Tem phiếu trong Thế chiến II

1. Mở đầu

Đối với thế hệ đã sống qua thời đó, phân phối được nhớ bằng những chi tiết nhỏ, cụ thể: vị của trứng bột, miếng bơ hằng tuần, hàng người xếp trước cửa hàng thịt, những tấm áp phích “tận dụng và vá lại”, và nước cam cùng dầu gan cá tuyết được phát miễn phí cho trẻ em và phụ nữ mang thai. Chế độ phân phối thời Chiến tranh Thế giới thứ hai là hệ thống mà chính phủ Anh, Hoa Kỳ, Đức, Nhật và nhiều nước khác dùng để chia đều lương thực, quần áo, nhiên liệu và hàng hóa khan hiếm trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Thay vì để giá tăng đến mức chỉ người giàu mới mua được, mỗi người nhận một sổ tem phiếu và mức phân phối hằng tuần, và không thể mua nhiều hơn mức đó dù có bao nhiêu tiền. Hệ thống này chạm tới hầu hết mọi mặt đời sống hằng ngày: gia đình ăn gì vào bữa sáng, trẻ em mặc quần áo nào, ô tô đi được bao xa, và nhà có được sưởi ấm vào mùa đông hay không. Nó không được ưa chuộng, bị lách qua chợ đen, và đòi hỏi sự kiên nhẫn, xếp hàng và nấu ăn với rất ít nguyên liệu — nhưng các sử gia nhìn chung đánh giá rằng nó đã phát huy tác dụng. Đặc biệt ở Anh, phân phối được nhớ tới như một trong những phần công bằng nhất của nỗ lực chiến tranh: người nghèo ăn tốt hơn trước chiến tranh, người giàu không thể dùng tiền để thoát khỏi, và sức khỏe toàn dân, đo bằng tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh và sức khỏe trẻ em, thực sự được cải thiện trong những năm chiến tranh.

Chế độ phân phối không giống nhau ở mọi nước, và cũng không bắt đầu cùng lúc. Đức đưa ra tem phiếu lương thực tháng 8 năm 1939, vài ngày trước cuộc xâm lược Ba Lan, vì các nhà lãnh đạo của họ còn nhớ tình trạng thiếu lương thực từng góp phần đánh bại Đức trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Anh bắt đầu phân phối tháng 1 năm 1940, bốn tháng sau khi tuyên chiến, khởi đầu với thịt xông khói, bơ và đường, rồi mở rộng từng bước cho tới khi gần như mọi thứ quan trọng đều bị phân phối. Hoa Kỳ, tham chiến tháng 12 năm 1941, đưa ra phân phối năm 1942, đầu tiên với lốp xe và xăng, rồi đường, cà phê, thịt và thực phẩm chế biến. Nhật Bản đưa ra phân phối năm 1940–1941, và tới năm cuối của chiến tranh mức phân phối đã giảm xuống tới mức khiến nhiều người đói. Ở châu Âu bị chiếm đóng, phân phối thường khắc nghiệt hơn nhiều, và ở một số nơi nó hoàn toàn sụp đổ thành nạn đói. Bài viết này chủ yếu theo dõi trải nghiệm ở Anh và Hoa Kỳ, nơi hồ sơ đầy đủ nhất, và so sánh với Đức và Nhật, nơi phân phối bị định hình bởi phong tỏa, ném bom và cuối cùng là thất bại.

Ký ức về phân phối đã tồn tại lâu hơn cả những cuốn sổ tem phiếu. Ở Anh, phân phối lương thực không kết thúc cho tới tháng 7 năm 1954, chín năm sau chiến tranh, khi thịt cuối cùng được bỏ phân phối — và sự tồn tại lâu dài của hệ thống tự nó nhắc nhớ thế giới hậu chiến đã hồi phục chậm chạp ra sao. Những chi tiết đó là chủ đề của bài viết này, và chúng giải thích vì sao một hệ thống tem phiếu và xếp hàng vẫn quan trọng đối với lịch sử chiến tranh: phân phối là nơi chiến tranh chạm tới bàn ăn, và là nơi chính phủ học được, dù tốt hay xấu, cách yêu cầu toàn dân cùng chia sẻ sự khan hiếm một cách công bằng.

