình thành ý tưởng phản ứng dây chuyền hạt nhân; bức thư Einstein–Szilard năm 1939; Chicago Pile-1; Báo cáo Franck và bản kiến nghị năm 1945 chống sử dụng bom
Các cuộc chiến	Thế chiến II (Dự án Manhattan, 1942–1945)
Giải thưởng	Giải Atoms for Peace, 1959; Giải Albert Einstein, 1960
Lĩnh vực	Vật lý, rồi sinh học phân tử
Gia đình	Kết hôn với Gertrud Weiss năm 1951; không có con
An táng	Tro cốt rải xuống biển; đài tưởng niệm tại Viện Salk

3. Thời trẻ & học vấn

Tuổi thơ ở Budapest và chuyển tới Berlin

Leo Szilard sinh ra với tên Leó Szilárd ngày 11 tháng 2 năm 1898 tại Budapest, khi đó thuộc Áo–Hung, con trai cả của Lajos Szilárd, một kỹ sư xây dựng, và Tekla Vidor. Ông lớn lên trong một gia đình Do Thái thịnh vượng, có văn hóa, tại một thành phố vốn là một trong những trung tâm lớn của khoa học và âm nhạc châu Âu. Khi còn là học sinh, ông đã thể hiện tài năng xuất chúng về toán học và vật lý, và ông giành giải thưởng trong các cuộc thi quốc gia. Ông cũng quan tâm tới chính trị và tương lai của xã hội, và ông thích tưởng tượng ra các phát minh và suy nghĩ về cách khoa học có thể thay đổi thế giới. Ông phục vụ ngắn hạn trong quân đội Áo–Hung trong Thế chiến I, một trải nghiệm để lại trong ông sự ác cảm kéo dài đối với chiến tranh và đời sống quân đội. Sau chiến tranh, ông học kỹ thuật tại Đại học Kỹ thuật Budapest, nhưng tình trạng hỗn loạn chính trị của Cộng hòa Xô viết Hungary và các biện pháp chống Do Thái tiếp theo khiến ông không thể tiếp tục học ở đó. Năm 1919, ông rời Hungary tới Berlin, một thành phố khi đó là trung tâm vật lý của châu Âu, và ông không bao giờ sống ở quê hương nữa.

Từ kỹ thuật tới vật lý

Tại Berlin, Szilard ghi danh vào Đại học Kỹ thuật rồi Đại học Berlin, nơi ông chuyển từ kỹ thuật sang vật lý. Ông dự các bài giảng của Max Planck, Albert Einstein và Max von Laue, và ông trở thành một phần trong vòng tròn các nhà vật lý trẻ tụ họp quanh họ. Ông là một sinh viên tài năng nhưng thiếu kỷ luật, quan tâm tới những ý tưởng của riêng mình hơn là các kỳ thi chính thức, và ông mất vài năm mới hoàn thành tiến sĩ. Luận án của ông, về nhiệt động lực học và lý thuyết dao động, do von Laue hướng dẫn và hoàn thành năm 1922. Nó chứa đựng mầm mống của một ý tưởng sau này được biết đến với tên gọi động cơ Szilard, một thí nghiệm tưởng tượng về con quỷ Maxwell và mối quan hệ giữa thông tin và entropy, điều vẫn được thảo luận trong vật lý ngày nay. Công trình của ông về nhiệt động lực học và vật lý dao động cho thấy một trí tuệ bị thu hút bởi những câu hỏi cơ bản, và nó đặt nền tảng cho tư duy độc đáo sẽ đánh dấu toàn bộ sự nghiệp của ông.

Berlin, Einstein và bằng tiến sĩ

Những năm tháng của Szilard ở Berlin có ý nghĩa định hình theo nhiều cách. Ông trở thành bạn thân của Einstein, người ngưỡng mộ tính độc đáo và trí tưởng tượng không ngừng nghỉ của ông, và hai người cùng làm việc về các phát minh, trong đó có một chiếc tủ lạnh không có bộ phận chuyển động mà họ cùng đăng ký bằng sáng chế. Ông cũng bắt đầu suy nghĩ về những hệ quả xã hội của khoa học, và ông viết các bài luận về cách các nhà khoa học có thể tự tổ chức để ngăn chặn việc lạm dụng các phát hiện của mình. Khi Hitler lên nắm quyền vào tháng 1 năm 1933, Szilard hiểu ngay điều đó có ý nghĩa gì đối với các nhà khoa học Do Thái ở Đức. Ông rời Berlin trong vòng vài tuần, trước khi hầu hết các đồng nghiệp của ông nhận ra mối nguy hiểm, và ông giúp các nhà khoa học tị nạn khác tìm được vị trí ở nước ngoài. Khả năng nắm bắt tình hình chính trị nhanh chóng của ông là đặc trưng: suốt đời, ông tự hào vì nhìn thấy hệ quả của các sự kiện sớm hơn người khác. Tình bạn với Einstein kéo dài suốt phần đời còn lại của họ, và chính Einstein sau này đã mang lại trọng lượng cho lời cảnh báo của Szilard về bom nguyên tử.

