Nước Pháp Vichy

1. Mở đầu

Nước Pháp Vichy là nhà nước Pháp cai trị vùng phía nam chưa bị chiếm đóng của Pháp từ 1940 đến 1944, sau khi Pháp thất bại trước Đức mùa hè năm 1940. Do Thống chế Philippe Pétain, anh hùng Verdun trong Thế chiến I, lãnh đạo, chế độ đặt trụ sở tại thị trấn nghỉ dưỡng Vichy, ở Auvergne, và cộng tác với Đức Quốc xã trong khi tuyên bố bảo vệ nước Pháp khỏi số phận tồi tệ hơn.

Dưới thời Vichy, Pháp thực hiện “Cách mạng Quốc gia” của riêng mình, bức hại người Do Thái và đối thủ chính trị, và cung cấp lao động cùng hàng hóa cho Đức; sau tháng 11 năm 1942, khi Đức chiếm đóng toàn bộ nước Pháp, Vichy trở thành con rối của kẻ chiếm đóng.

Chế độ sụp đổ cùng cuộc giải phóng Pháp năm 1944, và các lãnh đạo của nó bị xét xử sau chiến tranh: Pétain bị tuyên án tử hình, giảm thành tù chung thân, còn Pierre Laval, người đứng đầu chính phủ, bị xử tử.

2. Thông tin chính

Nội dung	Nhà nước Pháp (État français), thường gọi là Nước Pháp Vichy — chế độ cai trị vùng Pháp chưa bị chiếm đóng, 1940-1944
Thời gian	Tháng 7 năm 1940-tháng 8 năm 1944
Thủ đô	Vichy, ở Auvergne
Nguyên thủ quốc gia	Thống chế Philippe Pétain
Người đứng đầu chính phủ	Pierre Laval (1940, và 1942-1944); François Darlan (1941-1942)
Lãnh thổ	Vùng phía nam “tự do” (zone libre) đến tháng 11 năm 1942; sau đó toàn bộ Pháp lục địa bị Đức chiếm đóng, Vichy chỉ giữ chính quyền trên danh nghĩa
Sự kiện chính	Đình chiến ngày 22 tháng 6 năm 1940; Pétain được trao toàn quyền, 10 tháng 7 năm 1940; vụ bắt bớ Vel’ d’Hiv, 16-17 tháng 7 năm 1942; Đức chiếm đóng vùng tự do, 11 tháng 11 năm 1942; giải phóng, tháng 8 năm 1944
Nạn nhân	Khoảng 76.000 người Do Thái bị trục xuất khỏi Pháp, trong đó khoảng 72.500 người bị sát hại, theo sử gia Serge Klarsfeld; khoảng 650.000 công nhân Pháp bị đưa sang Đức theo STO
Hậu quả	Pétain bị xét xử và tuyên án tử hình năm 1945 (giảm thành tù chung thân); Laval bị xử tử tháng 10 năm 1945

3. Bối cảnh

Sự sụp đổ của nước Pháp

Nước Pháp sụp đổ trong sáu tuần mùa hè năm 1940. Cuộc xâm lược của Đức, bắt đầu ngày 10 tháng 5 năm 1940, phá vỡ phòng tuyến Pháp tại Sedan, tiến tới bờ biển Manche, và buộc Lực lượng Viễn chinh Anh sơ tán khỏi Dunkirk. Paris thất thủ ngày 14 tháng 6, và ngày 16 tháng 6 chính phủ Pháp, dưới quyền Thủ tướng Paul Reynaud, từ chức.

Chính phủ kế tiếp, dưới quyền Thống chế Philippe Pétain, 84 tuổi, anh hùng Trận Verdun năm 1916, xin Đức đình chiến. Hiệp định đình chiến, ký ngày 22 tháng 6 năm 1940 tại Compiègne — trong cùng toa xe lửa nơi Đức đã ký đình chiến năm 1918 — chia nước Pháp thành hai vùng: miền bắc và miền tây, gồm Paris và bờ biển Đại Tây Dương, bị Đức chiếm đóng, và miền nam, “vùng tự do”, được để dưới quyền quản lý của Pháp.

Hạm đội Pháp phải giải giáp, Lục quân Pháp bị cắt giảm còn 100.000 người, và Pháp phải trả chi phí chiếm đóng của Đức. Ngày 10 tháng 7 năm 1940, Quốc hội, họp tại Vichy, bỏ phiếu 569 thuận, 80 chống, trao cho Pétain toàn quyền soạn hiến pháp mới, và Đệ tam Cộng hòa — chế độ cai trị Pháp từ năm 1870 — chấm dứt.

