Hội nghị Tehran

1. Mở đầu

Cuộc gặp đầu tiên của Big Three

Hội nghị Tehran, họp từ 28/11 đến 1/12/1943 tại đại sứ quán Liên Xô ở Tehran, Iran, là cuộc gặp đầu tiên của ba nhà lãnh đạo chỉ đạo nỗ lực chiến tranh của Đồng minh: Tổng thống Franklin D. Roosevelt của Hoa Kỳ, Thủ tướng Winston Churchill của Anh, và Chủ tịch Joseph Stalin của Liên Xô. Mang mật danh Eureka, đây là hội nghị thời chiến lớn đầu tiên có đủ cả ba người, và nó đưa ra quyết định chiến lược quan trọng nhất của cuộc chiến ở châu Âu: Đồng minh phương Tây cam kết mở mặt trận thứ hai bằng cách đổ bộ vào miền bắc nước Pháp mùa xuân 1944, trong chiến dịch sẽ trở thành ngày D-Day và Chiến dịch Overlord. Đổi lại, Stalin hứa một cuộc tấn công lớn của Liên Xô ở Mặt trận phía Đông trùng với thời điểm đổ bộ, và đồng ý rằng Liên Xô sẽ tham chiến chống Nhật sau khi Đức bị đánh bại.

Vì sao Tehran vẫn quan trọng

Tehran quan trọng không chỉ vì mặt trận thứ hai. Đây là hội nghị mà hình hài của châu Âu sau chiến tranh bắt đầu được vẽ ra: ba nhà lãnh đạo thảo luận về biên giới tương lai của Ba Lan, cách đối xử với Đức sau khi bại trận, và việc thành lập một tổ chức quốc tế mới thay thế Hội Quốc Liên đã thất bại — tổ chức sẽ trở thành Liên Hợp Quốc. Đây cũng là hội nghị lần đầu tiên bộc lộ trực tiếp tính cách và căng thẳng giữa ba người: mong muốn của Roosevelt giành được lòng tin của Stalin, quyết tâm của Churchill bảo vệ Đế quốc Anh và giữ Địa Trung Hải ở trung tâm chiến lược Đồng minh, và sự theo đuổi thẳng thừng, không khoan nhượng của Stalin đối với an ninh Liên Xô. Các quyết định tại Tehran nhìn chung đã được thực hiện như thỏa thuận — cuộc đổ bộ vào Pháp diễn ra ngày 6/6/1944, và cuộc tấn công của Liên Xô diễn ra sau đó — nhưng những thỏa thuận về Ba Lan và Đông Âu sẽ trở thành, trong vài năm, những tranh chấp đầu tiên của Chiến tranh Lạnh.

2. Thông tin chính

Ngày	28 tháng 11 – 1 tháng 12 năm 1943
Địa điểm	Đại sứ quán Liên Xô, Tehran, Iran
Mật danh	Eureka / Eureka
Người tham dự	Franklin D. Roosevelt (Hoa Kỳ); Winston Churchill (Anh); Joseph Stalin (Liên Xô)
Quyết định chính	Mở mặt trận thứ hai ở miền bắc Pháp (Chiến dịch Overlord) tháng 5/1944; đồng thời Liên Xô tấn công ở Mặt trận phía Đông
Quyết định khác	Liên Xô tham chiến chống Nhật sau khi Đức bại trận; biên giới Ba Lan dịch chuyển về phía tây (tuyến Curzon ở phía đông, Oder–Neisse ở phía tây); ủng hộ du kích Nam Tư; Tuyên bố về Iran
Tiếp theo	Hội nghị Yalta (2/1945) và Hội nghị Potsdam (7–8/1945)

3. Bối cảnh

Hai năm chờ đợi mặt trận thứ hai

Đến mùa thu 1943, Liên Xô đã chiến đấu một mình với Đức trên bộ ở châu Âu hơn hai năm, kể từ cuộc xâm lược của Đức tháng 6/1941, và đã trả giá khủng khiếp. Hàng chục triệu binh lính và dân thường Liên Xô đã chết, và quân đội Đức vẫn chiếm đóng một vùng rộng lớn lãnh thổ Liên Xô. Từ năm 1941, Stalin đã yêu cầu, với sự khăng khăng ngày càng tăng, rằng Anh và Mỹ mở mặt trận thứ hai ở Tây Âu — một cuộc xâm lược quy mô lớn vào Pháp buộc Đức phải chia quân giữa đông và tây. Đồng minh phương Tây đã hứa mặt trận thứ hai, nhưng chưa thực hiện. Thay vào đó, năm 1942 và 1943, họ đã xâm lược Bắc Phi, rồi Sicily, rồi Ý — những chiến dịch mà Churchill ủng hộ, vì chúng tấn công cái mà ông gọi là “phần bụng mềm” của châu Âu, nhưng Stalin coi là sự lạc hướng khỏi nhiệm vụ thực sự. Sự nghi ngờ rằng Anh và Mỹ bằng lòng để Liên Xô đổ máu trong khi họ chiến đấu ở ngoại vi là một trong những nguồn gốc sâu sắc nhất của sự mất lòng tin trong liên minh, và đó là vấn đề Stalin quyết tâm giải quyết tại Tehran.