2. Thông tin chính

Nội dung	Chính phủ phân phối lương thực, quần áo, nhiên liệu và hàng hóa khan hiếm khác trong Chiến tranh Thế giới thứ hai
Địa điểm	Anh, Hoa Kỳ, Đức, Nhật và hầu hết các nước tham chiến và bị chiếm đóng khác
Thời gian	Đức từ tháng 8 năm 1939; Anh từ tháng 1 năm 1940 tới tháng 7 năm 1954; Hoa Kỳ từ 1942 tới 1945–1946; Nhật từ 1940–1941 tới 1945
Cách vận hành	Sổ tem phiếu; mức phân phối cố định hằng tuần cho mỗi người; mua hàng chỉ bằng tem phiếu kèm tiền
Anh — mức phân phối tuần điển hình (người lớn, 1942–1943)	Khoảng 113 g thịt xông khói, 57 g bơ, 57 g phô mai, 113 g bơ thực vật, 227 g đường, 57 g trà, 1 quả trứng mỗi tuần khi có, và thịt trị giá khoảng 1 shilling 2 penny
Hoa Kỳ	Đường phân phối từ tháng 5 năm 1942; cà phê từ tháng 11 năm 1942 tới tháng 7 năm 1943; thịt từ tháng 3 năm 1943; xăng và lốp xe phân phối từ 1942
Đức	Tem phiếu lương thực từ tháng 8 năm 1939; mức phân phối chính thức giảm mạnh vào 1944–1945 khi ném bom và phong tỏa tác động
Nhật	Phân phối từ 1940–1941; khẩu phần gạo bị cắt nhiều lần; tới 1945 nhiều người dân thành phố bị đói
Kết thúc	Hoa Kỳ: hầu hết phân phối kết thúc 1945–1946; Anh: phân phối lương thực kết thúc tháng 7 năm 1954 với thịt; Nhật và Đức: phân phối sụp đổ cùng thất bại năm 1945

3. Bối cảnh

Chiến tranh Thế giới thứ nhất đã dạy mọi chính phủ ở châu Âu một bài học cay đắng về lương thực. Ở Đức, phong tỏa hải quân của Anh đã cắt đứt nhập khẩu, giá lương thực tăng vọt, và tới mùa đông 1916–1917 — “mùa đông củ cải” — nhiều người Đức bị đói. Các nhà lãnh đạo Đức thập niên 1930 quyết tâm không lặp lại trải nghiệm đó, và họ chuẩn bị kiểm soát lương thực trước khi chiến tranh bắt đầu. Ở Anh, bài học lại ngược lại: Anh nhập khẩu khoảng hai phần ba lương thực năm 1939, và chính phủ biết tàu ngầm U-boat của Đức sẽ cố bỏ đói hòn đảo, như chúng suýt làm được năm 1917. Bộ Lương thực Anh, thành lập năm 1939 dưới quyền Lord Woolton, vì vậy đã lên kế hoạch phân phối trước khi cần tới, in sổ tem phiếu từ trước, và chờ thời điểm thích hợp để đưa ra.

Ở Hoa Kỳ, bối cảnh lại khác. Mỹ là nước sản xuất lương thực lớn nhất thế giới, và không có nguy cơ đói. Phân phối ở đó không phải để nuôi dân mà để nuôi quân đội và Đồng minh: nông trại và nhà máy Mỹ phải cung cấp cho hàng triệu binh sĩ ở nước ngoài và, qua chương trình Lend-Lease, cho Anh và Liên Xô. Văn phòng Quản lý Giá (OPA), thành lập năm 1941, vì vậy phân phối những mặt hàng quân đội cần nhất — xăng, cao su, đường, thịt và thực phẩm đóng hộp — để nhu cầu dân sự không cạnh tranh với nguồn cung quân sự. Ở Nhật, phân phối bắt nguồn từ chiến tranh ở Trung Quốc, bắt đầu năm 1937 và đã gây căng thẳng cho nền kinh tế trước khi vụ tấn công Trân Châu Cảng tháng 12 năm 1941 biến chiến tranh của Nhật thành chiến tranh thế giới.

Vì sao phân phối thay vì tăng giá?

Các chính phủ chọn phân phối thay vì thị trường tự do vì hai lý do, một thực tế và một đạo đức. Lý do thực tế là giá cả một mình sẽ đưa lương thực khan hiếm tới người giàu và bỏ mặc người nghèo đói, mà lực lượng lao động đói thì không thể đóng tàu, chế tạo máy bay hay làm việc trong nhà máy đạn dược. Lý do đạo đức là sự công bằng: trong một cuộc chiến mà mọi người đều được yêu cầu hy sinh, thật sai trái khi người giàu ăn ngon trong lúc người nghèo thiếu thốn. Chính phủ Anh công khai đưa ra lập luận này, và cụm từ “chia đều công bằng” trở thành khẩu hiệu của Bộ Lương thực. Phân phối cũng giúp kiểm soát lạm phát, vì chính phủ có thể ấn định giá cho hàng phân phối và ngăn người bán tính giá tùy ý theo thị trường.

