Xe tăng Churchill

1. Mở đầu

Xe tăng Churchill, tên chính thức là Tank, Infantry, Mk IV (A22), là một trong những xe chiến đấu bọc thép đặc biệt nhất của Chiến tranh thế giới thứ hai. Được thiết kế vội vã sau cuộc di tản khỏi Dunkirk, khi Anh đã mất phần lớn trang bị hạng nặng tại Pháp, Churchill được hình thành như một xe tăng bộ binh bọc thép dày, có khả năng vượt hào, leo chướng ngại vật và yểm trợ bộ binh ở tốc độ đi bộ.

Nó vào biên chế năm 1941 và, dù khởi đầu đầy trục trặc với những hỏng hóc cơ khí, đã phục vụ trong mọi chiến dịch lớn của Anh trong chiến tranh, từ cuộc đột kích Dieppe tháng 8 năm 1942 đến cuộc vượt sông Rhine năm 1945, và sau đó là Chiến tranh Triều Tiên.

Khoảng 5.640 chiếc Churchill đã được chế tạo với mười một phiên bản, một sản lượng phản ánh cả tính cấp bách của nhu cầu thời chiến lẫn sự cải tiến đều đặn của thiết kế.

Điều khiến Churchill khác thường là sự kết hợp giữa lớp giáp rất dày, thân xe dài với mười một bánh chịu lực nhỏ mỗi bên, và tốc độ tối đa chỉ khoảng 15 dặm mỗi giờ. Nó chưa bao giờ được định làm xe đua băng qua địa hình trống như xe tăng tuần tiễu. Thay vào đó, nó được chế tạo để hứng chịu đòn đánh.

Tại Dieppe, xe Churchill nằm trong số ít phương tiện lên được tới đỉnh đê biển. Tại Tunisia, một chiếc Churchill của Trung đoàn North Irish Horse đã nổi tiếng khi vô hiệu hóa một xe tăng Tiger I của Đức, một trong những lần chạm trán sớm nhất giữa hai loại xe này. Tại Ý, xe Churchill ì ạch vượt qua những con đường núi.

Tại Normandy, các biến thể chuyên dụng — xe AVRE với súng cối nòng ngắn và xe tăng phun lửa Crocodile — đã trở nên không thể thiếu đối với các kỹ sư xung kích của Sư đoàn Thiết giáp 79.

Sau chiến tranh, Churchill tiếp tục phục vụ trong Quân đội Anh tại Triều Tiên, nơi khả năng leo dốc của nó khiến các quan sát viên Mỹ ấn tượng, trước khi cuối cùng bị Centurion thay thế vào đầu những năm 1950.

Ngày nay, Churchill được nhớ đến như một biểu tượng cho sự ứng biến thời chiến của Anh: một xe tăng được đưa vào sản xuất vội vã trước khi sẵn sàng, được hoàn thiện ngoài chiến trường, và cuối cùng được các kíp xe quý trọng vì khả năng bảo vệ, khả năng leo dốc và tính linh hoạt.

Thân xe dài khiến nó trở thành nền tảng lý tưởng cho các biến thể công binh, và số biến thể Churchill được chế tạo nhiều hơn bất kỳ xe tăng Anh nào khác. Các bảo tàng ở Anh, Canada và Úc lưu giữ nhiều chiếc, trong đó có xe Crocodile tại Bảo tàng Xe tăng ở Bovington, vẫn là một trong những hiện vật được yêu thích nhất tại đó. Đối với các sử gia về chiến tranh thiết giáp, Churchill minh họa cho sự đánh đổi cốt lõi của khái niệm xe tăng bộ binh: hy sinh tốc độ để lấy giáp, và chấp nhận rằng một xe tăng được thiết kế để chiến đấu cùng bộ binh sẽ không bao giờ thắng trong một cuộc đua tốc độ, nhưng có thể thắng trong một trận chiến bền bỉ.

2. Thông tin chính

Loại	Xe tăng bộ binh
Xuất xứ	Vương quốc Anh
Thiết kế	1940–1941 (đặc tả A22)
Thời gian phục vụ	1941–1952 (Quân đội Anh; sau đó phục vụ trong quân đội khác)
Sản xuất	Khoảng 5.640 chiếc (mọi phiên bản)
Nhà sản xuất	Vauxhall Motors, cùng Broom & Wade, Charles Roberts, Dennis, Leyland, Metro-Cammell, Newton Chambers
Kíp xe	5 người (trưởng xe, pháo thủ, nạp đạn, lái xe, xạ thủ thân xe/lái xe phụ)
Trọng lượng	Khoảng 38–40 tấn (Mk VII khoảng 40 tấn)
Chiều dài	Khoảng 7,44 m (24 ft 5 in)
Chiều rộng	Khoảng 2,74–3,25 m (tùy phiên bản và trang bị)
Chiều cao	Khoảng 2,49 m (8 ft 2 in)
Giáp	Tới 102 mm (Mk I–VI); tới 152 mm mặt trước (Mk VII)
Vũ khí chính	Pháo 2-pounder (40 mm), 6-pounder (57 mm) hoặc pháo 75 mm, tùy phiên bản
Vũ khí phụ	Súng máy Besa, pháo 3-inch ở một số phiên bản
Động cơ	Động cơ xăng Bedford sáu xi-lanh kép, khoảng 350 mã lực
Tốc độ	Tối đa khoảng 15 dặm/giờ (24 km/h) trên đường
Tầm hoạt động	Khoảng 90 dặm (145 km) trên đường
Biến thể đáng chú ý	Churchill AVRE, Churchill Crocodile, Churchill NA75, Churchill Mk VII

3. Nguồn gốc & phát triển

Khủng hoảng năm 1940

Nguồn gốc của Churchill nằm trong thảm họa năm 1940. Sau khi Pháp thất thủ, Quân đội Anh đã bỏ lại gần như toàn bộ xe tăng và trang bị hạng nặng tại Dunkirk, và Bộ Chiến tranh phải đối mặt với viễn cảnh Đức xâm lược trong khi quân đội đã mất sức mạnh thiết giáp.

