WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Cuộc Hành quân Tử thần Bataan
1. Mở đầu
Cuộc Hành quân Tử thần Bataan là cuộc hành quân cưỡng bức khoảng 76.000 tù binh chiến tranh Mỹ và Philippines do Lục quân Đế quốc Nhật Bản thực hiện tại Philippines tháng 4 năm 1942, sau khi bán đảo Bataan đầu hàng.
Trong khoảng một tuần, các tù binh bị hành quân khoảng 65 dặm (khoảng 105 km) từ Mariveles và Bagac, ở mũi phía nam Bataan, tới San Fernando, rồi bị đưa bằng tàu hỏa tới Capas, gần trại tù Camp O’Donnell.
Hàng nghìn người chết trên đường hành quân — vì đói, bệnh tật, kiệt sức và nắng nóng, và vì bị lính gác đánh đập, đâm lưỡi lê và bắn. Các ước tính về số người chết khác nhau: khoảng 500 đến 650 người Mỹ và khoảng 5.000 đến 10.000 người Philippines thường được trích dẫn, dù một số ước tính cao hơn.
Cuộc hành quân được nhớ đến như một trong những tội ác chiến tranh khét tiếng nhất của Nhật Bản trong Thế chiến II, và chỉ huy của nó, Tướng Masaharu Homma, đã bị xét xử và xử tử sau chiến tranh.
2. Thông tin chính
| Nội dung | Cuộc hành quân cưỡng bức tù binh chiến tranh Mỹ và Philippines |
| Thời gian | 9-17 tháng 4 năm 1942 (cuộc hành quân chính; một số nhóm kéo dài hơn) |
| Địa điểm | Bán đảo Bataan, Luzon, Philippines — từ Mariveles và Bagac tới San Fernando, rồi bằng tàu hỏa tới Capas |
| Quãng đường | Khoảng 65 dặm (khoảng 105 km) đi bộ, cộng khoảng 25 dặm (khoảng 40 km) bằng tàu hỏa |
| Tù binh | Khoảng 76.000 người: khoảng 12.000 người Mỹ và khoảng 64.000 người Philippines |
| Số người chết trên đường | Khoảng 500-650 người Mỹ và khoảng 5.000-10.000 người Philippines, theo các ước tính thường được trích dẫn; tổng số khác nhau tùy nguồn |
| Chỉ huy | Tướng Masaharu Homma, tư lệnh Quân đoàn 14 Nhật Bản |
| Hậu quả | Tù binh bị giam tại Camp O’Donnell và Cabanatuan; nhiều người nữa chết trong giam giữ; Homma bị xét xử và xử tử năm 1946 |
| Tưởng niệm | Cuộc Hành quân Tưởng niệm Bataan (sự kiện thường niên tại New Mexico, Hoa Kỳ); Đền thờ Quốc gia Capas tại Philippines |
3. Bối cảnh
Philippines bị tấn công
Philippines, thuộc địa của Mỹ, bị Nhật Bản tấn công ngày 8 tháng 12 năm 1941, vài giờ sau cuộc tấn công Trân Châu Cảng. Quân đoàn 14 Nhật Bản, dưới quyền Tướng Masaharu Homma, đổ bộ lên Luzon ngày 10 tháng 12 và tiến về Manila.
Lực lượng Mỹ và Philippines, dưới quyền Tướng Douglas MacArthur, rút về bán đảo Bataan, phía tây vịnh Manila, và tới pháo đài đảo Corregidor, nơi họ cầm cự bốn tháng. Quân phòng thủ thiếu lương thực, thuốc men và đạn dược; đến tháng 3 năm 1942 họ chỉ còn một nửa khẩu phần, và bệnh tật — sốt rét, kiết lỵ và beri-beri — lan rộng.