Phân phối cũng cho chính phủ một cách để lên kế hoạch. Khi Bộ Lương thực biết đất nước có bao nhiêu bơ, đường và thịt, họ có thể quyết định nhập khẩu bao nhiêu, gửi cho quân đội bao nhiêu, và để lại cho dân thường bao nhiêu, thay vì phó những quyết định đó cho thị trường. Việc lên kế hoạch đó, dù chưa hoàn hảo, là một lý do hệ thống Anh vẫn được các nhà kinh tế nghiên cứu ngày nay.

Sổ tem phiếu

Sổ tem phiếu là trái tim vật chất của hệ thống. Ở Anh, mỗi người — kể cả trẻ sơ sinh — nhận một cuốn sổ với các trang tem phiếu, mỗi phiếu ghi rõ loại thực phẩm và tuần cụ thể. Để mua bơ, bà nội trợ đưa tiền và cắt phiếu bơ của tuần đó; không có phiếu, người bán không được phép bán. Ở Hoa Kỳ, Sổ tem phiếu chiến tranh số Một được phát hành tháng 5 năm 1942 cho đường, và Sổ số Hai, phát hành đầu năm 1943, bao trùm thịt, bơ, phô mai, thực phẩm đóng hộp và các mặt hàng khác, dùng tem màu — xanh cho thực phẩm chế biến, đỏ cho thịt. Các cuốn sổ mang tính cá nhân, không được bán hay cho mượn, và làm mất sổ là chuyện nghiêm trọng: sổ thay thế có thể mất nhiều tuần, và trong thời gian đó gia đình không có quyền hợp pháp mua lương thực phân phối.

Làm mất sổ tem phiếu không phải nỗi lo duy nhất. Phiếu cũng bị làm giả, đánh cắp và bán, và chính phủ thỉnh thoảng thay đổi thiết kế sổ và phiếu để khó làm giả hơn. Chủ cửa hàng phải giữ sổ sách cẩn thận về phiếu nhận được, và thanh tra có thể kiểm tra sổ sách đó với hàng hóa cửa hàng đã bán.

4. Sự kiện

Anh: từ thịt xông khói tới gần như mọi thứ

Anh đưa ra phân phối theo từng giai đoạn. Ngày 8 tháng 1 năm 1940, thịt xông khói, bơ và đường bị phân phối: mỗi người nhận 113 g thịt xông khói, 113 g bơ và 340 g đường mỗi tuần. Thịt theo sau tháng 3 năm 1940, ban đầu theo giá — khoảng 1 shilling 2 penny mỗi người mỗi tuần — và trà, bơ thực vật, mỡ nấu ăn và phô mai được thêm vào trong năm 1940 và 1941. Tháng 6 năm 1941, quần áo bị phân phối theo hệ thống điểm: mỗi người nhận 66 phiếu mỗi năm cho quần áo, và một bộ com-lê nam tốn 26 phiếu, một chiếc váy 11 phiếu, một đôi giày 5 phiếu. Tháng 12 năm 1941, hệ thống điểm được mở rộng sang thực phẩm đóng hộp và thực phẩm khô, để gia đình có thể chọn loại đồ hộp mình muốn trong mức điểm hằng tháng. Xăng cho ô tô tư nhân bị phân phối từ tháng 9 năm 1939, và tới năm 1942 lái xe tư nhân thực tế bị cấm trừ mục đích thiết yếu. Tới năm 1942, gần như mọi thứ quan trọng — lương thực, quần áo, xà phòng, nhiên liệu và giấy — đều bị phân phối ở Anh.

Khẩu phần hằng tuần rất nhỏ, và các gia đình học cách kéo dài nó. Mức phân phối chính thức cho người lớn năm 1942–1943, vào lúc chặt chẽ nhất, khoảng: 113 g thịt xông khói, 57 g bơ, 57 g phô mai, 113 g bơ thực vật, 227 g đường, 57 g trà, 1 quả trứng mỗi tuần (khi có trứng), và một lượng thịt nhỏ, cộng 3 pint sữa mỗi tuần và bánh mì cùng khoai tây, vốn không bao giờ bị phân phối ở Anh trong chiến tranh. Các bà nội trợ trở thành chuyên gia thay thế: trứng bột thay trứng tươi, cà rốt thay đường trong bánh, thịt cá voi và cá snoek (một loại cá Nam Phi) khi chúng xuất hiện, và “bánh Woolton”, đặt theo tên Bộ trưởng Lương thực, một loại bánh rau với lớp vỏ mỏng trở thành biểu tượng của ẩm thực thời chiến. Trẻ em và phụ nữ mang thai được nhận thêm sữa, nước cam và dầu gan cá tuyết miễn phí, và bữa ăn học đường được cung cấp cho trẻ em có mẹ làm việc trong nhà máy.