4. Nhập ngũ & thăng tiến

Ý tưởng phản ứng dây chuyền năm 1933

Ý tưởng nổi tiếng nhất của Szilard đến với ông ở London vào tháng 9 năm 1933, khi ông đang chờ băng qua đường tại Southampton Row. Ông đã đọc về các thí nghiệm của Ernest Rutherford và về việc James Chadwick phát hiện ra neutron năm 1932. Ông chợt nghĩ rằng nếu một neutron có thể tách một nguyên tử và giải phóng hai neutron, những neutron đó có thể tách thêm các nguyên tử khác, tạo ra một phản ứng dây chuyền giải phóng năng lượng khổng lồ. Ông nhận ra ngay rằng một phản ứng như vậy có thể được dùng để chế tạo một quả bom có sức mạnh chưa từng có, và ông cũng nhận ra rằng ý tưởng đó phải được giữ bí mật. Năm 1934, ông đăng ký bằng sáng chế cho phản ứng dây chuyền ở Anh, và ông chuyển giao nó cho Bộ Hải quân Anh để nó không bị công bố. Vào thời điểm đó, hầu hết các nhà vật lý cho rằng phản ứng dây chuyền là không thể trong thực tế, vì chưa biết nguyên tố phù hợp nào, và ý tưởng của Szilard bị coi là suy đoán. Danh tiếng của ông ở giai đoạn này dựa nhiều vào tính độc đáo và phạm vi quan tâm của ông hơn là bất kỳ thành tựu thực nghiệm đơn lẻ nào, và ông được biết đến như một con người của những ý tưởng hơn là một nhà vật lý phòng thí nghiệm.

Lưu vong ở Anh và Hoa Kỳ

Sau khi rời Đức, Szilard dành hai năm ở Anh, làm việc tại Oxford và tại Bệnh viện St Bartholomew ở London, nơi ông thực hiện các thí nghiệm về sự hấp thụ neutron. Ông được các tổ chức tị nạn học thuật hỗ trợ, và ông làm việc không mệt mỏi để giúp các nhà khoa học khác trốn khỏi Đức. Năm 1938, ông chuyển tới Hoa Kỳ, nhận chức vụ tại Đại học Columbia ở New York, nơi ông làm việc với Enrico Fermi về các thí nghiệm neutron. Chính tại Columbia, tin tức về việc Otto Hahn và Fritz Strassmann phát hiện ra sự phân hạch hạt nhân ở Đức vào tháng 12 năm 1938 đã đến với ông, và ông hiểu ngay tầm quan trọng của nó. Sự phân hạch có nghĩa là phản ứng dây chuyền mà ông đã tưởng tượng năm 1933 giờ đây có thể thực hiện được với uranium, và ông bắt đầu thí nghiệm cùng Fermi để kiểm tra xem uranium có giải phóng nhiều neutron hơn số nó hấp thụ hay không. Ông làm việc không mệt mỏi để giúp các nhà khoa học tị nạn khác tìm được vị trí ở nước ngoài, và những nỗ lực của ông đã cứu nhiều đồng nghiệp khỏi số phận đang chờ đợi những người Do Thái ở lại Đức.

Bằng sáng chế và việc tìm kiếm sự ủng hộ

Công việc của Szilard trong những năm này bị cản trở bởi vị thế của ông là một người tị nạn không có chức vụ lâu dài và bởi danh tiếng là người khó làm việc cùng. Ông tranh cãi với các đồng nghiệp về công lao và về hướng đi của các thí nghiệm, và ông thường thiếu kiên nhẫn với nhịp độ chậm chạp của bộ máy quản lý học thuật. Thế nhưng hiểu biết của ông về những hệ quả quân sự của sự phân hạch là không ai sánh kịp. Ông thuyết phục Fermi hoãn công bố kết quả của họ để người Đức không biết được, và ông bắt đầu tìm cách cảnh báo chính phủ Mỹ. Ông hiểu rằng Hoa Kỳ không có tổ chức nào cho nghiên cứu quân sự kiểu này, và rằng một lời cảnh báo sẽ phải đến từ một người có tên tuổi đủ trọng lượng. Hiểu biết đó dẫn thẳng tới việc ông tiếp cận Einstein vào mùa hè năm 1939, và tới bức thư đã thay đổi tiến trình của cuộc chiến. Hiểu biết của ông về những hệ quả quân sự của sự phân hạch là không ai sánh kịp trong số các đồng nghiệp, và nó thúc đẩy ông tìm kiếm một buổi lắng nghe ở cấp cao nhất của chính phủ.