Nhu cầu về một xe tăng bộ binh mới rất cấp bách, và tháng 6 năm 1940, Bộ Chiến tranh ban hành đặc tả cho một phương tiện có thể vượt hào rộng, leo bờ dốc, mang giáp rất dày và lắp pháo đủ sức đối phó xe tăng và công sự của địch. Đặc tả phản ánh bài học của Chiến tranh thế giới thứ nhất không kém gì bài học năm 1940: xe tăng mới được kỳ vọng yểm trợ các cuộc tấn công của bộ binh vào các vị trí phòng thủ đã chuẩn bị, và các nhà thiết kế được yêu cầu ưu tiên khả năng bảo vệ và vượt chướng ngại vật trên hết.

Tốc độ rõ ràng chỉ là yếu tố thứ yếu, vì xe tăng được định tiến lên với tốc độ của bộ binh chứ không phải để khai thác đột phá.

Vauxhall và dự án A22

Nhiệm vụ thiết kế xe tăng mới được giao cho Vauxhall Motors, mà giám đốc điều hành, Sir Charles Bartlett, đã giao dự án cho một nhóm do Tiến sĩ Henry Merritt, nhà thiết kế hộp số Merritt-Brown, đứng đầu.

Dự án được đặt tên A22, và xe tăng được đặt tên theo Thủ tướng Winston Churchill, một lựa chọn phản ánh cả tầm quan trọng quốc gia của phương tiện lẫn áp lực chính trị đằng sau nó. Vauxhall là nhà sản xuất ô tô với kinh nghiệm thiết kế xe tăng hạn chế, nhưng hãng có năng lực kỹ thuật và diện tích nhà máy để đảm nhận công việc, và Bộ Chiến tranh sẵn sàng chấp nhận rủi ro.

Nhóm thiết kế làm việc dưới áp lực lớn, và nguyên mẫu đầu tiên được giao tháng 11 năm 1940, chỉ vài tháng sau khi đặc tả được ban hành. Nguyên mẫu được thử nghiệm tại Cơ quan Thử nghiệm Chiến tranh Cơ giới, và kết quả trái chiều: khả năng leo dốc và giáp của xe rất ấn tượng, nhưng hộp số và hệ thống lái gây rắc rối ngay từ đầu.

Một thiết kế hoàn thành trong vài tháng

Tốc độ của chương trình A22 là phi thường ngay cả theo tiêu chuẩn thời chiến. Từ đặc tả đến nguyên mẫu chỉ trong khoảng năm tháng, Churchill được thiết kế nhanh hơn hầu hết mọi xe tăng Anh khác trong chiến tranh, và sự vội vã này là hệ quả trực tiếp của nỗi lo xâm lược năm 1940.

Các kỹ sư Vauxhall vay mượn nhiều từ thực tiễn hiện có: động cơ là hai động cơ xe tải Bedford sáu xi-lanh ghép lại với nhau, hộp số là sự cải tiến từ công trình trước đó của Merritt, và hệ thống treo dùng các giá đỡ lò xo đơn giản thay vì một thiết kế mới.

Chủ nghĩa thực dụng này cho phép nguyên mẫu được chế tạo nhanh chóng, nhưng nó cũng có nghĩa là xe tăng bước vào sản xuất với các bộ phận chưa được thử nghiệm đầy đủ khi lắp ráp cùng nhau.

Thân xe dài, với mười một bánh chịu lực nhỏ mỗi bên, được thiết kế để vượt hào rộng tới khoảng mười feet, và cách bố trí xích mang lại cho xe tăng khả năng leo dốc đáng kể. Tháp pháo được giữ nhỏ để tiết kiệm trọng lượng, một quyết định sau này sẽ hạn chế các loại pháo có thể lắp đặt.

Từ khởi đầu trục trặc đến xe tăng đáng tin cậy

Churchill được lệnh đưa vào sản xuất trước khi nguyên mẫu được thử nghiệm đúng cách, một quyết định xuất phát từ nỗi sợ Đức xâm lược năm 1941. Những xe sản xuất đầu tiên được giao tháng 6 năm 1941, và xe tăng lập tức được phát hiện có những vấn đề cơ khí nghiêm trọng, đặc biệt với hộp số và hệ thống lái.

Các kíp xe và thợ máy báo cáo hỏng hóc thường xuyên, và Bộ Chiến tranh đã có lúc cân nhắc hủy bỏ toàn bộ chương trình. Điều cứu Churchill là một chương trình khắc phục đồng bộ. Trong năm 1941 và 1942, các kỹ sư Vauxhall làm việc cùng các xưởng của Quân đội để xác định và sửa chữa các lỗi, thiết kế lại các bộ phận và ban hành các cải tiến cho những xe đã giao. Đồng thời, xe tăng được tăng hỏa lực: pháo 2-pounder ban đầu sớm được nhận thấy là quá yếu trước giáp Đức, và các phiên bản sau nhận pháo 6-pounder rồi pháo 75 mm. Đến cuối năm 1942, Churchill đã trở thành một phương tiện đáng tin cậy, và thử thách lớn đầu tiên trong chiến đấu tại Dieppe đã xác nhận thiết kế cơ bản là đúng đắn.

4. Thiết kế

Thân xe, xích và khả năng cơ động

Đặc điểm dễ nhận biết nhất của Churchill là thân xe dài và mười một bánh chịu lực nhỏ mỗi bên, với xích chạy quanh toàn bộ chiều dài xe. Thân xe được thiết kế để vượt hào rộng tới khoảng 10 feet, và cách bố trí xích mang lại cho xe tăng khả năng leo dốc vượt trội.

Nó có thể leo bậc thẳng đứng cao khoảng bốn feet và vượt những sườn dốc mà các xe tăng khác phải dừng lại. Bản thân xích rộng và áp lực mặt đất tương đối thấp, giúp Churchill di chuyển trên nền đất mềm.