Việc mua sắm hằng tuần và hệ thống điểm

Việc mua sắm hằng tuần trở thành một nghi thức tính toán. Bà nội trợ tới cửa hàng tạp hóa với sổ tem phiếu và phiếu điểm, và phải quyết định cách tiêu mức điểm hằng tháng nhỏ nhoi cho thực phẩm đóng hộp, thực phẩm khô và các hàng hóa khác không nằm trong khẩu phần cố định. Thịt hộp, cá hộp, trái cây hộp, mứt, bánh quy và trứng khô đều tốn điểm, và giá trị điểm của mỗi món thay đổi theo thời gian khi nguồn cung thay đổi. Các gia đình học cách dành điểm cho thực phẩm con mình thích nhất, và mua thực phẩm cho nhiều dinh dưỡng nhất với ít điểm nhất. Hệ thống phức tạp, và thường bị chỉ trích, nhưng nó cho gia đình quyền lựa chọn trong khẩu phần, và quyền lựa chọn đó quan trọng với tinh thần.

Hệ thống điểm cũng dạy các gia đình lên kế hoạch cả tháng, chứ không chỉ một tuần, vì điểm có thể dành dụm và tiêu khi thực phẩm yêu thích xuất hiện trong cửa hàng. Việc lên kế hoạch đó, và thói quen so sánh giá trị điểm của các thực phẩm khác nhau, trở thành một phần của việc mua sắm hằng ngày, và là một lý do hệ thống được nhớ là phức tạp nhưng công bằng.

Hoa Kỳ: phân phối cho nỗ lực chiến tranh

Phân phối ở Mỹ bắt đầu với lốp xe và xăng năm 1942, vì Nhật đã chiếm các đồn điền cao su ở Đông Nam Á và xăng cần cho quân đội. Đường bị phân phối tháng 5 năm 1942 — mỗi người nhận khoảng 227 g mỗi tuần — và cà phê theo sau tháng 11 năm 1942, một pound mỗi người mỗi 5 tuần, cho tới khi phân phối kết thúc tháng 7 năm 1943. Phân phối thịt bắt đầu tháng 3 năm 1943, dùng tem đỏ, và bơ, phô mai, sữa đóng hộp, cá đóng hộp, rau đóng hộp cùng các thực phẩm chế biến khác bị phân phối bằng tem xanh. Phân phối xăng là phần bị oán nhất trong hệ thống Mỹ: hầu hết tài xế nhận nhãn “A”, chỉ cho phép khoảng 11–15 lít mỗi tuần, khiến những chuyến đi dài trở nên không thể và nhiều ô tô nằm không. Giày bị phân phối từ tháng 2 năm 1943, hai đôi mỗi năm, và khẩu hiệu “Dùng cho hết, mặc cho mòn, tận dụng, hoặc nhịn” được trưng bày trong các cửa hàng và trường học khắp nước.

Đức và Nhật: phân phối dưới phong tỏa và ném bom

Phân phối của Đức là sớm nhất và, trong một thời gian, hào phóng nhất ở châu Âu. Từ tháng 8 năm 1939, mỗi người Đức nhận tem phiếu cho bánh mì, thịt, chất béo, đường, sữa và các thực phẩm khác, và mức phân phối chính thức được đặt ở mức mà, đối với hầu hết dân thường, là đủ dùng năm 1939–1941. Hệ thống được duy trì bằng lương thực lấy từ các nước bị chiếm đóng, đặc biệt từ Pháp, Ba Lan và Liên Xô, nơi dân địa phương nhận mức phân phối nhỏ hơn nhiều so với người Đức. Sự thật đó là điều cốt yếu đối với bất kỳ tường thuật trung thực nào: phân phối của Đức có tác dụng, đối với người Đức, một phần vì nó được trả bằng nạn đói ở nơi khác. Từ năm 1942 trở đi, ném bom của Đồng minh làm gián đoạn vận tải và phân phối lương thực, và các mức phân phối bị cắt nhiều lần. Tới mùa đông 1944–1945, mức phân phối chính thức ở các thành phố Đức đã giảm xuống khoảng 1.500 calo mỗi ngày hoặc ít hơn đối với nhiều người lớn, và trong những tháng cuối chiến tranh hệ thống sụp đổ ở nhiều nơi khi vận tải tê liệt và các thành phố bị cắt đứt.