Pétain và Cách mạng Quốc gia

Pétain tự trình bày mình như một tấm khiên: ông lập luận rằng bằng cách chấp nhận đình chiến và cộng tác với Đức, ông đang bảo vệ nước Pháp khỏi số phận của Ba Lan, nước bị chiếm đóng hoàn toàn và chịu chế độ khắc nghiệt hơn nhiều. Ông cũng có một chương trình trong nước, “Cách mạng Quốc gia”, bác bỏ các giá trị của Đệ tam Cộng hòa — tự do, bình đẳng và bác ái — và thay bằng “Lao động, Gia đình, Tổ quốc” (Travail, Famille, Patrie).

Cách mạng Quốc gia mang tính truyền thống và độc đoán: nó tôn vinh nông dân và gia đình, hạn chế quyền của phụ nữ, tấn công công đoàn và cánh tả chính trị, và đổ lỗi cho thất bại năm 1940 là do Cộng hòa, người Do Thái, Hội Tam điểm và các chính trị gia thập niên 1930.

Hệ tư tưởng của chế độ không đơn thuần do Đức áp đặt: phần lớn nó là một chương trình của Pháp, bắt nguồn từ phe cực hữu Pháp, và được các quan chức Pháp thực hiện.

4. Diễn biến sự kiện

Đình chiến và hai vùng

Theo hiệp định đình chiến, nước Pháp bị chia cắt, và sự chia cắt định hình đời sống hằng ngày. Tại vùng bị chiếm đóng, quân Đức cai trị trực tiếp, qua một chính quyền quân sự tại Paris, và chính quyền Pháp thi hành mệnh lệnh của Đức.

Tại vùng tự do, Vichy cai trị, nhưng tự do của nó bị hạn chế: Đức kiểm soát kinh tế Pháp, lấy hàng hóa và lao động Pháp, và giữ khoảng 1,8 triệu tù binh chiến tranh Pháp tại Đức làm con tin để đảm bảo Pháp ngoan ngoãn.

Vichy giữ lại một đế chế — Bắc Phi thuộc Pháp, Tây Phi thuộc Pháp, Đông Dương, Madagascar và Thái Bình Dương thuộc Pháp — và chiến đấu để giữ nó: năm 1940, lực lượng Vichy chiến đấu với Anh và Pháp Tự do tại Dakar và Syria, và năm 1942 họ kháng cự cuộc đổ bộ của Đồng minh tại Bắc Phi trước khi đổi phe.

Sự chia cắt nước Pháp chấm dứt ngày 11 tháng 11 năm 1942, khi Đức, đáp lại cuộc đổ bộ của Đồng minh tại Bắc Phi, chiếm đóng vùng tự do trong Chiến dịch Anton; Vichy vẫn tồn tại, nhưng là một chính phủ dưới sự chiếm đóng, không còn lãnh thổ riêng.

Cuộc bức hại người Do Thái

Cuộc bức hại người Do Thái của Vichy, phần lớn, là công việc của chính nó. Tháng 10 năm 1940, Vichy ban hành Statut des Juifs, Quy chế Do Thái, xác định ai là người Do Thái và loại người Do Thái khỏi công vụ, các ngành nghề, báo chí và đại học — một đạo luật vượt xa những gì Đức yêu cầu, và do các quan chức Pháp soạn thảo.

Tháng 6 năm 1941, quy chế thứ hai siết chặt các định nghĩa, và năm 1941 Vichy thành lập Tổng cục Các vấn đề Do Thái để thực hiện chính sách. Năm 1942, theo yêu cầu của Đức, cảnh sát Pháp tham gia trục xuất người Do Thái từ Pháp tới Auschwitz: vụ bắt bớ Vel’ d’Hiv ngày 16-17 tháng 7 năm 1942, trong đó cảnh sát Paris bắt giữ khoảng 13.000 người Do Thái, trong đó có khoảng 4.000 trẻ em, và giam họ trong sân vận động Vélodrome d’Hiver trước khi trục xuất, là sự kiện nổi tiếng nhất.

Tổng cộng, khoảng 76.000 người Do Thái bị trục xuất khỏi Pháp, trong đó khoảng 72.500 người bị sát hại, theo sử gia Serge Klarsfeld; khoảng một phần tư người Do Thái Pháp bị giết, tỷ lệ thấp hơn so với Hà Lan hay Ba Lan, vì nhiều người Do Thái Pháp được người dân Pháp bảo vệ và vì các đợt trục xuất do cảnh sát Pháp thực hiện, những người trong một số trường hợp đã cảnh báo nạn nhân.