5. Các chỉ huy & chiến dịch chính

Bức thư Einstein–Szilard năm 1939

Tháng 7 năm 1939, Szilard tới thăm Einstein tại nhà nghỉ hè của ông trên đảo Long Island, cùng với Eugene Wigner, một nhà vật lý Hungary khác. Ông giải thích rằng sự phân hạch khiến bom nguyên tử trở nên khả thi và rằng Đức, nước có một số nhà vật lý giỏi nhất thế giới và kiểm soát các mỏ uranium của Tiệp Khắc, có thể đã đang nghiên cứu về nó. Einstein, người từng theo chủ nghĩa hòa bình, đồng ý ký một bức thư gửi Tổng thống Roosevelt cảnh báo về mối nguy hiểm và thúc giục Hoa Kỳ ủng hộ nghiên cứu về uranium. Szilard soạn thảo bức thư, và một phiên bản thứ hai, ngắn hơn, được gửi tới Tổng thống ngày 2 tháng 8 năm 1939. Roosevelt đáp lại bằng cách thành lập Ủy ban Cố vấn về Uranium, bước đầu tiên hướng tới chương trình bom nguyên tử của Mỹ. Các sử gia tranh luận về mức độ bức thư thực sự ảnh hưởng tới Roosevelt, vì chương trình phát triển chậm chạp cho tới cuộc tấn công Trân Châu Cảng, nhưng không còn nghi ngờ gì rằng đó là lời cảnh báo cấp cao đầu tiên mà Tổng thống nhận được, và rằng nó đã đặt ra lập luận dưới dạng một cuộc chạy đua với Đức.

Dự án Manhattan và lò phản ứng

Khi Dự án Manhattan được thành lập năm 1942 dưới quyền Tướng Leslie Groves, Szilard làm việc tại Phòng thí nghiệm Luyện kim ở Chicago, nơi Fermi dẫn đầu nỗ lực xây dựng lò phản ứng hạt nhân đầu tiên. Szilard đã tính toán trước nhiều chi tiết trong thiết kế lò phản ứng, trong đó có việc dùng than chì làm chất làm chậm neutron và việc sắp xếp uranium thành mạng lưới, và ông nắm giữ bằng sáng chế cho một số ý tưởng then chốt. Ông không được giao một chức vụ quản lý cao cấp, một phần vì Groves không tin tưởng ông và coi ông là rủi ro an ninh, một phần vì những xung đột của ông với các nhà khoa học khác. Tuy nhiên, đóng góp của ông cho thiết kế lò phản ứng là đáng kể, và ngày 2 tháng 12 năm 1942, Chicago Pile-1, được xây dưới khán đài sân vận động bóng đá của trường đại học, đã đạt được phản ứng dây chuyền tự duy trì đầu tiên trong lịch sử. Sự kiện đó chứng minh rằng ý tưởng năm 1933 của Szilard có thể thực hiện được, và nó mở đường cho việc sản xuất plutonium dùng cho bom.

Chicago Pile-1 và tranh chấp về công lao

Thành tựu của phản ứng dây chuyền đầu tiên kéo theo những tranh chấp về công lao, kéo dài suốt phần đời còn lại của Szilard. Fermi thường được ghi công là người lãnh đạo dự án lò phản ứng, và Giải Nobel cho công trình này thuộc về Fermi năm 1938 cho nghiên cứu trước đó, nhưng Szilard luôn khẳng định rằng những ý tưởng thiết yếu là của ông. Ông nộp đơn yêu cầu bằng sáng chế với chính phủ Hoa Kỳ, và cuối cùng ông được trao một phần quyền sáng chế, nhưng tranh chấp đã khiến ông cay đắng. Những người bênh vực ông lập luận rằng đóng góp của ông bị đánh giá thấp vì ông là người ngoài, một người tị nạn không có ghế giáo sư đại học, trong khi những người chỉ trích ông lập luận rằng ông đã phóng đại vai trò của mình và rằng lò phản ứng là công trình của một tập thể lớn. Sự thật là lò phản ứng cần cả hiểu biết lý thuyết của Szilard lẫn sự lãnh đạo thực nghiệm của Fermi, và không người nào có thể đạt được nó một mình. Tranh chấp đã khiến ông cay đắng, và nó định hình quan hệ sau này của ông với giới khoa học chính thống, mà ông coi là chậm chạp trong việc công nhận giá trị của những ý tưởng độc đáo.