Con đường tới Tehran

Hội nghị được chuẩn bị bằng nhiều tháng đàm phán về nơi và thời điểm ba nhà lãnh đạo sẽ gặp nhau. Stalin từ chối đi xa khỏi Moscow, vì ông không muốn rời Liên Xô khi chiến tranh đang ở đỉnh cao, và từ chối gặp ở nơi không nằm dưới sự kiểm soát của Liên Xô. Tehran là thỏa hiệp: thủ đô của Iran, nước bị Anh và Liên Xô cùng chiếm đóng từ năm 1941, và là thành phố nơi đại sứ quán Liên Xô có thể cung cấp cả địa điểm lẫn an ninh. Roosevelt tới Tehran qua Cairo, nơi ông và Churchill vừa gặp nhà lãnh đạo Trung Quốc Tưởng Giới Thạch tại Hội nghị Cairo, và nơi Churchill một lần nữa lập luận trì hoãn xâm lược Pháp để tiếp tục các chiến dịch ở Địa Trung Hải. Khi ba người đến Tehran ngày 28/11, câu hỏi trung tâm đã rõ ràng: liệu Đồng minh phương Tây có cam kết, cuối cùng và không thể đảo ngược, xâm lược Pháp năm 1944, hay họ sẽ yêu cầu Stalin chờ thêm một năm nữa?

4. Lực lượng hai bên

Ba cuộc chiến khác nhau

Ba nhà lãnh đạo tại Tehran, theo một nghĩa nào đó, đang chiến đấu trong ba cuộc chiến khác nhau. Với Stalin, chiến tranh là cuộc đấu tranh sinh tồn của Liên Xô, diễn ra trên đất Liên Xô chống lại kẻ thù đã giết hàng triệu người dân của ông, và chiến lược duy nhất quan trọng là chiến lược giết lính Đức nhanh nhất. Với Churchill, chiến tranh là cuộc đấu tranh sinh tồn của Đế quốc Anh và vị thế cường quốc của Anh, và ông tin rằng Địa Trung Hải, vùng Balkan và việc bảo vệ lợi ích của Anh ở Trung Đông và Ấn Độ quan trọng không kém xâm lược Pháp. Với Roosevelt, chiến tranh là cuộc đấu tranh xây dựng một trật tự thế giới mới — Liên Hợp Quốc, chấm dứt các đế quốc thuộc địa, và một nền hòa bình do Mỹ dẫn dắt — và ông tin rằng chìa khóa của trật tự đó là quan hệ đối tác lâu dài với Liên Xô, nghĩa là phải giành được lòng tin của Stalin, ngay cả với cái giá là bác bỏ Churchill. Những cuộc chiến khác nhau này tạo ra những ưu tiên khác nhau tại Tehran, và hội nghị phần lớn là cuộc đàm phán giữa chúng.

Cán cân quyền lực trong phòng họp

	Hoa Kỳ	Anh / Anh	Liên Xô
Lãnh đạo	Franklin D. Roosevelt, Tổng thống	Winston Churchill, Thủ tướng	Joseph Stalin, Thủ tướng
Yêu cầu chính	Một Liên Hợp Quốc sau chiến tranh; Liên Xô hợp tác chống Nhật Bản	Hoãn Overlord; tiếp tục ở Địa Trung Hải; bảo vệ Đế quốc	Mặt trận thứ hai ở Pháp năm 1944; bảo đảm biên giới phía tây
Thế mạnh	Cường quốc công nghiệp lớn nhất; nhà cung cấp chính viện trợ Lend-Lease	Nhà lãnh đạo chiến tranh giàu kinh nghiệm nhất; vị thế ở Địa Trung Hải	Lục quân lớn nhất; gánh vác phần lớn gánh nặng chiến đấu
Điểm yếu	Chưa có lục quân lớn chiến đấu ở châu Âu	Phụ thuộc vào tiếp tế của Mỹ; một đế quốc đang căng thẳng	Khao khát mặt trận thứ hai; phụ thuộc vào viện trợ của Đồng minh