MacArthur được lệnh tới Úc tháng 3 năm 1942, và quyền chỉ huy chuyển cho Thiếu tướng Jonathan Wainwright, với Thiếu tướng Edward King chỉ huy lực lượng tại Bataan. Ngày 9 tháng 4 năm 1942, khi quân lính đói khát và không thể chiến đấu tiếp, King đầu hàng lực lượng Bataan — khoảng 76.000 người, vụ đầu hàng lớn nhất của Mỹ trong lịch sử.
Kế hoạch của Nhật Bản và cuộc đầu hàng tại Bataan
Quân Nhật không ngờ có nhiều tù binh đến vậy, và họ gần như không chuẩn bị gì cho họ. Ban tham mưu của Homma ước tính khoảng 25.000 tù binh sẽ đầu hàng; con số thực tế gấp khoảng ba lần.
Không đủ lương thực, nước uống hay phương tiện vận chuyển, và kế hoạch của Nhật là hành quân tù binh tới San Fernando, cách đó khoảng 65 dặm, nơi họ sẽ được đưa bằng tàu hỏa tới Capas rồi hành quân tiếp tới Camp O’Donnell. Cuộc hành quân được thực hiện theo nhóm khoảng 500 đến 1.000 người, và quân Nhật dự kiến mất khoảng một tuần.
Các tù binh, nhiều người đã ốm yếu vì nhiều tháng ăn nửa khẩu phần và bệnh tật, gần như không được cấp lương thực hay nước uống cho cuộc hành quân, và họ phải hành quân dưới nắng nóng nhiệt đới tháng Tư, tháng nóng nhất ở Philippines, với nhiệt độ thường trên 35 độ C.
Bản thân cuộc đầu hàng đã hỗn loạn. Tướng King đầu hàng mà không tham khảo ý kiến Wainwright, người đang ở Corregidor, và quân Nhật ban đầu không chấp nhận rằng cuộc đầu hàng bao gồm toàn bộ lực lượng tại Bataan.
Các tù binh được tập hợp tại Mariveles, ở mũi phía nam bán đảo, và tại Bagac, trên bờ biển phía tây, rồi bị lục soát và tước đoạt tài sản. Nhiều người bị đánh đập, và một số bị giết ngay tại chỗ. Lính Philippines cố trốn vào rừng bị truy lùng, và một số bị xử tử.
Các tù binh sau đó được xếp thành đoàn và bắt đầu hành quân về phía bắc, dọc theo con đường chính chạy lên phía đông bán đảo Bataan.
4. Diễn biến sự kiện
Cuộc hành quân
Cuộc hành quân bắt đầu ngày 9 tháng 4 năm 1942. Các tù binh hành quân theo nhóm, với lính gác Nhật đi bộ và cưỡi ngựa, và gần như không được cấp nước. Con đường đầy bụi, và nắng rất gắt; những người tụt lại phía sau bị đánh đập, đâm lưỡi lê hoặc bắn chết, và những người dừng lại uống nước từ vũng nước ven đường hay giếng phun thường bị giết.
Dân thường Philippines cố đưa lương thực hay nước uống cho tù binh bị đánh đập và, trong một số trường hợp, bị giết. Tù binh dừng chân ban đêm trên cánh đồng trống, không có chỗ trú, và được cấp một ít gạo — thường chỉ một nắm mỗi người — cùng rất ít nước.
Cuộc hành quân kéo dài khoảng năm đến chín ngày đối với hầu hết các nhóm, tùy thuộc vào thời điểm xuất phát và tốc độ bị thúc ép. Một số nhóm hành quân ban đêm để tránh nóng; số khác hành quân ban ngày. Các tù binh tới San Fernando trong tình trạng kiệt sức, ốm đau và, trong nhiều trường hợp, đang hấp hối.
Từ San Fernando, họ bị nhồi vào toa tàu hỏa — khoảng một trăm người vào một toa thiết kế cho bốn mươi người — cho chuyến đi tới Capas, và từ Capas họ hành quân thêm chín dặm nữa tới Camp O’Donnell.