6. Phong cách chỉ huy

Cảnh báo Roosevelt

Quyết định lớn đầu tiên của Szilard là cảnh báo chính phủ Mỹ về khả năng Đức chế tạo bom nguyên tử. Ông có thể công bố kết quả của mình và để mặc vấn đề cho người khác, hoặc ông có thể giữ im lặng và hy vọng rằng không ai khác nhìn thấy những hệ quả quân sự của sự phân hạch. Thay vào đó, ông chọn hành động, và ông chọn Einstein làm người đưa tin vì ông biết rằng tên tuổi của chính mình sẽ không đủ trọng lượng đối với Tổng thống. Quyết định đó không dễ dàng đối với một người từng theo chủ nghĩa hòa bình trong những năm 1920, và nó gắn ông với một chương trình mà sau này ông sẽ hối tiếc. Thế nhưng ông tin vào thời điểm đó rằng mối nguy hiểm từ Đức Quốc xã lớn tới mức Hoa Kỳ không có lựa chọn nào khác, và rằng một quả bom của Đức sẽ là thảm họa cho thế giới. Óc phán đoán của ông được định hình bởi trải nghiệm làm người tị nạn khỏi nước Đức của Hitler, và bởi niềm tin của ông rằng Đức Quốc xã sẽ sử dụng bất kỳ vũ khí nào mà không kiềm chế.

Báo cáo Franck và bản kiến nghị

Tới năm 1945, quan điểm của Szilard đã thay đổi. Đức đã bị đánh bại, và Nhật Bản là kẻ thù duy nhất còn lại, nhưng ông tin rằng bom không nên được sử dụng chống lại các thành phố Nhật Bản mà không cảnh báo trước. Tháng 6 năm 1945, ông góp phần tổ chức Báo cáo Franck, mang tên chủ tịch của nó, James Franck, trong đó lập luận rằng một cuộc tấn công nguyên tử bất ngờ vào Nhật Bản sẽ làm tổn hại vị thế đạo đức của nước Mỹ và sẽ khởi động một cuộc chạy đua vũ trang với Liên Xô. Báo cáo đề xuất trình diễn quả bom trên một hòn đảo hoang thay vì dùng nó tấn công. Khi báo cáo bị giới chức quân sự bác bỏ, Szilard tổ chức một bản kiến nghị do hơn sáu mươi nhà khoa học tại Chicago và Oak Ridge ký tên, yêu cầu Tổng thống Harry Truman không sử dụng bom mà không cho Nhật Bản cơ hội đầu hàng trước. Bản kiến nghị không bao giờ tới tay Truman, vì nó bị giữ lại trong chuỗi chỉ huy quân sự, và các quả bom đã được thả xuống Hiroshima và Nagasaki vào tháng 8 năm 1945. Szilard luôn coi thất bại của bản kiến nghị là một trong những bi kịch lớn của đời mình.

Phản đối việc sử dụng bom

Sự phản đối của Szilard đối với việc sử dụng bom dựa trên cả lập luận đạo đức lẫn chính trị. Ông tin rằng giết hại thường dân trên quy mô lớn là sai trái, ngay cả trong chiến tranh, và rằng Hoa Kỳ sẽ mất quyền lực đạo đức nếu trở thành quốc gia đầu tiên sử dụng một vũ khí như vậy. Ông cũng tin rằng, về mặt chính sách, việc sử dụng bom sẽ khiến một cuộc chạy đua vũ trang trong tương lai trở nên không thể tránh khỏi, vì Liên Xô giờ đây sẽ cảm thấy bị buộc phải chế tạo bom của riêng mình. Những người chỉ trích ông lập luận rằng ông đã đánh giá thấp khó khăn trong việc kết thúc chiến tranh với Nhật Bản và rằng một cuộc xâm lược hẳn sẽ tốn nhiều sinh mạng hơn các quả bom. Những người bênh vực ông đáp lại rằng Nhật Bản đã gần đầu hàng và rằng một buổi trình diễn, hay một lời cảnh báo, có thể đã đạt được cùng kết quả. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và vai trò của Szilard trong đó vẫn là một trong những khía cạnh được thảo luận nhiều nhất trong sự nghiệp của ông.

7. Tranh cãi

Công lao cho phản ứng dây chuyền

Câu hỏi ai xứng đáng được ghi công cho phản ứng dây chuyền đã gây tranh cãi kể từ năm 1942. Szilard hình thành ý tưởng năm 1933 và đăng ký bằng sáng chế cho nó, nhưng bằng chứng thực nghiệm đến từ công trình của Fermi và nhóm của ông tại Chicago, và chính phát hiện về sự phân hạch được thực hiện bởi Hahn và Strassmann. Một số sử gia trao cho Szilard công lao chính về khái niệm, trong khi những người khác lập luận rằng một khái niệm không có sự thực hiện bằng thực nghiệm chỉ là một phần của câu chuyện. Bản thân Szilard rất nhạy cảm về câu hỏi này, và ông đã dành nhiều năm theo đuổi các yêu cầu bằng sáng chế chống lại chính phủ Hoa Kỳ. Những người ủng hộ ông lập luận rằng đóng góp của ông bị đánh giá thấp vì ông là người tị nạn và người ngoài, và vì ông không giữ một chức vụ học thuật cao cấp. Những người chỉ trích ông lập luận rằng ông khó làm việc cùng và ông đã phóng đại vai trò của mình trong một thành tựu tập thể. Quan điểm cân bằng nhất là phản ứng dây chuyền là sản phẩm của nhiều bàn tay, nhưng hiểu biết của Szilard năm 1933 là bước đầu tiên thiết yếu, và nếu không có nó, lò phản ứng có thể đã đến muộn hơn.