Cộng tác và STO

Sự cộng tác của Vichy với Đức không chỉ mang tính chính trị: nó còn mang tính kinh tế và quân sự. Theo hiệp định đình chiến, Pháp trả chi phí chiếm đóng — khoảng 400 triệu franc mỗi ngày — và việc trưng thu của Đức lấy lương thực, nguyên liệu và hàng hóa sản xuất của Pháp.

Năm 1942, Pierre Laval, người đã trở lại làm người đứng đầu chính phủ, đồng ý với relève, theo đó công nhân Pháp được đưa sang Đức để đổi lấy việc thả tù binh chiến tranh Pháp; năm 1943, relève được thay bằng STO, Dịch vụ Lao động Bắt buộc, theo đó nam giới Pháp sinh từ 1920 đến 1922 bị yêu cầu làm việc tại Đức.

Khoảng 650.000 công nhân Pháp bị đưa sang Đức theo STO, và nhiều người trong số họ, thay vì trình diện làm việc, đã gia nhập kháng chiến, maquis, trên các ngọn đồi miền nam nước Pháp. Vichy cũng thành lập Milice, lực lượng bán quân sự dưới quyền Joseph Darnand, chiến đấu chống kháng chiến cùng với quân Đức và, năm 1944, trở thành từ đồng nghĩa với cộng tác.

5. Kháng chiến và sụp đổ

Kháng chiến và sự sụp đổ của Vichy

Chế độ Vichy bị phản đối ngay từ đầu bởi lực lượng Pháp Tự do, do Tướng Charles de Gaulle lãnh đạo, người đã phát thanh từ London ngày 18 tháng 6 năm 1940, kêu gọi người Pháp tiếp tục chiến đấu, và bởi kháng chiến nội địa, phát triển từ các nhóm nhỏ năm 1940-1941 thành phong trào quần chúng năm 1943-1944, khi STO đẩy thanh niên vào maquis và khi SOE cùng OSS cung cấp vũ khí cho kháng chiến.

Kháng chiến tiến hành phá hoại, thu thập tình báo cho Đồng minh, và năm 1944 nổi dậy hỗ trợ cuộc đổ bộ D-Day và bước tiến của Đồng minh. Cuộc giải phóng Pháp bắt đầu với cuộc đổ bộ D-Day tại Normandy ngày 6 tháng 6 năm 1944 và cuộc đổ bộ tại Provence ngày 15 tháng 8 năm 1944; Paris được giải phóng ngày 25 tháng 8 năm 1944, và Vichy sụp đổ.

Pétain và Laval bị quân Đức rút lui đưa sang Đức, và một chính phủ lâm thời dưới quyền de Gaulle nắm quyền tại Paris. Milice và các cộng tác viên khác bỏ trốn, bị bắt, hoặc bị giết trong épuration, cuộc thanh trừng cộng tác viên sau giải phóng, trong đó hàng nghìn người bị xử tử không qua xét xử mùa hè và mùa thu năm 1944, và hàng nghìn người nữa bị tòa án xét xử năm 1945-1946.

6. Các phiên tòa

Các phiên tòa xét xử chế độ Vichy

Các phiên tòa chính xét xử chế độ Vichy được tổ chức năm 1945. Pierre Laval bị xét xử tháng 10 năm 1945, bị kết tội phản quốc và cộng tác với kẻ thù, và bị xử bắn ngày 15 tháng 10 năm 1945.

Thống chế Pétain bị xét xử tháng 7-tháng 8 năm 1945, bị kết tội phản quốc và tuyên án tử hình; bản án được Tướng de Gaulle giảm thành tù chung thân, và Pétain chết trong tù trên đảo Yeu năm 1951, thọ 95 tuổi.

Các quan chức Vichy khác bị xét xử trong những năm sau, trong đó có Joseph Darnand, thủ lĩnh Milice, bị xử tử năm 1945, và René Bousquet, người đứng đầu cảnh sát Pháp đã tổ chức vụ bắt bớ Vel’ d’Hiv, bị xét xử năm 1949 và được tuyên vô tội, rồi bị ám sát năm 1993, trước khi phiên tòa thứ hai có thể diễn ra.

Các phiên tòa gây tranh cãi: những người bênh vực Pétain lập luận rằng ông đã bảo vệ nước Pháp, và chế độ của ông là điều ít xấu hơn; bên công tố lập luận rằng ông đã phản bội Cộng hòa và cộng tác với kẻ thù.