Trong phòng họp, cán cân quyền lực đang dịch chuyển. Anh, nước đã đứng một mình năm 1940, giờ là đối tác nhỏ hơn trong liên minh, phụ thuộc vào tiền bạc và vật tư của Mỹ. Hoa Kỳ, mới tham chiến hai năm trước, giờ là cường quốc kinh tế thống trị và kho vũ khí của liên minh. Liên Xô, nước chịu chi phí nhân mạng lớn nhất, có quân đội lớn nhất trên chiến trường và một nhà lãnh đạo biết rõ điều đó. Roosevelt hiểu điều này, và ông hành động tương ứng: tại Tehran, về câu hỏi trung tâm của mặt trận thứ hai, ông đứng về phía Stalin chống lại Churchill, và quyết định đã được đưa ra.

5. Diễn biến

Cuối cùng là mặt trận thứ hai

Phiên họp đầy đủ đầu tiên của hội nghị, ngày 28/11, bị chi phối bởi mặt trận thứ hai. Stalin mở đầu bằng cách hỏi thẳng thừng khi nào cuộc xâm lược Pháp sẽ diễn ra, và ai sẽ chỉ huy nó. Churchill trả lời bằng bài trình bày dài về những khó khăn — thiếu xuồng đổ bộ, cần tiếp tục chiến dịch ở Ý, khả năng tác chiến ở Balkan — và đề xuất cuộc xâm lược có thể hoãn đến mùa hè 1944 hoặc muộn hơn. Stalin, người đã nghe những lập luận này trước đây, đáp rằng cuộc xâm lược phải diễn ra tháng 5/1944, và các chiến dịch Địa Trung Hải là sự lạc hướng. Cuộc tranh luận tiếp tục qua ngày 29/11, với Roosevelt phần lớn im lặng, lắng nghe cả hai người. Ngày 30/11, trong bữa trưa, Roosevelt tuyên bố quyết định: cuộc xâm lược Pháp — Chiến dịch Overlord — sẽ được tiến hành tháng 5/1944. Churchill, bị thua phiếu, chấp nhận. Ngày giờ sau đó được điều chỉnh: thỏa thuận cuối cùng, ghi trong kết luận quân sự của hội nghị ký ngày 1/12, ấn định cuộc xâm lược vào tháng 5/1944, với hiểu biết rằng nó có thể lùi sang tháng 6, như thực tế đã xảy ra — cuộc đổ bộ diễn ra ngày 6/6/1944. Về phần mình, Stalin hứa một cuộc tấn công lớn của Liên Xô ở Mặt trận phía Đông vào khoảng cùng thời gian, để ngăn Đức chuyển quân về phía tây. Cuộc tấn công tiếp theo, Chiến dịch Bagration tháng 6/1944, là chiến dịch lớn nhất của Liên Xô trong chiến tranh, và nó đã tiêu diệt Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức.

Ngày giờ và vị chỉ huy

Thỏa thuận về ngày giờ đi kèm thỏa thuận về chỉ huy. Stalin khăng khăng muốn biết ai sẽ chỉ huy Overlord, vì ông tin — đúng — rằng một vị chỉ huy chưa được chỉ định là dấu hiệu cho thấy chiến dịch chưa thực sự tồn tại. Roosevelt chưa chọn, và chỉ sau Tehran, tháng 12/1943, ông mới bổ nhiệm Tướng Dwight D. Eisenhower vào chức vụ này. Sự chậm trễ trong việc chỉ định chỉ huy là một trong những lý do Stalin nghi ngờ ý định của phương Tây, và việc bổ nhiệm, khi nó đến, được Moscow coi là bằng chứng cho thấy quyết định tại Tehran là nghiêm túc. Lựa chọn của Roosevelt không phải điều hiển nhiên. Ứng viên còn lại là Tướng George Marshall, Tổng tham mưu trưởng Lục quân Hoa Kỳ, người mà nhiều người kỳ vọng sẽ nhận quyền chỉ huy, nhưng Roosevelt quyết định Marshall quá quan trọng ở Washington, nơi ông chỉ đạo toàn bộ nỗ lực chiến tranh của Mỹ, và Eisenhower, người từng chỉ huy các cuộc đổ bộ ở Bắc Phi và Sicily, là người phù hợp cho cuộc xâm lược Pháp. Eisenhower nhận chức tháng 1/1944, và giữ quyền chỉ huy Overlord đến cuối chiến tranh ở châu Âu.