Bom, răn đe và kiểm soát vũ khí

Tranh cãi thứ hai liên quan tới sự nghiệp sau này của Szilard với tư cách người ủng hộ kiểm soát vũ khí. Sau chiến tranh, ông lập luận rằng cách duy nhất để ngăn chặn chiến tranh hạt nhân là tạo ra các biện pháp kiểm soát quốc tế và giáo dục các nhà lãnh đạo chính trị về những nguy hiểm của bom. Ông sáng lập Hội đồng vì một Thế giới Đáng sống năm 1962, ủy ban hành động chính trị đầu tiên dành cho kiểm soát vũ khí, và ông tham gia các Hội nghị Pugwash, nơi tập hợp các nhà khoa học từ Đông và Tây để thảo luận về giải trừ quân bị. Một số nhà phê bình coi các kế hoạch của ông là ngây thơ, lập luận rằng ông đã đánh giá thấp thực tế chính trị của Chiến tranh Lạnh và rằng các đề xuất của ông, chẳng hạn như ý tưởng về một đường dây nóng giữa Washington và Moskva, là không thực tế. Những người khác ca ngợi ông vì đã nhìn thấy sớm hơn hầu hết mọi người rằng vũ khí hạt nhân đã thay đổi bản chất của chiến tranh, và vì đã khăng khăng rằng các nhà khoa học có trách nhiệm cảnh báo công chúng. Công việc sau này của ông ít ảnh hưởng hơn công việc vật lý của ông, nhưng nó cho thấy một sự nhất quán về mục đích mà những người ngưỡng mộ ông luôn nhấn mạnh.

Khen ngợi và chỉ trích từ các đồng nghiệp

Các đồng nghiệp của Szilard đã chia rẽ về ông khi ông còn sống, và họ vẫn chia rẽ trong hồi ký của mình. Những người ngưỡng mộ ông, trong đó có Einstein và Wigner, ca ngợi tính độc đáo, lòng dũng cảm và sự sẵn sàng chịu trách nhiệm về hệ quả của các ý tưởng của ông. Những người thấy ông khó tính, trong đó có Groves và một số nhà vật lý đồng nghiệp, mô tả ông là người kiêu ngạo, hay cãi vã và không sẵn sàng chấp nhận kỷ luật của một tổ chức lớn. Cả hai quan điểm đều chứa đựng sự thật. Ông là một con người có tài năng trí tuệ phi thường, người thấy khó làm việc trong các thể chế, và sự nghiệp của ông đã chịu thiệt vì điều đó. Thế nhưng chính sự độc lập của ông đã cho phép ông nhìn thấy những gì người khác bỏ lỡ, và hành động khi người khác do dự, và sự độc lập đó là một phần lý do vì sao câu chuyện của ông tiếp tục mê hoặc các sử gia khoa học. Thế nhưng chính sự độc lập của ông đã cho phép ông nhìn thấy những gì người khác bỏ lỡ, và hành động khi người khác do dự, và sự độc lập đó là một phần lý do vì sao câu chuyện của ông vẫn mê hoặc các sử gia.

8. Cuối đời

Sinh học và Viện Salk

Sau chiến tranh, Szilard rời vật lý và chuyển sang sinh học, một lĩnh vực mà ông không có đào tạo chính thức nhưng trong đó ông đã có những đóng góp quan trọng. Ông làm việc tại Đại học Chicago, nơi ông góp phần thiết lập lĩnh vực sinh học phân tử, và ông thực hiện nghiên cứu về sự lão hóa của tế bào và về kiểm soát biểu hiện gen. Ông là một trong những nhà khoa học đầu tiên lập luận rằng sinh học có thể được nghiên cứu bằng các phương pháp của vật lý, và ông đã ảnh hưởng tới một thế hệ các nhà sinh học trẻ, trong đó có James Watson và Francis Crick, những người đã thừa nhận sự khích lệ của ông. Năm 1963, ông chuyển tới La Jolla ở California, nơi ông trở thành nghiên cứu viên của Viện Nghiên cứu Sinh học Salk, do Jonas Salk sáng lập. Ông tiếp tục làm việc về sinh học và kiểm soát vũ khí, và ông vẫn hoạt động cho tới khi sức khỏe suy yếu. Việc ông chuyển từ vật lý sang sinh học là điều bất thường, và nó cho thấy bề rộng của trí tò mò của ông cùng sự từ chối bị giam hãm trong một chuyên ngành duy nhất.