Hệ thống treo là một bố trí lò xo đơn giản, mỗi bánh chịu lực gắn trên một giá đỡ, và xe chạy chậm nhưng ổn định. Các kíp xe đánh giá cao việc Churchill có thể đến những nơi xe tăng khác không tới được, kể cả những ngọn đồi dốc tại Triều Tiên mà xe tăng Mỹ không leo nổi.

Tốc độ thấp của xe là một lựa chọn có chủ ý: xe tăng bộ binh được định tiến lên với tốc độ của bộ binh, và động cơ Bedford sáu xi-lanh kép, công suất khoảng 350 mã lực, là đủ cho nhiệm vụ nhưng còn ít công suất dự phòng.

Giáp và khả năng bảo vệ

Giáp là tài sản mạnh nhất của Churchill. Các phiên bản đầu có giáp mặt trước tới 102 mm, đã dày theo tiêu chuẩn năm 1941, và Mk VII tăng con số này lên 152 mm ở mặt trước thân xe và tháp pháo. Con số này dày hơn giáp mặt trước thân xe của Tiger I Đức, dù pháo của Tiger mạnh hơn nhiều.

Giáp của Churchill chủ yếu là các tấm phẳng, tán đinh hoặc hàn, và tháp pháo tương đối nhỏ, điều này hạn chế cỡ pháo có thể lắp đặt. Lớp giáp mặt trước dày mang lại cho các kíp xe sự tự tin khi tấn công các vị trí đã chuẩn bị, và các pháo thủ chống tăng Đức thấy Churchill là một mục tiêu khó bắn ở cự ly chiến đấu thông thường.

Hai bên sườn và phía sau xe được bảo vệ kém hơn, và chiều cao khiến xe dễ bị phát hiện, nhưng trong vai trò yểm trợ bộ binh ở cự ly gần như dự định, khả năng bảo vệ của Churchill nhìn chung là đủ.

Các phiên bản sau bổ sung giáp gắn thêm và cải thiện kỹ thuật hàn để giảm nguy cơ các tấm giáp bị đánh bật vào trong khi trúng đạn.

Sống sót trước pháo 88: giới hạn của khả năng bảo vệ

Không xe tăng Đồng minh nào trong chiến tranh chống chịu được pháo 88 mm của Đức, và Churchill cũng không phải ngoại lệ. Ở cự ly gần, pháo 88 mm có thể xuyên thủng ngay cả lớp giáp mặt trước 152 mm của Mk VII, và pháo chống tăng Đức là kẻ thù nguy hiểm nhất của Churchill trong suốt chiến tranh.

Khả năng bảo vệ của xe được thiết kế để chống lại vũ khí của năm 1940, chủ yếu là pháo chống tăng 37 mm và 50 mm, và nó thể hiện tốt trước những loại vũ khí đó. Trước pháo 75 mm của Panzer IV và Panther đời sau, và pháo 88 mm của Tiger cùng các pháo chống tăng chuyên dụng, Churchill dựa vào khả năng chiến đấu ở cự ly ngắn với sự yểm trợ của bộ binh, nơi pháo thủ Đức có ít thời gian ngắm bắn hơn và nơi pháo của chính Churchill có thể phát huy hiệu quả.

Các kíp xe học cách dùng địa hình và khói để rút ngắn khoảng cách, và tốc độ chậm của xe ít là bất lợi hơn trong vùng đất kín của Normandy và Ý. Giáp của Churchill đã cứu sống nhiều kíp xe, nhưng nó không bao giờ là bảo đảm cho sự sống sót.

Vũ khí, kíp xe và công thái học

Bên trong, Churchill mang kíp xe năm người. Lái xe và xạ thủ thân xe ngồi ở phía trước thân xe, trong khi trưởng xe, pháo thủ và nạp đạn làm việc trong tháp pháo. Tháp pháo của các phiên bản đầu nhỏ và chật chội, đặc biệt với pháo 2-pounder, và pháo 6-pounder cùng pháo 75 mm khiến nó còn chật hơn.

Thông gió kém, và các kíp xe phàn nàn về khói thuốc súng từ pháo chính, dù các phiên bản sau đã cải thiện hệ thống hút khói. Xe tăng mang một súng máy Besa đồng trục với pháo chính, và một số phiên bản có súng máy Besa gắn trên thân xe hoặc pháo 3-inch ở mặt trước thân xe, một di sản của nỗ lực ban đầu nhằm mang lại cho xe tăng vũ khí đa năng.

Thông tin liên lạc của Churchill bằng vô tuyến, và các phiên bản sau có máy vô tuyến cải tiến. Điểm yếu chính của xe tăng, ngoài tốc độ, là vũ khí: pháo 2-pounder không thể bắn đạn nổ mạnh hữu dụng, và ngay cả pháo 6-pounder và 75 mm cũng thua kém pháo 75 mm và 88 mm của Đức trong một cuộc đấu pháo tầm xa.

Churchill được thiết kế để chiến đấu với bộ binh và công sự, không phải để đấu tay đôi với xe tăng hạng nặng, và các kíp xe của nó được huấn luyện theo đúng hướng đó.

5. Thông số kỹ thuật

So sánh với các đối thủ

So với Tiger I của Đức, Churchill chậm hơn, vũ khí yếu hơn và giáp mặt trước tháp pháo kém hơn, nhưng nó cũng rẻ hơn, đáng tin cậy hơn ở các phiên bản sau và có số lượng lớn hơn nhiều.

So với xe tăng M4 Sherman của Mỹ, Churchill chậm hơn và có pháo yếu hơn ở các phiên bản đầu, nhưng nó được bọc giáp tốt hơn và có thể leo những chướng ngại vật mà Sherman không thể. So với T-34 của Liên Xô, Churchill chậm hơn và vũ khí kém hơn, nhưng giáp của nó dày hơn và cách bố trí kíp xe rộng rãi hơn.