Cuộc đổ bộ miền nam nước Pháp

Tehran cũng giải quyết câu hỏi về cuộc đổ bộ thứ hai ở miền nam nước Pháp, Chiến dịch Anvil (sau đổi tên thành Dragoon), mà Stalin ủng hộ và Churchill phản đối. Hội nghị đồng ý rằng một cuộc đổ bộ ở miền nam Pháp sẽ diễn ra vào khoảng cùng thời gian với Overlord, để yểm trợ cuộc xâm lược chính. Trên thực tế, cuộc đổ bộ miền nam bị hoãn đến tháng 8/1944, vì xuồng đổ bộ và quân đội cần ở Normandy trước, nhưng khi nó diễn ra, nó đã thành công, và mang lại cho Đồng minh cảng lớn Marseille.

Ba Lan, Đức và trật tự sau chiến tranh

Chủ đề lớn thứ hai của hội nghị là bản đồ châu Âu sau chiến tranh. Stalin thúc ép biên giới phía tây của Liên Xô được chuyển tới tuyến do Ngoại trưởng Anh Lord Curzon đề xuất năm 1920 — tuyến Curzon — điều này sẽ mang lại cho Liên Xô một vùng rộng lớn ở miền đông Ba Lan. Để bù đắp cho Ba Lan về mất mát này, ba nhà lãnh đạo đồng ý rằng biên giới phía tây của Ba Lan nên được chuyển tới sông Oder và Neisse, với cái giá là lãnh thổ Đức. Kết quả là toàn bộ Ba Lan dịch chuyển về phía tây khoảng 200 km: Ba Lan sẽ mất các lãnh thổ phía đông cho Liên Xô và nhận lãnh thổ Đức ở phía tây. Chính phủ Ba Lan lưu vong ở London, vốn không được tham vấn, không được thông báo về quyết định này vào thời điểm đó, và quyết định sẽ còn là nguồn cay đắng trong nhiều thập kỷ. Hội nghị cũng thảo luận về tương lai của Đức, theo nghĩa chung: cả ba nhà lãnh đạo đều đồng ý rằng Đức nên bị suy yếu và chia cắt theo cách nào đó, dù không có kế hoạch chi tiết nào được thông qua, và câu hỏi được để lại cho các hội nghị sau. Roosevelt cũng nêu đề xuất của ông về một tổ chức quốc tế mới — Liên Hợp Quốc — và Stalin, sau một số thảo luận, đồng ý về nguyên tắc với sự tham gia của Liên Xô. Tuyên bố về Iran, ký riêng, cam kết ba cường quốc tôn trọng độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của Iran, và cung cấp hỗ trợ kinh tế cho nước này — một lời hứa, giống như một số lời hứa khác tại Tehran, sẽ được tôn trọng nhiều về mặt chữ hơn là tinh thần.

Sự việc trên bàn ăn tối

Sự việc nổi tiếng nhất, và gây tranh cãi nhất, của hội nghị diễn ra trong bữa tối ngày 29/11. Theo hồi ký của Churchill, Stalin đề xuất, dường như nghiêm túc, rằng 50.000 đến 100.000 sĩ quan Đức nên bị hành quyết sau chiến tranh, để Đức không bao giờ có thể lập kế hoạch chiến tranh nữa. Churchill, kinh hãi, đáp rằng ông thà bị đưa ra ngoài và bắn chết còn hơn làm ô danh đất nước mình bằng hành động như vậy, rồi rời khỏi bàn ăn. Roosevelt, cố gắng xoa dịu căng thẳng, được cho là đã đề xuất, một cách đùa cợt, rằng họ thỏa hiệp ở con số 49.000. Stalin và ngoại trưởng của ông, Vyacheslav Molotov, được cho là đã cười. Các sử gia bất đồng về mức độ nghiêm túc của Stalin với đề xuất này: một số tin rằng đó là trò đùa nghiệt ngã, nhằm khiêu khích Churchill; những người khác tin rằng nó phản ánh quan điểm thực sự của Liên Xô. Điều không còn tranh cãi là sự việc đã bộc lộ, trong một buổi tối, khoảng cách giữa các nhà lãnh đạo phương Tây, những người khăng khăng rằng tội phạm chiến tranh phải bị xét xử theo pháp luật, và Stalin, người coi những câu hỏi như vậy là vấn đề quyền lực. Câu hỏi về tội phạm chiến tranh không được giải quyết tại Tehran, và nó sẽ được giải quyết, sau chiến tranh, bằng các phiên tòa tại Nuremberg.