Phân phối của Nhật đi theo quỹ đạo tương tự, nhưng từ điểm xuất phát nghèo hơn. Gạo, lương thực chính, bị phân phối từ năm 1941, và tới năm 1944 khẩu phần gạo chính thức cho người lớn ở thành phố là khoảng 330 gam mỗi ngày, với các thực phẩm khác cộng thêm trên lý thuyết nhưng thường thiếu trên thực tế. Cá, rau và sản phẩm đậu nành cũng bị phân phối, và các hội khu phố phân phối tem phiếu trở thành một phần trung tâm của đời sống hằng ngày. Chiến tranh tàu ngầm của Mỹ cắt đứt nhập khẩu lương thực từ các lãnh thổ bị chiếm đóng, và ném bom của Mỹ năm 1945 phá hủy vận tải, chợ và kho hàng. Tới mùa hè 1945, khẩu phần chính thức ở Tokyo và các thành phố khác chỉ cung cấp khoảng 1.000–1.200 calo mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu của người lớn, và nhiều người sống nhờ thực phẩm chợ đen, rau trồng trong mảnh vườn nhỏ, và lương thực gửi từ họ hàng ở nông thôn. Nạn đói năm 1945 để lại ký ức lâu dài ở Nhật, và hệ thống phân phối không bị bãi bỏ hoàn toàn cho tới 1949–1950.

Khi khẩu phần không còn tới

Tới mùa đông cuối cùng của chiến tranh, vấn đề ở Đức và Nhật không còn là mức khẩu phần trên giấy mà là liệu khẩu phần có tới hay không. Ném bom đã phá hủy kho hàng, đường sắt và chợ, và ở nhiều thành phố hệ thống phân phối đơn giản ngừng hoạt động trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần. Những người đã dựa vào khẩu phần trong nhiều năm đột nhiên phải tự tìm lương thực, bằng đổi chác, bằng cách đi về nông thôn, hoặc trồng những gì có thể trong vườn. Sự sụp đổ đó, hơn bất kỳ lần cắt giảm chính thức nào, là điều biến phân phối từ một hệ thống chia sẻ thành ký ức về nạn đói.

Trong những tháng cuối đó, sự thất bại của phân phối thường đáng sợ hơn chính mức khẩu phần, vì một gia đình đã lên kế hoạch cả tuần quanh một đợt giao hàng có thể thấy, vào ngày đó, không có gì tới cả. Hàng xóm chia sẻ những gì họ có, và hội khu phố hay cửa hàng địa phương trở thành nơi người ta biết liệu lương thực có tới tuần đó hay không.

Xếp hàng, chợ đen và “tận dụng và vá lại”

Phân phối tạo ra hai nét quen thuộc của đời sống thời chiến: hàng chờ và chợ đen. Hàng người xếp trước cửa hàng trước khi mở cửa, và các bà nội trợ học cách xếp hàng mà không biết thứ gì đang bán, vì bất cứ thứ gì khan hiếm cũng đáng xếp hàng. Ở Anh, hàng chờ trở thành biểu tượng của sự kiên nhẫn thời chiến và cũng của sự càu nhàu thời chiến, và chính phủ luôn lo lắng hàng dài sẽ làm tổn hại tinh thần. Chợ đen là mặt khác của hệ thống: nông dân, người bán thịt, chủ cửa hàng và người dân thường bán hàng phân phối không cần tem phiếu, với giá cao hơn nhiều so với giá chính thức. Ở Anh, chợ đen tương đối nhỏ, vì mức phân phối chính thức nhìn chung là đủ và hình phạt là có thật, nhưng nó vẫn tồn tại đối với thịt, xăng, phiếu quần áo và đường. Ở Đức và Nhật, và ở châu Âu bị chiếm đóng, chợ đen lớn hơn nhiều, và đối với nhiều người nó là ranh giới giữa được ăn và bị đói. Phản ứng chính thức ở khắp nơi đều giống nhau: áp phích, truy tố và kêu gọi lòng yêu nước, thúc giục người dân tố cáo kẻ buôn chợ đen và “tận dụng và vá lại” — sửa quần áo, vá tất, biến áo khoác cũ thành quần áo trẻ em, và không lãng phí thứ gì.

5. Địa điểm & di tích

Phân phối không có một địa điểm duy nhất, vì nó diễn ra trong mọi căn bếp, cửa hàng và con phố ở các nước áp dụng nó. Ký ức của nó được giữ trong các bảo tàng, kho lưu trữ và trong chính những cuốn sổ tem phiếu, vốn còn tồn tại với số lượng lớn trong giấy tờ gia đình và bộ sưu tập bảo tàng. Các vật này rất nhỏ — một cuốn sổ, một phiếu, một tấm áp phích — nhưng cùng nhau chúng kể câu chuyện về một hệ thống chi phối đời sống hằng ngày của hàng triệu người trong nhiều năm. Vì vậy du khách tìm kiếm phân phối ngày nay sẽ không thấy một chiến trường hay quảng trường tưởng niệm, mà là hàng loạt trưng bày, kho lưu trữ và giấy tờ gia đình, mỗi nơi bảo tồn một phần khác nhau của trải nghiệm.