Những so sánh này nhấn mạnh bản chất của Churchill như một phương tiện chuyên dụng: nó không được thiết kế để trở thành xe tăng toàn diện tốt nhất, mà để làm tốt một nhiệm vụ cụ thể. Trong nhiệm vụ đó, yểm trợ bộ binh chống lại các công sự đã chuẩn bị, nó nằm trong số những xe tăng tốt nhất của chiến tranh, và các biến thể chuyên dụng của nó không có đối thủ nào trong phe Đồng minh, một điểm khác biệt giải thích vì sao Churchill được các sử gia về chiến tranh thiết giáp nhớ đến với tình cảm.

6. Các biến thể

Xe tăng pháo: từ Mk I đến Mk VII

Churchill được sản xuất với mười một phiên bản, và sự khác biệt giữa chúng kể lại câu chuyện về sự thích ứng thời chiến. Mk I mang pháo 2-pounder trong tháp pháo và pháo 3-inch ở mặt trước thân xe, một sự kết hợp nhằm đối phó cả xe tăng lẫn mục tiêu mềm. Mk II thay pháo thân xe bằng súng máy Besa.

Mk III là phiên bản đầu tiên mang pháo 6-pounder, lắp trong một tháp pháo hàn mới, lớn hơn, và đây là phiên bản được dùng phổ biến nhất tại Tunisia. Mk IV tương tự Mk III nhưng với tháp pháo đúc, và trở thành phiên bản đầu phổ biến nhất. Mk V là phiên bản yểm trợ gần với pháo 95 mm.

Mk VI mang pháo 75 mm trong tháp pháo đúc, và Mk VII, phiên bản sản xuất cuối cùng, kết hợp pháo 75 mm với giáp dày hơn và thân xe rộng hơn. Mỗi phiên bản phản ánh bài học từ phiên bản trước, và sự cải tiến đều đặn về vũ khí và khả năng bảo vệ phản ánh những đòi hỏi thay đổi của chiến trường.

Xe AVRE và công binh xung kích

Ngoài các xe tăng pháo, thân xe dài của Churchill khiến nó trở thành nền tảng cho nhiều biến thể chuyên dụng hơn bất kỳ xe tăng Anh nào khác. Xe Churchill AVRE (Armoured Vehicle Royal Engineers — Xe bọc thép Công binh Hoàng gia) mang súng cối nòng ngắn 290 mm Petard, bắn đạn phá hủy nặng 40 pound gọi là Flying Dustbin (Thùng rác bay), có khả năng phá hủy boong-ke bê tông và chướng ngại vật.

Xe AVRE cũng mang các bó củi fascine, cuộn bobbin và các trang bị công binh khác, và trở thành ngựa thồ của các kỹ sư xung kích trong Ngày D và cuộc vượt sông Rhine. Xe AVRE do Công binh Hoàng gia vận hành, và các kíp xe của chúng được huấn luyện làm việc dưới hỏa lực, dùng Petard ở cự ly rất gần chống lại các công sự bê tông.

Khái niệm AVRE tỏ ra thành công đến mức được tiếp nối trong xe Centurion AVRE thời hậu chiến, phục vụ trong Quân đội Anh đến những năm 1990. Churchill AVRE vẫn là chiếc nổi tiếng nhất trong số các “Funnies” (xe hài hước) của Sư đoàn Thiết giáp 79, và súng cối Petard của nó trở thành công cụ tiêu chuẩn để phá hủy công sự bê tông trong các chiến dịch xung kích khắp Tây Bắc Âu.

Xe Crocodile và các xe chuyên dụng khác

Xe Churchill Crocodile là xe tăng phun lửa, với một rơ-moóc mang 400 gallon nhiên liệu và một vòi phun lửa thay cho súng máy thân xe. Ngọn lửa của nó có thể vươn xa hơn 100 yard, và nó khiến quân Đức phòng thủ khiếp sợ, họ thường đầu hàng thay vì đối mặt với nó.

Các biến thể khác gồm xe Churchill ARK, xe mang cầu dốc bọc thép để vượt hào và chướng ngại vật; xe Churchill Bridgelayer, mang một cây cầu gấp; và xe Churchill Kangaroo, xe chở quân bọc thép cải biến. Ngoài ra còn có các biến thể rà phá mìn và một phiên bản lắp máy phá mìn dạng chùy xích.

Số lượng biến thể lớn phản ánh tính linh hoạt của Churchill và sự sẵn sàng của Quân đội Anh trong việc dùng một thân xe đáng tin cậy cho các vai trò mới. Không thân xe tăng Anh nào khác được cải biến cho nhiều mục đích đến vậy, và thời gian sản xuất dài của Churchill được duy trì một phần nhờ nhu cầu về những phương tiện chuyên dụng này, khiến các dây chuyền sản xuất bận rộn lâu sau khi bản thân xe tăng pháo không còn là ưu tiên.

Xe cải biến dã chiến NA75

Một trong những biến thể Churchill thú vị nhất là NA75, một cải biến dã chiến thực hiện tại Bắc Phi năm 1943. Các xưởng của Anh tại Tunisia lắp pháo 75 mm của Mỹ thu được, lấy từ các xe tăng Sherman bị hư hại, vào tháp pháo Churchill, tạo ra một xe Churchill có đạn nổ mạnh hữu dụng vào thời điểm pháo 6-pounder tiêu chuẩn không thể cung cấp loại đạn này.

Việc cải biến là công trình của các xưởng thuộc Tập đoàn quân 1, và khoảng 200 chiếc Churchill đã được cải biến. Xe NA75 mang lại cho Churchill một pháo đa năng trước khi phiên bản 75 mm Mk VI do nhà máy chế tạo có mặt, và nó chứng minh tính linh hoạt của thiết kế cùng sự khéo léo của các xưởng quân đội.