6. Bước ngoặt

Quyết định trong bữa trưa của Roosevelt

Bước ngoặt của Hội nghị Tehran là tuyên bố của Roosevelt trong bữa trưa ngày 30/11 rằng Chiến dịch Overlord sẽ được tiến hành tháng 5/1944. Cho đến thời điểm đó, hội nghị vẫn đang trôi dạt: Churchill lập luận trì hoãn, Stalin yêu cầu một ngày cụ thể, và Roosevelt lắng nghe mà không cam kết. Tuyên bố trong bữa trưa đã giải quyết vấn đề. Đó là thời điểm Hoa Kỳ, cường quốc thống trị của liên minh, chọn yêu cầu của Liên Xô thay vì sở thích của Anh, và là thời điểm mặt trận thứ hai trở thành điều chắc chắn thay vì lời hứa. Từ đó trở đi, hội nghị bàn về chi tiết — cuộc đổ bộ miền nam Pháp, cuộc tấn công của Liên Xô, Ba Lan — chứ không phải về việc liệu cuộc xâm lược có diễn ra hay không. Quyết định cũng định hình chiến lược cho phần còn lại của cuộc chiến: nỗ lực chính của Đồng minh ở châu Âu sẽ là xâm lược Pháp, được hỗ trợ bởi cuộc tấn công của Liên Xô ở phía đông, và Địa Trung Hải sẽ trở thành chiến trường thứ yếu.

Cái giá của quyết định

Quyết định có cái giá của nó, và nó được trả bằng các thỏa thuận về Ba Lan. Sự ủng hộ của Stalin đối với Overlord, và lời hứa của ông về cuộc tấn công của Liên Xô và chiến tranh chống Nhật, không được trao miễn phí: chúng được đổi lấy sự chấp nhận của phương Tây đối với tuyến Curzon và việc dịch chuyển Ba Lan về phía tây. Roosevelt và Churchill chấp nhận, một phần vì họ tin rằng Liên Xô sẽ chiếm lãnh thổ đó trong mọi trường hợp, và một phần vì họ tin rằng tình hữu nghị của Liên Xô xứng đáng với cái giá đó. Đánh giá của lịch sử về thỏa thuận này rất khắc nghiệt: người dân Ba Lan, những người đã chiến đấu cùng Đồng minh từ ngày đầu tiên của chiến tranh, đã mất vùng đất phía đông của họ và, trong vài năm, cả nền độc lập của họ, khi Ba Lan rơi vào chế độ Cộng sản. Tehran, theo nghĩa này, là hội nghị đầu tiên mà Đồng minh phương Tây chấp nhận một sự đã rồi của Liên Xô ở Đông Âu — một khuôn mẫu sẽ lặp lại tại Yalta và Potsdam, và sẽ định hình bản đồ Chiến tranh Lạnh của châu Âu trong hơn bốn mươi năm.

7. Thương vong và tổn thất

Một hội nghị, không phải trận đánh

Hội nghị Tehran là một cuộc họp, không phải trận đánh, và không ai bị giết hay bị thương tại chính Tehran. Không có bảng thương vong cho hội nghị, và sẽ là sai lệch nếu bịa ra một bảng. Nhưng hội nghị bàn về một cuộc chiến mà thương vong được tính bằng hàng chục triệu người, và các quyết định của nó có hậu quả trực tiếp đối với chi phí nhân mạng của mười tám tháng cuối cùng của chiến tranh. Quyết định xâm lược Pháp năm 1944, thay vì trì hoãn cuộc xâm lược hay tiếp tục chiến lược Địa Trung Hải, có nghĩa là các trận đánh lớn năm 1944 và 1945 — Normandy, cuộc đột phá, trận Ardennes, vượt sông Rhine — sẽ diễn ra theo thời gian biểu đã thỏa thuận tại Tehran. Thương vong của những trận đánh đó, ở mọi phía, là cái giá của chiến lược mà Tehran đã chọn, và chúng rất nặng nề: riêng chiến dịch Normandy đã khiến Đồng minh thiệt hại hàng chục nghìn người chết, và cuộc tấn công của Liên Xô mùa hè 1944, Chiến dịch Bagration, khiến Liên Xô thiệt hại hàng trăm nghìn người ngay cả khi nó tiêu diệt cả một cụm tập đoàn quân Đức.

Chi phí nhân mạng của quyết định về Ba Lan

Các quyết định của hội nghị về Ba Lan cũng có chi phí nhân mạng, dù theo cách khác. Việc dịch chuyển biên giới Ba Lan về phía tây, đã thỏa thuận tại Tehran và xác nhận tại Yalta và Potsdam, dẫn tới một trong những cuộc di chuyển cưỡng bức lớn nhất trong lịch sử châu Âu. Hàng triệu người Đức bị trục xuất khỏi các lãnh thổ phía đông sông Oder và Neisse được chuyển cho Ba Lan, và hàng triệu người Ba Lan bị chuyển từ các lãnh thổ phía đông bị Liên Xô sáp nhập tới các lãnh thổ phía tây mới. Ước tính số người chết trong các cuộc trục xuất này rất khác nhau — các sử gia đưa ra con số hàng trăm nghìn người — và các con số vẫn còn gây tranh cãi, một phần vì hồ sơ không đầy đủ và một phần vì các cuộc trục xuất diễn ra trong hỗn loạn cuối chiến tranh. Bài viết này không đưa ra một con số duy nhất như điều chắc chắn. Điều chắc chắn là quyết định của ba người đàn ông tại Tehran, về những đường kẻ trên bản đồ, đã gây hậu quả cho hàng triệu người dân thường không có tiếng nói trong phòng họp.