Bảo tàng và lưu trữ

Ở Anh, Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London lưu giữ sổ tem phiếu, áp phích của Bộ Lương thực, phiếu và dụng cụ nhà bếp thời chiến, và các trưng bày về Mặt trận Nội địa cho thấy một gia đình sống với khẩu phần hằng tuần ra sao. Bảo tàng London và các bảo tàng địa phương khắp nước Anh lưu giữ các bộ sưu tập tương tự, và nhiều gia đình vẫn giữ sổ tem phiếu của ông bà trong ngăn kéo. Ở Hoa Kỳ, Bảo tàng Chiến tranh Thế giới thứ hai Quốc gia ở New Orleans và Viện Smithsonian lưu giữ sổ tem phiếu, áp phích OPA và nhãn xăng “A” mà tài xế dán trên kính chắn gió, và các hội lịch sử địa phương lưu giữ hồ sơ của các hội đồng phân phối địa phương đã phát sổ. Ở Đức và Nhật, hồ sơ được giữ trong các kho lưu trữ quốc gia và địa phương, nơi mức phân phối thu hẹp của những năm cuối chiến tranh có thể được lần theo từng thẻ.

Các kho lưu trữ cũng giữ tờ rơi công thức, áp phích và báo cáo mà Bộ Lương thực sản xuất, và những giấy tờ đó cho thấy chính phủ đã cố dạy toàn dân nấu ăn với rất ít nguyên liệu ra sao. Cùng nhau, hiện vật bảo tàng và giấy tờ kho lưu trữ cho một bức tranh đầy đủ hơn so với mỗi thứ riêng lẻ.

Sổ tem phiếu như một hiện vật

Chính sổ tem phiếu giờ là vật dễ nhận biết nhất của hệ thống. Sổ tem phiếu Anh là những cuốn sổ nhỏ màu vàng nhạt, in tên và địa chỉ người giữ, đầy các trang phiếu phải cắt ra từng tuần. Sổ tem phiếu chiến tranh Mỹ tương tự, với tem màu và lời cảnh báo in bên trong rằng cuốn sổ là tài sản của chính phủ Hoa Kỳ và việc lạm dụng nó là tội phạm. Ở Đức, thẻ tem phiếu in trên giấy mỏng và thay đổi màu sắc, thiết kế theo thời gian chiến tranh, và các mẫu còn lại trong kho lưu trữ Đức cho thấy mức phân phối thu hẹp từng năm ra sao. Ở Nhật, phân phối được quản lý qua các hội khu phố, và hồ sơ của các hội đó, lưu trong kho lưu trữ địa phương, cho thấy lương thực được phân phối từng phố, từng nhà ra sao.

Người sưu tầm và nghiên cứu lịch sử gia đình ngày nay đánh giá sổ tem phiếu vì những chi tiết cá nhân chúng chứa đựng, và một cuốn sổ từng quyết định gia đình ăn gì giờ là hồ sơ về nơi gia đình đó sống, nơi họ mua sắm, và cách họ sống sót qua chiến tranh. Sự thay đổi đó, từ tài liệu kiểm soát thành tài liệu ký ức, tự nó là một phần lịch sử phân phối.

Du khách thấy gì ngày nay

Du khách tới các bảo tàng này ngày nay đi qua những vật lớn của chiến tranh — xe tăng, máy bay và quân phục — và thấy, ở một góc yên tĩnh hơn, những vật nhỏ của Mặt trận Nội địa: một bàn bếp với sổ tem phiếu mở trên đó, một áp phích kêu gọi các bà nội trợ không lãng phí gì, một hàng lọ mứt, một hộp mặt nạ phòng độc của trẻ em. Các trưng bày cố tình bình thường, vì phân phối vốn bình thường, và sức mạnh của chúng đến từ sự nhận ra: nhiều du khách lớn tuổi nhớ các vật này từ thời thơ ấu của mình, và du khách trẻ ngạc nhiên vì một gia đình được phép ăn ít tới mức nào. Các tour hướng dẫn và chuyến thăm của trường học thường gồm buổi trình diễn công thức thời chiến, và cửa hàng bảo tàng bán bản sao sổ tem phiếu và sách công thức thời chiến để du khách thử trải nghiệm tại nhà.