Xe NA75 phục vụ tại Ý, nơi đạn nổ mạnh của nó được đánh giá cao trong các trận đánh cự ly gần trên núi, và nó vẫn phục vụ cho đến khi được thay thế bằng các phiên bản 75 mm do nhà máy chế tạo, và NA75 là một ví dụ điển hình về cách giải quyết vấn đề thực tế đặc trưng cho chiến tranh thiết giáp của Anh tại mặt trận Địa Trung Hải.

7. Tham chiến

Dieppe và Tunisia

Trận ra mắt chiến đấu của Churchill diễn ra tại Dieppe ngày 19 tháng 8 năm 1942, khi 58 chiếc Churchill của Trung đoàn Calgary, Lữ đoàn Xe tăng 1 Canada, yểm trợ bộ binh Canada trong Chiến dịch Jubilee.

Cuộc đột kích là một thất bại tốn kém, và nhiều xe Churchill bị mất trên bãi biển hoặc trong thị trấn, nhưng bản thân các xe tăng đã thể hiện đáng khen ngợi. Một số chiếc đã lên tới đỉnh đê biển, và cuộc đột kích mang lại những bài học quý giá cho cuộc đổ bộ Normandy sau này.

Thành công lớn đầu tiên trong chiến dịch của Churchill đến tại Tunisia, nơi xe Churchill của Lữ đoàn Xe tăng 25 chiến đấu trên các ngọn đồi quanh Longstop Hill và trong cuộc tiến quân cuối cùng vào Tunis tháng 5 năm 1943.

Chính tại Tunisia, tháng 4 năm 1943, một chiếc Churchill của Trung đoàn North Irish Horse, do Trung úy Peter Gudgin chỉ huy, đã vô hiệu hóa một xe Tiger I bằng một phát bắn làm kẹt tháp pháo của Tiger — một trong những chiếc Tiger đầu tiên bị quân Đồng minh phương Tây hạ gục.

Chiếc Tiger sau đó được tình báo Anh kiểm tra và trở thành một chiến lợi phẩm quý giá.

Ý: núi non và chiến tranh vây hãm

Tại Ý, Churchill phục vụ trong suốt chiến dịch dài từ cuộc đổ bộ Salerno tháng 9 năm 1943 đến cuộc tấn công cuối cùng tại thung lũng Po năm 1945. Khả năng leo dốc của nó đặc biệt có giá trị tại dãy Apennines, nơi nó có thể hoạt động trên những con đường núi dốc mà xe tăng khác thấy không thể vượt qua.

Xe Churchill của Lữ đoàn Xe tăng 21 và các đơn vị khác yểm trợ các cuộc tấn công của bộ binh tại Monte Cassino và trên tuyến Gothic, thường làm việc ở cự ly gần với bộ binh trong địa hình khó khăn.

Lớp giáp dày của xe mang lại cho các kíp xe sự tự tin trong các trận đánh cự ly gần trên đồi núi Ý, dù tốc độ chậm và giáp sườn mỏng khiến nó dễ bị pháo chống tăng Đức phục kích.

Chiến dịch Ý là thời gian phục vụ liên tục dài nhất của Churchill, và chính tại đây khả năng đáng tin cậy và leo dốc của xe được đánh giá cao nhất. Xe cải biến NA75, với đạn nổ mạnh hữu dụng, đặc biệt được quý trọng tại Ý, nơi yểm trợ bộ binh và phá hủy các trang trại đá cùng chướng ngại vật trên đường quan trọng hơn nhiều so với hiệu năng chống tăng tầm xa.

Normandy và sông Rhine

Tại Normandy, vai trò của Churchill được biến đổi nhờ các biến thể chuyên dụng của Sư đoàn Thiết giáp 79. Vào Ngày D, 6 tháng 6 năm 1944, xe Churchill AVRE của Công binh Hoàng gia đổ bộ lên các bãi Sword, Gold và Juno, dùng súng cối Petard để phá hủy các chướng ngại vật bê tông và dùng bó củi fascine để lấp hào chống tăng.

Xe Crocodile yểm trợ các cuộc tấn công của bộ binh vào các vị trí kiên cố, và súng phun lửa của chúng được dùng để dọn sạch boong-ke tại Le Havre, Boulogne và Calais. Trong các trận đánh quanh Caen và cuộc đột phá khỏi Normandy, xe tăng pháo Churchill của Lữ đoàn Xe tăng 31 và 34 yểm trợ các sư đoàn bộ binh, trong đó có Sư đoàn 15 (Scotland) và Sư đoàn 43 (Wessex), trong những trận đánh chậm chạp, nghiền nát của vùng bocage.

Giáp của Churchill được đánh giá cao trong vùng đất kín này, nơi các cuộc giao tranh thường ở cự ly ngắn. Xe tăng phục vụ suốt cuộc tiến quân vào Đức và cuộc vượt sông Rhine tháng 3 năm 1945, và xe Churchill vẫn ở tuyến đầu khi chiến tranh tại châu Âu kết thúc, một minh chứng cho tuổi thọ của thiết kế.

Sư đoàn Thiết giáp 79 trong chiến đấu

Sư đoàn Thiết giáp 79, do Thiếu tướng Percy Hobart chỉ huy, là đơn vị đã làm nên tên tuổi cho các biến thể chuyên dụng của Churchill. Các “Funnies” của Hobart gồm xe AVRE, xe Crocodile, xe rà phá mìn Sherman Crab và xe Churchill ARK, và chúng được phân bổ để yểm trợ các cuộc xung kích ở bất cứ nơi nào cần nhất.

Vào Ngày D, các xe AVRE của sư đoàn cùng các phương tiện khác đổ bộ cùng các đợt xung kích, và công việc dọn sạch chướng ngại vật trên bãi biển của chúng là thiết yếu cho thành công của cuộc đổ bộ. Trong các trận đánh sau đó, xe Churchill của sư đoàn yểm trợ việc chiếm Le Havre, Boulogne và Calais, cùng cuộc vượt sông Rhine.