Số người chết
Số người chết trên đường hành quân không được biết chính xác, vì quân Nhật không lưu hồ sơ đáng tin cậy và nhiều thi thể bị bỏ lại ven đường. Các con số thường được trích dẫn nhất là khoảng 500 đến 650 người Mỹ và khoảng 5.000 đến 10.000 người Philippines, dù một số tài liệu đưa ra tổng số cao hơn, và con số người Philippines đặc biệt không chắc chắn vì nhiều tù binh Philippines không được đếm.
Các ca tử vong do nhiều nguyên nhân kết hợp: đói, mất nước, say nắng, bệnh tật — trên hết là sốt rét và kiết lỵ — và bạo lực của lính gác. Hành vi của lính gác khác nhau: một số cho tù binh nước uống và thức ăn, và một số sĩ quan Philippines, Mỹ báo cáo những hành động tử tế; nhưng nhiều lính gác đánh đập, đâm lưỡi lê và bắn tù binh vì tụt lại phía sau, vì uống nước, hoặc không vì lý do gì.
Cuộc hành quân không phải một chương trình giết người có tổ chức, mà là một cuộc hành quân cưỡng bức thực hiện với sự thờ ơ đối với mạng sống tù binh, cùng sự tàn bạo mà, theo phán quyết của các phiên tòa sau chiến tranh, là tội ác chiến tranh.
Camp O’Donnell và Cabanatuan
Cuộc hành quân không chấm dứt nỗi khổ của tù binh. Camp O’Donnell, trại mà hầu hết tù binh được đưa tới, là một trại quân đội Philippines cũ gần như không có cơ sở vật chất: không đủ nước, lương thực hay thuốc men, và bệnh tật lan nhanh.
Khoảng 1.500 người Mỹ và khoảng 20.000 người Philippines chết tại Camp O’Donnell trong những tháng sau cuộc hành quân, theo các con số thường được trích dẫn, và trại bị đóng cửa tháng 1 năm 1943. Tù binh Mỹ sau đó được chuyển tới Cabanatuan, nơi điều kiện tốt hơn nhưng vẫn khắc nghiệt, và nhiều người sau đó bị đưa tới Nhật Bản, Mãn Châu và Triều Tiên làm lao động cưỡng bức trên những “tàu địa ngục” — tàu vận tải không đánh dấu bị tàu ngầm Mỹ tấn công, giết chết hàng nghìn tù binh.
Trong số khoảng 12.000 người Mỹ đầu hàng tại Bataan, chỉ khoảng 8.000 người còn sống cuối chiến tranh; trong số khoảng 64.000 người Philippines, số người sống sót không được biết chắc chắn, nhưng một tỷ lệ lớn đã chết trong giam giữ.
5. Tuyến đường ngày nay
Tuyến đường ngày nay
Tuyến đường của Cuộc Hành quân Tử thần Bataan ngày nay được đánh dấu bằng một loạt cột mốc bê tông, mỗi cột cao khoảng ba feet, đặt cách nhau một kilômét dọc con đường từ Mariveles tới San Fernando. Các cột mốc, do chính phủ Philippines dựng lên, mang tấm biển mô tả cuộc hành quân và khoảng cách từ điểm xuất phát.
Bản thân con đường giờ là một xa lộ đông đúc, và cảnh quan đã thay đổi: các cánh đồng và làng mạc dọc tuyến đường đã được xây dựng, và các thị trấn Balanga, Orani và San Fernando đã phát triển.
Tại Capas, địa điểm Camp O’Donnell nay là Đền thờ Quốc gia Capas, một công viên tưởng niệm lớn với tháp tưởng niệm, bảo tàng và tên các tù binh đã chết tại đó. Đền thờ là đài tưởng niệm chính của cuộc hành quân tại Philippines, và được các nhóm học sinh Philippines, gia đình cựu chiến binh Mỹ và du khách Nhật Bản đến thăm.
Tuyến đường cũng được đi bộ mỗi năm bởi những người tham gia các cuộc hành quân tưởng niệm, và bởi lính Philippines, Mỹ tham gia Cuộc Hành quân Tưởng niệm Bataan thường niên tại New Mexico.