Sự yên tĩnh của những trưng bày đó là có chủ ý, vì người phụ trách muốn du khách hiểu rằng phân phối không phải trận đánh hay cuộc diễu hành, mà là thói quen hằng ngày, và lịch sử của nó được kể tốt nhất qua những vật nhỏ mà người ta dùng mỗi ngày, chứ không phải qua các trưng bày lớn và kịch tính.

6. Tưởng niệm

Phân phối được tưởng niệm ít bằng tượng đài mà nhiều bằng giáo dục, và điều đó phù hợp với một chủ đề có ý nghĩa nằm trong đời sống hằng ngày chứ không phải một sự kiện đơn lẻ. Không có đài tưởng niệm phân phối quốc gia, và không có lễ kỷ niệm hằng năm, nhưng căn bếp thời chiến và sổ tem phiếu là phần chuẩn trong lịch sử học đường ở Anh, và các áp phích OPA là phần chuẩn về Mặt trận Nội địa Mỹ trong sách giáo khoa. Việc tưởng niệm vì vậy lặng lẽ, thực tế và lặp lại mỗi năm trong lớp học, bảo tàng và căn bếp gia đình, chứ không trang trọng và thỉnh thoảng.

Phân phối trong trường học

Ở Anh, trẻ em thường được yêu cầu nấu một công thức thời chiến — bánh Woolton, bánh cà rốt, hoặc bữa ăn từ trứng bột — để hiểu phân phối có nghĩa gì trên thực tế. Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia và Văn khố Quốc gia cung cấp tài liệu giảng dạy về phân phối, gồm bản sao sổ tem phiếu và áp phích của Bộ Lương thực, và kho lưu trữ thời chiến của BBC gồm các chương trình phát thanh, như các buổi nói chuyện Kitchen Front, dạy các bà nội trợ nấu ăn theo khẩu phần. Ở Hoa Kỳ, Bảo tàng Chiến tranh Thế giới thứ hai Quốc gia và Smithsonian cung cấp tài liệu tương tự về Mặt trận Nội địa, và các áp phích OPA — “Dùng cho hết, mặc cho mòn, tận dụng, hoặc nhịn” — vẫn được in lại trong sách giáo khoa và vẫn được trích dẫn mỗi khi nhà trường thảo luận về chia sẻ và lãng phí.

Các chuyến thăm bảo tàng của trường học thường gồm nếm thử thực phẩm thời chiến, và trẻ em ngạc nhiên vì nó giản dị ra sao, và vì cần bao nhiêu công sức để biến khẩu phần nhỏ thành một bữa ăn, và sự ngạc nhiên đó thường là lúc chúng bắt đầu hiểu phân phối có nghĩa gì.

Vì sao các sử gia vẫn nghiên cứu phân phối

Giá trị giáo dục của phân phối không chỉ mang tính lịch sử. Hệ thống vẫn được các nhà kinh tế và nhà nghiên cứu sức khỏe cộng đồng nghiên cứu, vì nó là một trong số ít ví dụ về toàn dân được nuôi bằng chế độ ăn có kế hoạch trong nhiều năm, và vì sức khỏe của dân Anh, đặc biệt trẻ em và phụ nữ mang thai, đã cải thiện trong chiến tranh dù thiếu thốn. Bài học thường được rút ra không phải phân phối là dễ chịu — nó không phải vậy — mà là việc phân phối công bằng lương thực khan hiếm, với giúp đỡ thêm cho những người cần nhất, có thể bảo vệ sức khỏe ngay cả trong chiến tranh. Bài học đó vẫn được viện dẫn trong các thảo luận về chính sách lương thực, ngân hàng thực phẩm, và cách xã hội nên chia sẻ sự khan hiếm trong khủng hoảng.

Nghiên cứu cũng đặt một câu hỏi thực tế cho ngày nay, về cách chính phủ nên chia sẻ lương thực trong khủng hoảng, và liệu phân phối công bằng và có kế hoạch, với giúp đỡ thêm cho người dễ tổn thương nhất, có tốt hơn việc phó phân phối cho thị trường hay không.

Phân phối trong ký ức công chúng

Trong ký ức công chúng, phân phối được nhớ bằng những chi tiết nhỏ, cụ thể: vị của trứng bột, miếng bơ hằng tuần, hàng người xếp trước cửa hàng thịt, những tấm áp phích “tận dụng và vá lại”, và nước cam cùng dầu gan cá tuyết được phát miễn phí cho trẻ em và phụ nữ mang thai. Các chương trình truyền hình, triển lãm bảo tàng và câu chuyện gia đình giữ những chi tiết đó sống mãi, và sự tồn tại lâu dài của phân phối ở Anh — tới tháng 7 năm 1954 — có nghĩa nhiều người còn sống ngày nay nhớ nó từ thời thơ ấu, hoặc nhớ cha mẹ mình kể về nó. Ký ức sống đó tự nó là một hình thức tưởng niệm, và là một lý do chủ đề này vẫn thu hút du khách, độc giả và học sinh.