Ngọn lửa của xe Crocodile được dùng để dọn sạch boong-ke và lô cốt, và quân Đức phòng thủ thường đầu hàng khi thấy một chiếc Crocodile tiến đến. Sư đoàn Thiết giáp 79 bị giải tán sau chiến tranh, nhưng khái niệm xe bọc thép chuyên dụng của nó được các quân đội khác tiếp nhận, và xe Churchill AVRE vẫn là biểu tượng bền vững nhất của sư đoàn, được nhớ đến ngày nay như phương tiện đã giúp công việc của kỹ sư xung kích trở nên khả thi dưới hỏa lực trên các bãi biển Normandy.

8. Điểm mạnh

Hiệu năng của Churchill phải được đánh giá theo vai trò dự định của nó. Là một xe tăng bộ binh, nó được thiết kế để tiến lên với tốc độ đi bộ và sống sót trước những phát bắn trực tiếp từ vũ khí chống tăng của địch.

Trong vai trò đó, nó phần lớn đã thành công: giáp của nó đủ dày để chống lại pháo chống tăng 50 mm của Đức ở cự ly chiến đấu thông thường, và giáp mặt trước 152 mm của Mk VII chống được nhiều vũ khí Đức ở cự ly xa hơn.

Khả năng leo dốc của nó là vượt trội, và khả năng vượt hào cùng chướng ngại vật tốt hơn bất kỳ xe tăng Đồng minh nào khác. Độ tin cậy của xe được cải thiện rất nhiều sau chương trình khắc phục ban đầu, và đến năm 1944, Churchill được coi là một trong những xe tăng Anh đáng tin cậy nhất đang phục vụ.

Các kíp xe quý trọng khả năng bảo vệ của nó, và thân xe dài khiến nó trở thành nền tảng lý tưởng cho các biến thể công binh, điều này mở rộng tính hữu dụng của nó vượt xa vai trò xe tăng pháo, và giải thích vì sao Churchill vẫn được sản xuất lâu sau khi các xe tăng nhanh hơn và vũ khí tốt hơn đã vào biên chế.

9. Điểm yếu

Những điểm yếu cũng rõ ràng không kém. Tốc độ tối đa của Churchill khoảng 15 dặm mỗi giờ là chậm nhất trong số các xe tăng Đồng minh chủ lực, và tốc độ vượt địa hình của nó còn thấp hơn.

Vũ khí chính của nó luôn là một sự thỏa hiệp: pháo 2-pounder thiếu đạn nổ mạnh, pháo 6-pounder có đạn nổ mạnh yếu, và pháo 75 mm, dù hữu dụng chống bộ binh và mục tiêu mềm, vẫn thua kém pháo 75 mm và 88 mm của Đức về hiệu năng chống tăng.

Tháp pháo của Churchill chật chội, và chiều cao của xe khiến nó trở thành mục tiêu dễ thấy. Mức tiêu thụ nhiên liệu của nó cao so với tốc độ, và tầm hoạt động khoảng 90 dặm là hạn chế. Động cơ Bedford, dù đáng tin cậy ở các phiên bản sau, vẫn yếu so với một xe tăng 40 tấn, và khả năng tăng tốc của xe kém.

Dù vậy, thành tích tổng thể của Churchill vẫn đáng nể, và nó là xe tăng Anh duy nhất phục vụ từ năm 1941 đến cuối chiến tranh mà không bị rút khỏi biên chế.

10. Bên sử dụng & di sản

Bên sử dụng

Đơn vị vận hành chính của Churchill là Quân đội Anh, sử dụng nó trong Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia và các lữ đoàn xe tăng quân đội thuộc Quân đoàn Thiết giáp Hoàng gia. Xe tăng được cấp cho Lữ đoàn Xe tăng 25 tại Tunisia, Lữ đoàn Xe tăng 21 tại Ý, Lữ đoàn Xe tăng 31 và 34 tại Tây Bắc Âu, và Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia 7 tại Triều Tiên.

Sư đoàn Thiết giáp 79 vận hành các biến thể chuyên dụng, gồm xe AVRE và Crocodile, với các kíp xe lấy từ Công binh Hoàng gia và Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia. Lực lượng Canada dùng Churchill tại Dieppe với Trung đoàn Calgary, và các đơn vị Canada sau đó vận hành Churchill tại Ý và Tây Bắc Âu.

Xe tăng cũng được Quân đội Anh dùng tại Viễn Đông, dù với số lượng nhỏ. Các đơn vị vận hành Churchill đánh giá cao khả năng bảo vệ và tính linh hoạt của nó, và các biến thể chuyên dụng hầu như chỉ do các đơn vị Anh và Canada vận hành, mà các kỹ sư và kíp xe tăng của họ huấn luyện cùng nhau cho vai trò xung kích.

Liên Xô nhận khoảng 344 chiếc Churchill theo chương trình cho thuê-cho mượn, và dùng chúng trên Mặt trận phía Đông, đáng chú ý trong các trận đánh quanh Leningrad và tại khu vực Kursk. Các kíp xe Liên Xô thấy giáp và khả năng leo dốc của Churchill hữu ích, dù họ chỉ trích tốc độ chậm và vũ khí yếu của nó so với T-34.

Ireland nhận một số ít Churchill sau chiến tranh cho mục đích huấn luyện, và chúng vẫn phục vụ tại Ireland đến những năm 1960. Các đơn vị sử dụng khác gồm Úc, nước đã đánh giá Churchill, và Jordan, nước nhận một số xe Churchill cũ của Anh.

Xe tăng không bao giờ được xuất khẩu với số lượng lớn, và việc phục vụ của nó chủ yếu là của Anh. Sau chiến tranh, Churchill vẫn phục vụ trong Quân đội Anh và được triển khai tới Triều Tiên năm 1950–1951, nơi khả năng leo dốc của nó một lần nữa tỏ ra có giá trị trên những ngọn đồi dốc.