Bệnh tật, Tiếng nói của cá heo, và qua đời

Những năm cuối đời của Szilard bị đánh dấu bởi sức khỏe kém và bởi một loạt dự án sáng tạo pha trộn khoa học với khoa học viễn tưởng. Ông viết một cuốn sách ngắn, The Voice of the Dolphins (Tiếng nói của cá heo), xuất bản năm 1961, trong đó ông dùng thủ pháp những con cá heo đã học nói để bình luận về chính trị của Chiến tranh Lạnh. Cuốn sách là một tác phẩm châm biếm, nhưng nó cũng là một lập luận nghiêm túc về nhu cầu hợp tác quốc tế, và nó cho thấy tài năng suy nghĩ theo những cách khác thường của ông. Ông được chẩn đoán ung thư bàng quang năm 1960, và ông tự thiết kế liệu trình xạ trị của riêng mình, khăng khăng đòi một liều lượng mà các bác sĩ của ông cho là quá cao. Việc điều trị thành công trong một thời gian, và ông sống thêm bốn năm nữa, nhưng ung thư tái phát. Ông qua đời trong giấc ngủ ngày 30 tháng 5 năm 1964 tại La Jolla, hưởng thọ sáu mươi sáu tuổi, và tro cốt của ông được rải xuống Thái Bình Dương.

Những năm cuối ở California

Trong những năm cuối đời ở California, Szilard tiếp tục viết và vận động cho kiểm soát vũ khí, ngay cả khi sức khỏe của ông suy giảm. Ông làm việc về một kế hoạch cho chính phủ thế giới và các đề xuất giảm nguy cơ chiến tranh hạt nhân do tai nạn, và ông vẫn giữ liên lạc với phong trào Pugwash và với những người bạn cũ trong vật lý. Ông kết hôn với Gertrud Weiss năm 1951, và bà là bạn đời của ông trong mười ba năm cuối đời. Những người tới thăm ông ở La Jolla nhớ tới một con người vẫn đầy ắp ý tưởng, vẫn tranh luận về tương lai của khoa học và vẫn tin rằng lý trí có thể chiến thắng những nguy hiểm mà khoa học đã tạo ra. Cái chết của ông được các nhà khoa học ở nhiều nước thương tiếc, và các giấy tờ của ông được lưu giữ tại Đại học California, San Diego, nơi chúng vẫn là nguồn tư liệu quý giá cho các sử gia về thời đại nguyên tử. Ông vẫn giữ liên lạc với phong trào Pugwash và với những người bạn cũ trong vật lý, và ông không bao giờ ngừng lập luận rằng lý trí có thể chiến thắng những nguy hiểm mà khoa học đã tạo ra.

9. Đánh giá của sử gia

Nhà khoa học như nhà tiên tri

Các sử gia khoa học nhìn chung đánh giá Szilard là một con người có tính độc đáo phi thường, thành tựu lớn nhất của ông là nhìn thấy những hệ quả của sự phân hạch trước bất kỳ ai khác. Việc ông hình thành ý tưởng phản ứng dây chuyền năm 1933, sáu năm trước khi sự phân hạch được phát hiện, được coi là một trong những hành động tưởng tượng khoa học vĩ đại của thế kỷ XX. Bức thư của ông gửi Roosevelt được xem là một thời khắc quyết định trong lịch sử bom nguyên tử, ngay cả khi chương trình tiếp theo được định hình bởi nhiều yếu tố khác. Các sử gia cũng lưu ý rằng đóng góp của ông cho lò phản ứng tại Chicago là đáng kể, và rằng các bằng sáng chế của ông cho thấy ông hiểu rõ các chi tiết thực tiễn của thiết kế lò phản ứng như thế nào. Theo quan điểm này, Szilard là một nhà tiên tri theo nghĩa đen: ông nhìn thấy những gì sắp đến và ông cảnh báo thế giới, và thế giới đã không lắng nghe cho tới khi gần như quá muộn.