Cuộc tranh luận về Vichy — chế độ đó là gì, và người dân Pháp đồng lõa tới mức nào — vẫn tiếp tục tại Pháp cho đến ngày nay.

7. Các địa điểm ngày nay

Các địa điểm ngày nay

Chính Vichy, thị trấn nghỉ dưỡng ở Auvergne, vẫn giữ các tòa nhà của chế độ: Khách sạn du Parc, nơi Pétain đặt văn phòng, và các khách sạn khác từng là trụ sở các bộ, vẫn còn tồn tại, và thị trấn có một bảo tàng về thời kỳ này.

Paris vẫn giữ các địa điểm của thời kỳ chiếm đóng: Vélodrome d’Hiver, nơi người Do Thái bị bắt tháng 7 năm 1942 bị giam, đã bị phá dỡ năm 1959, nhưng một đài tưởng niệm đứng tại vị trí của nó, và tên các nạn nhân được khắc trên Mémorial de la Shoah ở Marais, nơi còn có Bức tường Tên, mang tên 76.000 người Do Thái bị trục xuất khỏi Pháp.

Trại Drancy, phía đông bắc Paris, nơi phần lớn các đợt trục xuất khởi hành, được bảo tồn làm đài tưởng niệm, với bảo tàng và tác phẩm điêu khắc của Shlomo Selinger. Thị trấn Oradour-sur-Glane, ở Limousin, nơi SS thảm sát 642 cư dân ngày 10 tháng 6 năm 1944, được bảo tồn như một ngôi làng đổ nát, đài tưởng niệm về bạo lực của thời kỳ chiếm đóng.

8. Thông tin tham quan

Thăm các địa điểm tưởng niệm

Mémorial de la Shoah tại Paris, ở quận Marais, vào cửa miễn phí và mở cửa hằng ngày trừ thứ Bảy; hãy kiểm tra trang web chính thức (memorialdelashoah.org) để biết giờ mở cửa. Đài tưởng niệm Drancy, phía đông bắc Paris, đến được bằng tàu hỏa từ Paris và vào cửa miễn phí; hãy kiểm tra trang web chính thức để biết giờ mở cửa.

Thị trấn Vichy đến được bằng tàu hỏa từ Paris và Clermont-Ferrand, và Khách sạn du Parc cùng bảo tàng của thị trấn có thể tham quan. Oradour-sur-Glane, gần Limoges, đến được bằng đường bộ và vào cửa miễn phí; ngôi làng đổ nát và trung tâm tưởng niệm mở cửa hằng ngày, và du khách được yêu cầu ứng xử tôn trọng, vì ngôi làng là một nghĩa trang.

Như tại mọi khu tưởng niệm, du khách được yêu cầu nói nhỏ và tôn trọng các buổi lễ cùng nhóm học sinh.

9. Tưởng niệm và giáo dục

Tưởng niệm và giáo dục

Vichy được tưởng niệm tại Pháp mỗi năm vào ngày 16 tháng 7, ngày kỷ niệm vụ bắt bớ Vel’ d’Hiv, khi Tổng thống Cộng hòa đặt vòng hoa tại đài tưởng niệm trên khu vực Vélodrome d’Hiver. Năm 1995, Tổng thống Jacques Chirac, trong bài phát biểu tại đài tưởng niệm Vel’ d’Hiv, lần đầu tiên thừa nhận trách nhiệm của nhà nước Pháp đối với việc trục xuất người Do Thái — một tuyên bố được các tổng thống sau lặp lại và đánh dấu bước ngoặt trong ký ức Pháp về Vichy.

Lịch sử Vichy được giảng dạy trong trường học Pháp, và Mémorial de la Shoah cùng đài tưởng niệm Drancy tổ chức chương trình giáo dục cho các nhóm học sinh. Cuộc tranh luận về Vichy — vai trò của Pétain, mức độ cộng tác, và trách nhiệm của nhà nước Pháp — là một phần trung tâm của đời sống công chúng Pháp, và được phản ánh trong sách, phim và triển lãm, trong đó có phim The Sorrow and the Pity (1969), thách thức huyền thoại về một nước Pháp đoàn kết trong kháng chiến.