6. Người sống sót và lời chứng
Lời chứng của người sống sót
Lời chứng của những người sống sót là nguồn chính cho lịch sử cuộc hành quân, và nhiều người sống sót đã viết hồi ký sau chiến tranh. Trong số nổi tiếng nhất có lời kể của các sĩ quan Mỹ giữ nhật ký trong cuộc hành quân và trong trại, và của lính Philippines mô tả cuộc hành quân từ góc nhìn Philippines — một góc nhìn долгое thời gian ít được thể hiện trong các tài liệu Mỹ, vốn tập trung vào tù binh Mỹ.
Những người sống sót mô tả nắng nóng, cơn khát, những trận đánh đập và giết chóc, và cả những hành động tử tế: dân thường Philippines liều mạng đưa lương thực và nước uống cho tù binh, lính gác Nhật làm ngơ, và bạn tù cõng người ốm. Người sống sót cũng mô tả các trại sau đó, và những “tàu địa ngục” đưa họ tới Nhật Bản.
Nhiều người sống sót chịu ảnh hưởng của giam cầm suốt đời — sốt rét, suy dinh dưỡng và những gì ngày nay gọi là rối loạn căng thẳng sau chấn thương. Tổ chức Những Người Bảo vệ Bataan và Corregidor của Mỹ, tổ chức của người sống sót và gia đình họ thành lập năm 1946, đã bảo tồn lời chứng của người sống sót và vận động công nhận sự phục vụ của lính Philippines.
Góc nhìn của Philippines
Đối với Philippines, Cuộc Hành quân Tử thần Bataan là một sự kiện quốc gia, và những người lính Philippines đã hành quân và hy sinh được tưởng nhớ như anh hùng của cuộc kháng chiến chống Nhật Bản. Góc nhìn Philippines cũng nhắc nhở rằng cuộc hành quân, xét về số lượng, là một bi kịch của người Philippines: khoảng 64.000 trong số khoảng 76.000 tù binh là người Philippines, và số người Philippines chết trên đường hành quân và trong trại vượt xa số người Mỹ chết.
Philippines kỷ niệm ngày 9 tháng 4 hàng năm là Araw ng Kagitingan — Ngày Dũng cảm — ngày lễ quốc gia tưởng niệm sự thất thủ của Bataan, và các buổi lễ tại Đền thờ Quốc gia Capas và tại Núi Samat, trên bán đảo Bataan, nằm trong số những lễ tưởng niệm quan trọng nhất của đất nước.
Việc Hoa Kỳ công nhận cựu chiến binh Philippines — những người được hứa hẹn quốc tịch và phúc lợi Mỹ, rồi bị từ chối theo Đạo luật Hủy bỏ năm 1946 — vẫn là nguồn bất bình trong nhiều thập kỷ, và chỉ được giải quyết một phần bởi luật pháp Mỹ sau này.
7. Xét xử và công lý
Phiên tòa xét xử Tướng Homma
Tướng Masaharu Homma, tư lệnh Quân đoàn 14 Nhật Bản, bị xét xử bởi một ủy ban quân sự Mỹ tại Manila năm 1946. Bên công tố lập luận rằng Homma chịu trách nhiệm về cuộc hành quân và cách đối xử với tù binh, với tư cách chỉ huy lực lượng thực hiện nó.
Bên bào chữa cho Homma cho rằng ông ta không ra lệnh hành quân theo hình thức đã diễn ra, không biết về các vụ giết chóc, và cuộc hành quân do cấp dưới tổ chức. Ủy ban kết tội ông ta phạm tội ác chiến tranh và tuyên án tử hình; bản án được Tòa án Tối cao Hoa Kỳ giữ nguyên, và Homma bị xử bắn ngày 3 tháng 4 năm 1946.