Nhà vật lý đạo đức

Một luồng đánh giá thứ hai nhấn mạnh vai trò đạo đức của Szilard. Các sử gia theo quan điểm này lập luận rằng chiến dịch của ông chống lại việc sử dụng bom năm 1945 là một hành động dũng cảm, vì nó đặt ông vào thế đối lập với giới chức quân sự và với nhiều đồng nghiệp của ông. Họ chỉ ra Báo cáo Franck và bản kiến nghị như bằng chứng rằng các nhà khoa học có thể, và nên, chịu trách nhiệm về cách sử dụng công trình của mình. Họ cũng ca ngợi công việc sau này của ông về kiểm soát vũ khí, và họ lập luận rằng sự khăng khăng của ông về hợp tác quốc tế đã đi trước thời đại. Theo quan điểm này, tầm quan trọng của Szilard không chỉ nằm ở những gì ông khám phá mà còn ở những gì ông làm với phát hiện đó, và ở tấm gương ông đặt ra cho các thế hệ nhà khoa học sau này, những người đã cố gắng kiểm soát những vũ khí mà họ góp phần tạo ra. Họ cũng ca ngợi công việc sau này của ông về kiểm soát vũ khí, và họ lập luận rằng sự khăng khăng của ông về hợp tác quốc tế đã đi trước thời đại và vẫn còn phù hợp cho tới ngày nay.

Giới hạn của huyền thoại

Giới nghiên cứu gần đây hơn đã thêm một lưu ý thận trọng vào huyền thoại. Các sử gia đã chỉ ra rằng vai trò của Szilard trong Dự án Manhattan nhỏ hơn những gì ông tuyên bố, và rằng lò phản ứng là công trình của một tập thể lớn do Fermi lãnh đạo. Họ cũng lưu ý rằng các kế hoạch chính trị của ông thường không thực tế, và rằng ảnh hưởng của ông đối với các nhà hoạch định chính sách là hạn chế. Một số người lập luận rằng sự phản đối của ông đối với bom năm 1945 đã đến quá muộn, và rằng ông đã chấp nhận logic của chương trình bom khi viết thư cho Roosevelt năm 1939. Quan điểm cân bằng đã xuất hiện là Szilard là một nhà tư tưởng tài năng và độc đáo, hiểu biết của ông về phản ứng dây chuyền là chân thực và quan trọng, lòng dũng cảm đạo đức của ông năm 1945 đáng được tôn trọng, và sự nghiệp sau này của ông cho thấy cả điểm mạnh lẫn giới hạn của nhà khoa học với tư cách một nhân vật chính trị. Ông không phải là thánh nhân cũng không phải là kẻ xấu, mà là một con người phức tạp, cuộc đời ông minh họa những nan đề của khoa học trong thế kỷ XX.

10. Di sản

Cha đẻ của phản ứng dây chuyền

Di sản khoa học của Szilard trước hết dựa trên phản ứng dây chuyền. Ý tưởng ông hình thành trên một con phố London năm 1933 đã khiến năng lượng hạt nhân và vũ khí hạt nhân trở nên khả thi, và nó vẫn là nền tảng của vật lý lò phản ứng. Lò phản ứng đầu tiên tại Chicago đã chứng minh khái niệm đó, và mọi nhà máy điện hạt nhân trên thế giới ngày nay đều phụ thuộc vào nguyên tắc mà ông mô tả. Ông cũng được nhớ tới vì động cơ Szilard, thí nghiệm tưởng tượng của ông về thông tin và entropy, điều đã trở nên quan trọng trong lý thuyết thông tin hiện đại. Các bằng sáng chế của ông về phản ứng dây chuyền và thiết kế lò phản ứng cuối cùng đã được chính phủ Hoa Kỳ công nhận, và giờ đây ông thường được coi là một trong những người sáng lập vật lý hạt nhân, mặc dù ông không bao giờ nhận Giải Nobel. Câu chuyện của ông được kể trong mọi lịch sử về bom nguyên tử, và tên ông gắn liền vĩnh viễn với sự khởi đầu của thời đại nguyên tử. Tên ông gắn liền vĩnh viễn với sự khởi đầu của thời đại nguyên tử, và câu chuyện của ông được kể trong mọi lịch sử về Dự án Manhattan và vật lý hạt nhân.

Kiểm soát vũ khí và tinh thần Pugwash

Di sản thứ hai của Szilard nằm ở kiểm soát vũ khí. Ông là một trong những nhà khoa học đầu tiên lập luận rằng những người tạo ra một vũ khí có trách nhiệm cảnh báo thế giới về những nguy hiểm của nó, và chiến dịch của ông chống lại việc sử dụng bom năm 1945 đã đặt tiền lệ cho hoạt động chính trị của các nhà khoa học. Hội đồng vì một Thế giới Đáng sống, do ông sáng lập năm 1962, vẫn còn tồn tại, và các Hội nghị Pugwash, nơi ông tham gia, đã nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1995. Ý tưởng của ông về một đường dây liên lạc trực tiếp giữa Washington và Moskva đã được hiện thực hóa trong đường dây nóng được thiết lập sau Khủng hoảng Tên lửa Cuba năm 1962, và những lời cảnh báo của ông về những nguy hiểm của chiến tranh hạt nhân đã ảnh hưởng tới một thế hệ các nhà hoạch định chính sách. Di sản của ông trong lĩnh vực này ít hữu hình hơn công trình khoa học của ông, nhưng nó không kém phần quan trọng, và đó là phần đời ông mà chính ông coi trọng nhất.