8. Bản đồ và địa hình

Tehran, thành phố giữa các đế quốc

Tehran năm 1943 là thủ đô của một đất nước vốn là sản phẩm của sự cạnh tranh giữa các cường quốc. Iran nằm giữa Đế quốc Anh ở Ấn Độ và Liên Xô, và đã bị Anh và Liên Xô cùng chiếm đóng từ tháng 8/1941, khi hai cường quốc xâm lược để bảo đảm dầu mỏ của nước này và tuyến đường tiếp tế — Hành lang Ba Tư — mà qua đó viện trợ Lend-Lease của Mỹ tới Liên Xô. Hội nghị được tổ chức trong khu phức hợp đại sứ quán Liên Xô, một khu vực có tường bao quanh ở trung tâm thành phố, và Roosevelt, theo lời mời của Stalin, ở ngay trong đại sứ quán Liên Xô, thay vì ở công sứ quán Mỹ bên kia thành phố — một quyết định vừa là vấn đề an ninh, vì thành phố được cho là đầy điệp viên Đức, vừa là vấn đề biểu tượng, vì nó đặt Tổng thống Mỹ, theo nghĩa đen, trên đất Liên Xô. Công sứ quán Anh ở gần đó, và ba nhà lãnh đạo có thể di chuyển giữa các đại sứ quán mà không cần đi qua thành phố. Địa lý của hội nghị — ba đại sứ quán cách nhau vài trăm mét, trong một thành phố bị chiếm đóng chung — tự nó là bản đồ của liên minh: ba cường quốc, gần nhau, nhưng mỗi nước trên lãnh thổ của mình.

Bản đồ mà hội nghị đã vẽ

Bản đồ mà Tehran đã vẽ là bản đồ của châu Âu sau chiến tranh. Tuyến Curzon ở phía đông và tuyến Oder–Neisse ở phía tây đã dịch chuyển Ba Lan về phía tây; thỏa thuận về Đức, dù mơ hồ, chỉ tới một nước Đức sẽ bị chia cắt và suy yếu; và thảo luận về Liên Hợp Quốc chỉ tới một tổ chức thế giới mới với trụ sở, như Roosevelt hy vọng, tại Hoa Kỳ. Bản đồ chưa hoàn chỉnh — biên giới cuối cùng của Đức, tương lai của vùng Balkan, và việc chia châu Âu thành các phạm vi ảnh hưởng được để lại cho Yalta và Potsdam — nhưng những nét chính của nó đã được vẽ tại Tehran. Đó là bản đồ vẫn có thể đọc được ngày nay: biên giới Ba Lan trên sông Oder và Neisse, đã thỏa thuận về nguyên tắc tại Tehran, là biên giới của Ba Lan ngày nay, và sự chia cắt châu Âu bắt đầu tại Tehran kéo dài đến năm 1989.

9. Kết quả và di sản của Hội nghị Tehran

Tehran đã quyết định gì, và điều gì xảy ra sau đó

Các quyết định của Tehran nhìn chung đã được thực hiện. Chiến dịch Overlord được tiến hành ngày 6/6/1944, và cuộc tấn công của Liên Xô mà Stalin đã hứa, Chiến dịch Bagration, bắt đầu ngày 22/6/1944, đúng kỷ niệm ba năm cuộc xâm lược Đức vào Liên Xô. Hai cuộc tấn công, cộng lại, đã phá vỡ quân đội Đức mùa hè 1944 theo cách mà không một cuộc tấn công đơn lẻ nào có thể làm được: Đức, bị tấn công từ đông và tây cùng lúc, không thể chuyển quân dự bị để đối phó với bất kỳ mối đe dọa nào, và đến mùa thu 1944 quân đội của họ rút lui trên cả hai mặt trận. Lời hứa của Stalin về Nhật Bản cũng được giữ: Liên Xô tuyên chiến với Nhật ngày 8/8/1945, hai ngày sau vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima, và quân đội của họ tràn qua Mãn Châu trong chiến dịch kéo dài chưa đầy hai tuần. Liên Hợp Quốc, mà Roosevelt đã thảo luận tại Tehran, được thành lập tại San Francisco năm 1945, và trụ sở đầu tiên của nó ở Hoa Kỳ, như Roosevelt đã hy vọng. Theo nghĩa hẹp về việc liệu hội nghị có đạt được những gì nó đặt ra hay không, Tehran là thành công.