Phiên tòa gây tranh cãi: một số sĩ quan Mỹ, trong đó có ban tham mưu của Tướng MacArthur, đặt câu hỏi liệu Homma có biết điều kiện của cuộc hành quân hay không, và phiên tòa được các sử gia viện dẫn như ví dụ về việc áp dụng học thuyết trách nhiệm chỉ huy — nguyên tắc rằng một chỉ huy chịu trách nhiệm về tội ác của cấp dưới nếu ông ta biết hoặc đáng lẽ phải biết và không ngăn chặn.
Các sĩ quan Nhật khác liên quan tới cuộc hành quân cũng bị xét xử, và một số bị xử tử hoặc bỏ tù.
8. Thông tin tham quan
Đền thờ Quốc gia Capas và Núi Samat
Đền thờ Quốc gia Capas, trên khu vực Camp O’Donnell, là địa điểm chính cho du khách. Nó nằm tại đô thị Capas, tỉnh Tarlac, cách Manila khoảng 100 km về phía bắc, và đến được bằng đường bộ từ Manila hoặc thành phố Angeles. Đền thờ mở cửa hằng ngày và vào cửa miễn phí; nơi đây có bảo tàng, tháp tưởng niệm cao 70 mét và những bức tường mang tên các tù binh đã chết tại Camp O’Donnell.
Các cột mốc Hành quân Tử thần Bataan dọc đường từ Mariveles tới San Fernando có thể thăm bằng ô tô, và Đền thờ Quốc gia Núi Samat, trên bán đảo Bataan, với cây thánh giá lớn và bảo tàng, tưởng niệm trận Bataan và cuộc hành quân.
Du khách được khuyên nên đi vào những tháng mát mẻ, từ tháng 12 đến tháng 2, và dành trọn một ngày cho tuyến đường từ Mariveles tới Capas. Như tại mọi khu tưởng niệm, du khách được yêu cầu ứng xử tôn trọng.
9. Tưởng niệm và giáo dục
Tưởng niệm tại Philippines và Hoa Kỳ
Cuộc Hành quân Tử thần Bataan được tưởng niệm tại Philippines và Hoa Kỳ. Tại Philippines, ngày 9 tháng 4 là Araw ng Kagitingan, Ngày Dũng cảm, và các buổi lễ được tổ chức tại Đền thờ Quốc gia Capas và Núi Samat.
Tại Hoa Kỳ, Cuộc Hành quân Tưởng niệm Bataan, tổ chức mỗi năm kể từ 1989 tại Bãi thử tên lửa White Sands ở New Mexico, là cuộc hành quân 26,2 dặm qua sa mạc, trong đó hàng nghìn người tham gia — lính, cựu chiến binh và dân thường — đi bộ quãng đường của cuộc hành quân để tưởng nhớ các tù binh.
Sự kiện do sinh viên ROTC Lục quân của Đại học Bang New Mexico sáng lập để vinh danh Trung đoàn Pháo binh Bờ biển 200 của Vệ binh Quốc gia New Mexico, nhiều người trong số họ bị bắt tại Bataan và chết trên đường hành quân cùng trong trại.
Cuộc hành quân cũng được giảng dạy trong trường học Mỹ như một phần lịch sử Chiến tranh Thái Bình Dương, và lời chứng của người sống sót được bảo tồn bởi Quỹ Tưởng niệm Bataan-Corregidor và Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ.
10. Di sản
Di sản pháp lý và ký ức
Di sản của Cuộc Hành quân Tử thần Bataan, trước hết, là pháp lý: phiên tòa xét xử Tướng Homma là một trong những lần áp dụng sớm học thuyết trách nhiệm chỉ huy, và nó ảnh hưởng tới sự phát triển sau này của luật nhân đạo quốc tế, trong đó có Công ước Geneva năm 1949, tăng cường bảo vệ tù binh chiến tranh.
Thứ hai, cuộc hành quân định hình ký ức về Chiến tranh Thái Bình Dương tại Hoa Kỳ, nơi nó trở thành biểu tượng của sự tàn bạo của Nhật Bản và sức chịu đựng của Mỹ, và tại Philippines, nơi nó trở thành biểu tượng của sự hy sinh của dân tộc.