Churchill cuối cùng bị rút khỏi biên chế Anh năm 1952, thời điểm Centurion đã thay thế hoàn toàn nó trong các trung đoàn thiết giáp tuyến đầu và khái niệm xe tăng bộ binh đã bị bỏ.

Di sản & ảnh hưởng

Di sản của Churchill rất phức tạp. Nó là xe tăng bộ binh cuối cùng của Anh, và việc nó bị Centurion thay thế đánh dấu sự kết thúc của sự phân biệt giữa xe tăng bộ binh và xe tăng tuần tiễu trong học thuyết Anh.

Xe Centurion, vào biên chế năm 1945, kết hợp khả năng bảo vệ của Churchill với tốc độ của xe tuần tiễu, và trở thành tiêu chuẩn cho thiết kế xe tăng Anh thời hậu chiến. Đóng góp của Churchill cho công binh xung kích bền vững hơn: khái niệm AVRE, một xe tăng lắp súng cối phá hủy và trang bị công binh, được tiếp nối trong xe Centurion AVRE thời hậu chiến, phục vụ trong Quân đội Anh đến những năm 1990.

Xe tăng phun lửa Crocodile, dù gây tranh cãi, đã chứng minh giá trị của xe bọc thép chuyên dụng trong các chiến dịch xung kích, và các “Funnies” của Sư đoàn Thiết giáp 79 trở thành hình mẫu cho việc tích hợp lực lượng công binh và thiết giáp trong các quân đội sau này, ảnh hưởng đến học thuyết thời hậu chiến tại Anh, Mỹ và Liên Xô.

Như vậy, Churchill đã khép lại một chương của lịch sử xe tăng Anh đồng thời mở ra một chương khác, trong đó một xe tăng đa năng duy nhất sẽ thực hiện mọi vai trò trên chiến trường.

Churchill cũng để lại một di sản văn hóa. Nó là một trong những xe tăng Anh dễ nhận biết nhất của chiến tranh, và thân xe dài đặc trưng cùng mười một bánh chịu lực khiến nó lập tức được nhận ra trong ảnh chụp và trưng bày bảo tàng.

Tên của xe tăng, vinh danh vị thủ tướng thời chiến, đã đảm bảo vị trí của nó trong ký ức đại chúng. Các sử gia đã đánh giá lại Churchill trong những thập kỷ gần đây, rời xa quan điểm ban đầu coi nó là một thất bại và ghi nhận độ tin cậy, khả năng bảo vệ và tính linh hoạt của nó.

Hiệu năng của xe tăng tại Tunisia, Ý và Normandy, cùng việc phục vụ tại Triều Tiên, đã được đánh giá lại trong các công trình của các tác giả như David Fletcher và Bryan Perrett, những người nhấn mạnh vai trò của Churchill như một ngựa thồ chứ không phải vũ khí hào nhoáng. Ảnh hưởng của Churchill đối với thiết kế xe tăng Anh sau này là gián tiếp nhưng có thật: sự nhấn mạnh vào khả năng bảo vệ và khả năng sống sót của kíp xe được đưa vào các chương trình Centurion và Chieftain, và danh tiếng của Churchill về việc bảo vệ kíp xe của mình trở thành một phần bền vững trong triết lý thiết kế xe tăng Anh.

Đánh giá lại Churchill

Việc đánh giá lại Churchill bắt đầu vào những năm 1970 và 1980, khi các sử gia tiếp cận được hồ sơ thời chiến và lời kể của các kíp xe. Các sử liệu thời hậu chiến ban đầu thường bác bỏ Churchill như một thất bại, viện dẫn sự ra mắt đầy trục trặc và tốc độ chậm của nó.

Công trình sau này, dựa trên nhật ký chiến tranh của các đơn vị và hồ sơ của chương trình khắc phục, cho thấy các lỗi ban đầu của Churchill được sửa nhanh chóng và xe tăng trở thành một trong những xe tăng Anh đáng tin cậy nhất của chiến tranh.

Các kíp xe, được các sử gia phỏng vấn, luôn ca ngợi khả năng bảo vệ và leo dốc của nó, và họ quý trọng sự tự tin mà giáp của nó mang lại cho họ. Việc đánh giá lại không biến Churchill thành một xe tăng vĩ đại theo nghĩa thông thường, nhưng nó đã xác lập Churchill như một thiết kế đúng đắn và hữu dụng, làm tốt nhiệm vụ của mình, và như một phương tiện mà các biến thể chuyên dụng của nó là không thể thiếu đối với chiến thắng của Đồng minh tại Tây Bắc Âu.

Hiện vật còn lại

Một số lượng đáng kể xe Churchill còn tồn tại trong các bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân trên khắp thế giới. Bảo tàng Xe tăng tại Bovington ở Dorset giữ một số chiếc, trong đó có một xe Churchill Mk VII và một xe Churchill Crocodile, một trong những hiện vật được yêu thích nhất trong bảo tàng.

Xe Crocodile tại Bovington được trưng bày cùng rơ-moóc nhiên liệu của nó, và là lời nhắc về vai trò chuyên dụng của xe tăng. Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc tại Duxford cũng giữ một chiếc Churchill, và Bảo tàng Quân đội Quốc gia tại London có một xe Churchill Mk III.

Tại Canada, Bảo tàng Chiến tranh Canada tại Ottawa trưng bày một chiếc Churchill, và Trường Quân đoàn Thiết giáp Hoàng gia Canada tại CFB Borden giữ một số chiếc. Tại Úc, Đài Tưởng niệm Chiến tranh Úc tại Canberra có một chiếc Churchill, và Bảo tàng Tưởng niệm Quân đoàn Thiết giáp Hoàng gia Úc và Bảo tàng Xe tăng Quân đội tại Puckapunyal trưng bày một xe Churchill Mk VII, và những ví dụ từ Khối Thịnh vượng chung này cho thấy xe tăng đã được phân phối rộng rãi như thế nào trong số các đồng minh của Anh.