Cái bóng phủ lên di sản của Tehran

Cái bóng phủ lên di sản của Tehran là Ba Lan. Quyết định dịch chuyển biên giới Ba Lan, được đưa ra mà không tham vấn người Ba Lan, và sự chấp nhận — ngầm tại Tehran, rõ ràng tại Yalta — rằng Liên Xô sẽ thống trị Đông Âu, trở thành mối bất bình nền tảng của Chiến tranh Lạnh. Ở phương Tây, Tehran bị một số người coi là hội nghị mà Roosevelt bị Stalin lừa dối, hoặc nơi ông đã nhượng bộ quá nhiều để đổi lấy những lời hứa mà Stalin không giữ. Đánh giá đó quá đơn giản: Roosevelt không bị lừa dối về ý định của Stalin, và ông biết Liên Xô sẽ chiếm lãnh thổ đó trong mọi trường hợp. Nhưng đúng là Tehran đánh dấu thời điểm Đồng minh phương Tây chấp nhận rằng việc giải phóng Đông Âu sẽ được tiếp nối bằng sự thống trị của Liên Xô, và châu Âu xuất hiện từ chiến tranh sẽ bị chia cắt. Hội nghị cuối cùng được nhớ đến với cả hai bộ mặt: thắng lợi chiến lược của mặt trận thứ hai, và thỏa thuận chính trị đã chia cắt một lục địa.

10. Chỉ huy

Ba nhà lãnh đạo

Roosevelt, Tổng thống Hoa Kỳ từ 1933 đến khi qua đời tháng 4/1945, và trên thực tế là người chủ trì quyết định trung tâm của hội nghị. Roosevelt đến Tehran với quyết tâm giành được lòng tin của Stalin và bảo đảm sự hợp tác của Liên Xô cho thế giới sau chiến tranh, và ông sẵn sàng bác bỏ Churchill để làm điều đó. Ông cũng là người duy nhất trong ba nhà lãnh đạo chưa từng gặp Stalin trước đây, và hội nghị là, đối với ông, cuộc gặp gỡ cá nhân cũng như chính trị. Sức khỏe của ông đã suy yếu — ông sẽ qua đời chưa đầy mười tám tháng sau — và một số sử gia cho rằng bệnh tật đã ảnh hưởng tới phán đoán của ông tại Tehran và Yalta, dù những người khác tranh cãi điều này.

Stalin, Chủ tịch Liên Xô và là nhà lãnh đạo đạt được hầu hết những gì ông muốn tại Tehran: ngày cụ thể cho mặt trận thứ hai, sự chấp nhận của phương Tây đối với tuyến Curzon, và trên thực tế là tự do hành động ở Đông Âu. Stalin là nhà đàm phán thẳng thừng và đáng gờm, và ông chi phối các thảo luận thực chất của hội nghị. Ông đã khăng khăng về địa điểm, kiểm soát an ninh, và biết rõ hơn cả hai đối tác của mình ông muốn gì và sẵn sàng đánh đổi gì.

Churchill, Thủ tướng Vương quốc Anh, và là nhà lãnh đạo thua trong tranh luận trung tâm tại Tehran. Churchill đã lập luận cho chiến lược Địa Trung Hải và trì hoãn Overlord, và ông bị Roosevelt và Stalin bác bỏ. Ông chấp nhận quyết định, và làm việc để Overlord thành công, nhưng hội nghị đánh dấu thời điểm Anh không còn là đối tác ngang hàng trong liên minh và trên thực tế trở thành đối tác nhỏ hơn của Hoa Kỳ. Hồi ký của Churchill, xuất bản sau chiến tranh, đưa ra tường thuật đầy đủ nhất của phương Tây về hội nghị, bao gồm sự việc trên bàn ăn tối.

Những người đứng sau các nhà lãnh đạo

Molotov, Ngoại trưởng Liên Xô, người tháp tùng Stalin tại Tehran và đóng vai trò trung tâm trong các đàm phán chi tiết, đặc biệt về Ba Lan và thỏa thuận sau chiến tranh. Molotov, được phương Tây gọi là “Ngài Không” vì thói quen nói không, là nhà ngoại giao được Stalin tin tưởng nhất, và ông vẫn giữ chức Ngoại trưởng trong những năm đầu của Chiến tranh Lạnh.