Szilard trong ký ức đại chúng

Trong ký ức đại chúng, Szilard thường được khắc họa như nhà khoa học-tiên tri điển hình, người đã nhìn thấy bom nguyên tử sắp đến rồi cố ngăn chặn nó. Ông xuất hiện trong các sách lịch sử, tiểu thuyết và phim về Dự án Manhattan, và bức thư của ông gửi Roosevelt là một trong những tài liệu nổi tiếng nhất của Thế chiến II. Cách khắc họa đó một phần chính xác và một phần đơn giản hóa, vì nó bỏ qua những khó khăn của ông với tư cách đồng nghiệp và những kế hoạch chính trị đôi khi không thực tế của ông. Thế nhưng nó nắm bắt được điều gì đó thiết yếu về ông: ông là một con người suy nghĩ về hệ quả của các ý tưởng của mình trước hầu hết những người khác, và sẵn sàng hành động theo những gì ông nhìn thấy. Sự kết hợp giữa tầm nhìn xa và lòng dũng cảm đạo đức đó là lý do vì sao tên ông vẫn được nhớ tới, hơn nửa thế kỷ sau khi ông qua đời.

11. Câu hỏi thường gặp

Leo Szilard là ai?

Leo Szilard là một nhà vật lý gốc Hungary, người đã hình thành ý tưởng phản ứng dây chuyền hạt nhân năm 1933, góp phần cảnh báo Tổng thống Roosevelt về bom nguyên tử năm 1939, và làm việc với lò phản ứng hạt nhân đầu tiên tại Chicago trong Thế chiến II.

Bức thư Einstein–Szilard là gì?

Đó là bức thư do Szilard soạn thảo và Albert Einstein ký tên ngày 2 tháng 8 năm 1939, cảnh báo Tổng thống Franklin D. Roosevelt rằng Đức có thể đang phát triển bom nguyên tử và thúc giục Hoa Kỳ bắt đầu nghiên cứu về uranium. Nó dẫn tới việc thành lập Ủy ban Cố vấn về Uranium.

Chicago Pile-1 là gì?

Chicago Pile-1 là lò phản ứng hạt nhân đầu tiên, được xây dưới khán đài sân vận động bóng đá của Đại học Chicago. Ngày 2 tháng 12 năm 1942, nó đạt được phản ứng dây chuyền hạt nhân tự duy trì đầu tiên trong lịch sử, chứng minh rằng ý tưởng năm 1933 của Szilard có thể thực hiện được.

Vì sao Szilard phản đối việc sử dụng bom nguyên tử?

Ông tin rằng việc sử dụng bom chống lại các thành phố Nhật Bản mà không cảnh báo trước là sai trái về mặt đạo đức và sẽ làm tổn hại vị thế của nước Mỹ trên thế giới. Ông cũng tin rằng nó sẽ khởi động một cuộc chạy đua vũ trang với Liên Xô. Ông đã góp phần tổ chức Báo cáo Franck và một bản kiến nghị gửi Tổng thống Truman năm 1945.

Szilard đã làm gì sau chiến tranh?

Ông rời vật lý để chuyển sang sinh học, góp phần sáng lập lĩnh vực sinh học phân tử tại Đại học Chicago. Sau đó, ông chuyển tới Viện Salk ở California và dành phần lớn thời gian cho kiểm soát vũ khí và phong trào Pugwash.

Vì sao Szilard vẫn quan trọng cho tới ngày nay?

Ông được nhớ tới như người khởi xướng phản ứng dây chuyền, như người đã cảnh báo Roosevelt về bom, và như một trong những nhà khoa học đầu tiên vận động kiểm soát vũ khí. Cuộc đời ông đặt ra những câu hỏi về trách nhiệm của các nhà khoa học, những câu hỏi vẫn còn được tranh luận cho tới ngày nay.

12. Nguồn

• Leo Szilard, The Voice of the Dolphins and Other Stories (Tiếng nói của cá heo và những câu chuyện khác), 1961
• William Lanouette và Bela Silard, Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilard (Thiên tài trong bóng tối: Tiểu sử Leo Szilard), 1992
• Richard Rhodes, The Making of the Atomic Bomb (Sự ra đời của bom nguyên tử), 1986
• Spencer Weart và Gertrud Weiss Szilard (chủ biên), Leo Szilard: His Version of the Facts (Leo Szilard: Phiên bản sự thật của ông), 1978
• James Franck và cộng sự, Báo cáo Franck, tháng 6 năm 1945
• Bộ Năng lượng Hoa Kỳ, các tập lịch sử Dự án Manhattan