Các ví dụ còn tồn tại khác gồm xe Churchill tại Bảo tàng Xe tăng Kubinka ở Nga, một trong những xe cho thuê-cho mượn, và xe Churchill tại Bảo tàng Musée des Blindés ở Saumur, Pháp. Tại Mỹ, Bảo tàng Giáp và Kỵ binh Quốc gia tại Fort Benning giữ một chiếc Churchill, và Bảo tàng Di sản Mỹ tại Massachusetts trưng bày một xe Churchill Mk VII.

Một số xe Churchill thuộc sở hữu tư nhân và xuất hiện tại các buổi triển lãm phương tiện quân sự, và ít nhất một chiếc Churchill được duy trì trong tình trạng còn chạy được. Việc Churchill còn tồn tại với số lượng tương đối lớn phản ánh sản lượng của nó và thời gian phục vụ dài, và điều này đảm bảo các thế hệ tương lai có thể thấy chiếc xe tăng đã yểm trợ bộ binh Anh từ Dieppe đến Triều Tiên.

Các xe còn chạy được đặc biệt có giá trị, vì chúng thể hiện chuyển động chậm rãi, đều đặn của Churchill và âm thanh động cơ đặc trưng của nó, điều mà không bức ảnh nào có thể truyền tải, và giúp du khách hiểu vì sao các kíp xe Churchill mô tả nó là chậm nhưng không thể ngăn cản, một phương tiện đơn giản cứ tiếp tục tiến lên ở những nơi các xe khác dừng lại.

11. Câu hỏi thường gặp

Xe tăng Churchill có phải là xe tăng tốt không?

Churchill là một xe tăng bộ binh tốt, xét theo vai trò dự định của nó. Nó được bọc giáp dày, đáng tin cậy sau khi các lỗi ban đầu được khắc phục, và có khả năng leo dốc cùng vượt chướng ngại vật mà các xe tăng khác phải dừng lại. Nó quá chậm và vũ khí quá yếu cho chiến đấu xe tăng đối xe tăng, nhưng đó không phải nhiệm vụ của nó. Các kíp xe quý trọng khả năng bảo vệ của nó, và các biến thể chuyên dụng của nó là không thể thiếu tại Normandy.

Giáp của Churchill dày bao nhiêu?

Các phiên bản đầu có giáp mặt trước tới 102 mm, và Mk VII tăng con số này lên 152 mm ở mặt trước thân xe và tháp pháo. Đây là một trong những lớp giáp dày nhất trên bất kỳ xe tăng Đồng minh nào trong chiến tranh, và dày hơn giáp thân xe của Tiger I Đức, dù pháo của Tiger mạnh hơn nhiều.

Vì sao Churchill lại chậm như vậy?

Churchill được thiết kế như một xe tăng bộ binh, định tiến lên với tốc độ của bộ binh. Động cơ Bedford của nó cho công suất khoảng 350 mã lực cho một xe tăng 40 tấn, mang lại tốc độ tối đa khoảng 15 dặm mỗi giờ. Các nhà thiết kế ưu tiên giáp và khả năng vượt chướng ngại vật hơn tốc độ, một sự đánh đổi có chủ ý trong học thuyết xe tăng Anh.

Xe Churchill Crocodile là gì?

Crocodile là biến thể phun lửa của Churchill, với một rơ-moóc mang 400 gallon nhiên liệu và một vòi phun lửa thay cho súng máy thân xe. Ngọn lửa của nó có thể vươn xa hơn 100 yard, và nó được dùng để dọn sạch boong-ke và các vị trí kiên cố tại Normandy và trong cuộc vượt sông Rhine. Quân Đức phòng thủ thường đầu hàng thay vì đối mặt với nó.

Đã chế tạo bao nhiêu chiếc Churchill?

Khoảng 5.640 chiếc Churchill đã được chế tạo với mọi phiên bản, từ Mk I năm 1941 đến Mk VII năm 1945. Sản xuất được chia sẻ giữa Vauxhall Motors và một số hãng Anh khác, trong đó có Leyland, Metro-Cammell và Charles Roberts.

Churchill có chiến đấu tại Triều Tiên không?

Có. Xe Churchill của Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia 7 phục vụ tại Triều Tiên năm 1950–1951, nơi khả năng leo dốc của chúng đặc biệt có giá trị trên những ngọn đồi dốc. Các quan sát viên Mỹ ghi nhận Churchill có thể leo những ngọn đồi mà xe tăng Mỹ không thể. Churchill bị rút khỏi biên chế Anh năm 1952.

12. Nguồn

1. David Fletcher, The Churchill Tank (Osprey Publishing, loạt New Vanguard) — quá trình phát triển, các phiên bản và lịch sử phục vụ của Churchill.
2. Bryan Perrett, The Churchill Tank (Ian Allan, thập niên 1990) — lịch sử phục vụ và đánh giá về Churchill.
3. Peter Gudgin, The Churchill Tank: Tank, Infantry, Mk IV (ấn phẩm của Bảo tàng Xe tăng) — câu chuyện của kíp xe và trận đánh với Tiger tại Tunisia.
4. Bảo tàng Xe tăng, Bovington, hồ sơ bộ sưu tập Churchill và hướng dẫn về phương tiện — các hiện vật còn lại và biến thể Crocodile.
5. Peter Chamberlain và Chris Ellis, British and American Tanks of World War II (Arms and Armour Press) — thông số kỹ thuật và số lượng sản xuất.
6. Bộ Chiến tranh Anh, Tank, Infantry, Mk IV (A22) Handbook (sổ tay kỹ thuật thời chiến) — thông số, vận hành và bảo dưỡng.
7. Wikipedia, "Churchill tank"

Bài viết liên quan

• Máy bay Avro Lancaster
• Máy bay B-26 Marauder
• Máy bay C-46 Commando