Eden, Ngoại trưởng Anh, người tháp tùng Churchill. Eden hết sức nghi ngờ ý định của Liên Xô ở Đông Âu, và ông đã làm việc, với thành công hạn chế, để hạn chế những nhượng bộ dành cho Stalin tại Tehran. Sự phản đối của ông đối với Kế hoạch Morgenthau, trong bối cảnh khác, và sự nghi ngờ của ông đối với Stalin tại Tehran, phản ánh cùng một bản năng: quyết tâm duy trì cán cân quyền lực ở châu Âu.

Hopkins, cố vấn thân cận nhất của Roosevelt, người tháp tùng Tổng thống tới Tehran và trước đó đã tới Moscow với tư cách đặc phái viên cá nhân của Roosevelt gặp Stalin. Hopkins, bản thân ông cũng bệnh nặng, là một trong những kiến trúc sư của chính sách hợp tác của Mỹ với Liên Xô, và sự hiện diện của ông tại Tehran là dấu hiệu cho thấy Roosevelt coi trọng quan hệ với Liên Xô đến mức nào.

11. Câu hỏi thường gặp

Hội nghị Tehran diễn ra khi nào?

Từ 28/11 đến 1/12/1943, tại đại sứ quán Liên Xô ở Tehran, Iran. Hội nghị họp tại đại sứ quán Liên Xô ở Tehran, Iran, và là cuộc gặp đầu tiên của ba nhà lãnh đạo Roosevelt, Churchill và Stalin.

Ai đã tham dự Hội nghị Tehran?

Tổng thống Franklin D. Roosevelt của Hoa Kỳ, Thủ tướng Winston Churchill của Anh, và Chủ tịch Joseph Stalin của Liên Xô — “Big Three”. Ba nhà lãnh đạo chỉ đạo nỗ lực chiến tranh của Đồng minh, họp dưới mật danh Eureka trong hội nghị thời chiến lớn đầu tiên có đủ cả ba người.

Quyết định chính tại Tehran là gì?

Đồng minh phương Tây cam kết mở mặt trận thứ hai bằng cách xâm lược miền bắc Pháp (Chiến dịch Overlord) tháng 5/1944, và Stalin hứa một cuộc tấn công đồng thời của Liên Xô ở Mặt trận phía Đông.

Điều gì đã được quyết định về Ba Lan tại Tehran?

Biên giới phía đông của Ba Lan sẽ theo tuyến Curzon, trao miền đông Ba Lan cho Liên Xô, và biên giới phía tây của nó sẽ chuyển tới sông Oder và Neisse, với cái giá là lãnh thổ Đức.

Stalin có đồng ý chiến đấu chống Nhật không?

Có. Tại Tehran, Stalin đồng ý rằng Liên Xô sẽ tham chiến chống Nhật sau khi Đức bị đánh bại. Liên Xô tuyên chiến với Nhật ngày 8/8/1945. Cam kết này là một trong những quyết định khác của hội nghị, cùng với việc dịch chuyển biên giới Ba Lan về phía tây.

Vì sao Tehran là hội nghị Big Three đầu tiên?

Vì đây là hội nghị thời chiến đầu tiên có đủ cả ba nhà lãnh đạo cùng tham dự. Các hội nghị trước đó chỉ có hai người trong số họ, hoặc đại diện của họ, và Stalin đã từ chối đi xa khỏi Moscow.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Tehran Conference” — ngày giờ, người tham dự, quyết định về mặt trận thứ hai, biên giới Ba Lan và sự việc trên bàn ăn tối.

2. Winston Churchill, The Second World War, Vol. V: Closing the Ring (Houghton Mifflin, 1951) — tường thuật của Churchill về hội nghị, bao gồm vụ việc 50.000 sĩ quan.

3. Encyclopædia Britannica, “Tehran Conference” — tóm tắt các quyết định và hậu quả của chúng.

4. US Department of State, Foreign Relations of the United States: The Conferences at Cairo and Tehran, 1943 — hồ sơ chính thức của Mỹ, bao gồm các kết luận quân sự ngày 1 tháng 12 năm 1943.

5. Keith Sainsbury, The Turning Point: Roosevelt, Stalin, Churchill, and Chiang Kai-Shek, 1943: The Moscow, Cairo, and Teheran Conferences (Oxford University Press, 1985).

6. National Archives (UK), CAB 65 and PREM 3 — tài liệu của Nội các và Thủ tướng Anh về Tehran.

Đọc thêm

• Lloyd C. Gardner, Spheres of Influence: The Great Powers Partition Europe, from Munich to Yalta (Ivan R. Dee, 1993).

• Robert Dallek, Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945 (Oxford University Press, 1979).