10. Di sản

Di sản: cuộc tranh luận của nước Pháp

Di sản của Vichy là cuộc tranh luận của Pháp về cộng tác, kháng chiến và bản sắc dân tộc. Những người bênh vực chế độ lập luận rằng Pétain đã bảo vệ nước Pháp và Vichy là một tấm khiên; những người phê phán lập luận rằng Vichy là kẻ cộng tác tự nguyện, rằng các đạo luật bài Do Thái của nó là công việc của chính nó, và sự cộng tác của nó khiến cuộc chiếm đóng tồi tệ hơn. Đồng thuận lịch sử, được xác lập bởi công trình của các sử gia như Robert Paxton, với tác phẩm Vichy France (1972) chứng minh rằng sự cộng tác của chế độ là tự nguyện chứ không phải do Đức áp đặt, là Vichy là một chế độ Pháp đã chọn cộng tác, và những lựa chọn của nó có hậu quả đối với người Do Thái Pháp, đối với công nhân bị đưa sang Đức, và đối với danh tiếng của nước Pháp.

Di sản của Vichy còn mang tính thể chế: Đệ tứ Cộng hòa, thành lập năm 1946, và Đệ ngũ Cộng hòa, thành lập năm 1958, đều được thiết kế, một phần, để ngăn chặn sự lặp lại của sự sụp đổ năm 1940, và các điều khoản của Hiến pháp Pháp về quyền hạn của Tổng thống trong tình trạng khẩn cấp bắt nguồn từ kinh nghiệm năm 1940.

Bài viết liên quan

• Bletchley Park
• Bom nguyên tử Nagasaki
• Cuộc Hành quân Tử thần Bataan

Câu hỏi thường gặp

Nước Pháp Vichy là gì?
Nước Pháp Vichy là chế độ Pháp cai trị vùng phía nam chưa bị chiếm đóng của Pháp từ 1940 đến 1944, dưới quyền Thống chế Philippe Pétain, và cộng tác với Đức Quốc xã.

Thống chế Pétain là ai?
Philippe Pétain là tướng Pháp chỉ huy tại Verdun trong Thế chiến I và trở thành nguyên thủ quốc gia của Nước Pháp Vichy năm 1940. Ông bị xét xử tội phản quốc năm 1945 và bị tuyên án tử hình, giảm thành tù chung thân.

Vụ bắt bớ Vel’ d’Hiv là gì?
Vụ bắt bớ ngày 16-17 tháng 7 năm 1942, trong đó cảnh sát Paris bắt giữ khoảng 13.000 người Do Thái, trong đó có khoảng 4.000 trẻ em, và giam họ trong sân vận động Vélodrome d’Hiver trước khi trục xuất tới Auschwitz.

STO là gì?
Service du Travail Obligatoire, Dịch vụ Lao động Bắt buộc, theo đó khoảng 650.000 công nhân Pháp bị đưa sang làm việc tại Đức năm 1943-1944.

Nước Pháp Vichy kết thúc khi nào?
Với cuộc giải phóng Pháp tháng 8 năm 1944. Pétain và Laval bị đưa sang Đức, và một chính phủ lâm thời dưới quyền Tướng de Gaulle nắm quyền tại Paris.

Pierre Laval ra sao?
Pierre Laval, người đứng đầu chính phủ Vichy, bị xét xử tội phản quốc tháng 10 năm 1945 và bị xử bắn ngày 15 tháng 10 năm 1945.

Nguồn

1. Robert O. Paxton, Vichy France: Old Guard and New Order, 1940-1944 (Columbia University Press, 1972) — lịch sử chuẩn về chế độ Vichy và sự cộng tác tự nguyện của nó.
2. Serge Klarsfeld, Memorial to the Jews Deported from France, 1942-1944 (Beate Klarsfeld Foundation, 1983) — khoảng 76.000 người Do Thái bị trục xuất khỏi Pháp, trong đó khoảng 72.500 người bị sát hại.
3. Wikipedia, “Vichy France” — hiệp định đình chiến ngày 22 tháng 6 năm 1940, toàn quyền ngày 10 tháng 7 năm 1940, vụ bắt bớ Vel’ d’Hiv, STO, các phiên tòa xét xử Pétain và Laval.
4. Julian Jackson, France: The Dark Years, 1940-1944 (Oxford University Press, 2001) — lịch sử toàn diện về nước Pháp dưới thời chiếm đóng.
5. Mémorial de la Shoah, Paris, trang chính thức (memorialdelashoah.org) — các đợt trục xuất khỏi Pháp và Bức tường Tên.
6. Henry Rousso, The Vichy Syndrome: History and Memory in France since 1944 (Harvard University Press, 1991) — ký ức về Vichy tại Pháp.