Thứ ba, cuộc hành quân định hình quan hệ giữa Hoa Kỳ và Philippines: nỗi khổ chung của lính Mỹ và Philippines tại Bataan được cả hai nước nhớ đến như một sợi dây gắn kết, dù tranh chấp sau này về phúc lợi cựu chiến binh Philippines cho thấy sợi dây đó không phải lúc nào cũng được tôn trọng.
Cuộc hành quân cũng là lời nhắc nhở, đối với việc nghiên cứu chiến tranh, rằng cách đối xử với tù binh là thước đo của một quân đội, và một cuộc hành quân tổ chức mà không có lương thực, nước uống hay chăm sóc y tế, xét về hậu quả, là một tội ác ngay cả khi nó không được ra lệnh như vậy.
Bài viết liên quan
Câu hỏi thường gặp
Cuộc Hành quân Tử thần Bataan là gì?
Cuộc hành quân cưỡng bức khoảng 76.000 tù binh chiến tranh Mỹ và Philippines do Lục quân Nhật Bản thực hiện tại Philippines tháng 4 năm 1942, từ Mariveles và Bagac tới San Fernando, rồi bằng tàu hỏa tới Capas.
Có bao nhiêu người chết trong Cuộc Hành quân Tử thần Bataan?
Khoảng 500 đến 650 người Mỹ và khoảng 5.000 đến 10.000 người Philippines chết ngay trong cuộc hành quân, theo các ước tính thường được trích dẫn. Nhiều người nữa chết trong các trại tù sau đó.
Cuộc Hành quân Tử thần Bataan dài bao xa?
Khoảng 65 dặm (khoảng 105 km) đi bộ từ Mariveles và Bagac tới San Fernando, cộng khoảng 25 dặm (khoảng 40 km) bằng tàu hỏa tới Capas, và thêm chín dặm đi bộ tới Camp O’Donnell.
Tướng Homma ra sao?
Tướng Masaharu Homma, tư lệnh Quân đoàn 14 Nhật Bản, bị xét xử bởi ủy ban quân sự Mỹ tại Manila năm 1946, bị kết tội ác chiến tranh và bị xử bắn ngày 3 tháng 4 năm 1946.
Cuộc Hành quân Tử thần Bataan được tưởng nhớ ở đâu?
Tại Đền thờ Quốc gia Capas ở Philippines, tại Núi Samat trên bán đảo Bataan, và tại Cuộc Hành quân Tưởng niệm Bataan thường niên tại Bãi thử tên lửa White Sands ở New Mexico, Hoa Kỳ.
Ngày Dũng cảm ở Philippines là ngày nào?
Ngày 9 tháng 4 hàng năm, gọi là Araw ng Kagitingan, tưởng niệm sự thất thủ của Bataan và Cuộc Hành quân Tử thần.
Nguồn
- Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ, Hồ sơ Cuộc Hành quân Tử thần Bataan và phiên tòa xét xử Tướng Masaharu Homma — số lượng tù binh, tuyến đường hành quân và phiên tòa.
- Wikipedia, “Bataan Death March” — khoảng 76.000 tù binh, khoảng 65 dặm, ước tính số người chết 500-650 người Mỹ và 5.000-10.000 người Philippines.
- Hampton Sides, Ghost Soldiers: The Epic Account of World War II’s Greatest Rescue Mission (Doubleday, 2001) — tù binh Bataan và các trại Cabanatuan.
- Donald J. Young, The Battle of Bataan: A History of the 90-Day Siege and Eventual Surrender of 75,000 Filipino and United States Troops to the Japanese in World War II (McFarland, 1992) — chiến dịch và cuộc đầu hàng.
- Đền thờ Quốc gia Capas, thông tin chính thức — đài tưởng niệm, bảo tàng và tên các tù binh.
- Bataan Memorial Death March, trang chính thức (bataanmarch.com) — sự kiện thường niên tại White Sands Missile Range, New Mexico, tổ chức từ năm 1989.