Các chương trình truyền hình và triển lãm bảo tàng liên tục quay lại những chi tiết đó, vì chúng cụ thể và mang tính con người, và vì chúng cho thấy, tốt hơn bất kỳ thống kê nào, việc sống nhiều năm với chế độ ăn do chính phủ lên kế hoạch và đong đếm bằng tem phiếu có nghĩa gì.

7. Câu chuyện cá nhân

Lời chứng về phân phối không phải lời chứng của một sự kiện đơn lẻ mà của hàng triệu cuộc đời bình thường, và nó tồn tại chủ yếu trong nhật ký, thư từ, báo cáo Mass Observation và lịch sử truyền miệng. Không một nhân chứng đơn lẻ nào có thể nói thay cho toàn bộ hệ thống, vì trải nghiệm khác nhau rất nhiều giữa một bà nội trợ ở London, một nông dân ở Iowa, một công nhân ở Berlin và một bà mẹ ở Tokyo. Tuy nhiên, gộp lại, những lời chứng nhỏ này tạo thành một bức tranh nhất quán đáng kể: về sự kiên nhẫn và khéo léo, về oán giận trước bất công, và, trong năm cuối chiến tranh ở Đức và Nhật, về nạn đói và sợ hãi. Mục này lần lượt dựa vào hồ sơ của Anh, Mỹ, Đức và Nhật.

Nhật ký và Mass Observation ở Anh

Ở Anh, dự án Mass Observation, yêu cầu người dân thường viết nhật ký và trả lời bảng câu hỏi suốt chiến tranh, đã ghi lại trải nghiệm hằng ngày của phân phối với chi tiết phi thường: sự bực bội của hàng chờ, sự khéo léo của công thức thời chiến, sự oán giận với người giàu bị cho là lách hệ thống, và niềm tự hào của các gia đình xoay xở nuôi mình tốt với rất ít nguyên liệu. Một bà nội trợ, được trích trong Mass Observation, viết rằng bà đã học cách làm một bữa ăn từ “một cây bắp cải, một củ khoai tây và một hộp đậu”, và bà tự hào về điều đó hơn bất cứ món nào bà nấu trước chiến tranh. Các tác giả nhật ký cũng ghi lại những niềm vui nhỏ mà phân phối khiến chúng trở nên quý giá: một quả trứng hiếm hoi, một miếng sô-cô-la từ bưu kiện của binh sĩ, một quả chuối — thứ đầu tiên nhiều trẻ em từng thấy — khi một con tàu cập bến từ nước ngoài.

Nhật ký cũng cho thấy người ta thích nghi nhanh ra sao, và ngôn ngữ của phân phối — tem phiếu, điểm, hàng chờ và chia đều — đã đi vào lời nói hằng ngày thế nào, để một thế hệ chưa từng nghĩ về chính sách lương thực trở nên am hiểu nó, và nói về nó tự nhiên như nói về thời tiết.

Lời chứng từ Đức và Nhật

Ở Đức và Nhật, lời chứng u ám hơn. Nhật ký từ năm cuối chiến tranh ghi lại nạn đói, việc tìm kiếm lương thực ở nông thôn, và nỗi sợ khẩu phần sẽ không tới. Một tác giả nhật ký Đức mùa đông 1944–1945 viết về việc xếp hàng nhiều giờ để lấy bánh mì thường đã cũ, đổi quần áo lấy khoai tây, và chứng kiến khẩu phần chính thức giảm xuống dưới mức cần thiết để làm việc. Lời kể của một bà nội trợ Nhật xếp hàng nhiều giờ để lấy một nắm gạo, và gửi con tới họ hàng ở nông thôn với hy vọng chúng được ăn ở đó, nằm trong số những tài liệu cảm động nhất về cuối chiến tranh. Những lời kể này nhắc người đọc rằng phân phối, vốn bắt đầu như một hệ thống công bằng, đã kết thúc ở cả hai nước như một hệ thống không còn nuôi nổi dân mình.

Những nhật ký đó giờ được lưu trong các kho lưu trữ ở Berlin và Tokyo, và được các sử gia dùng để cho thấy trải nghiệm phân phối trong năm cuối chiến tranh không phải sự bất tiện mà là cuộc đấu tranh sinh tồn, và các con số chính thức trong bảng khẩu phần không kể toàn bộ câu chuyện về những gì người ta thực sự ăn.

Ký ức Mỹ và lịch sử truyền khẩu ngày nay

Ở Hoa Kỳ, lời chứng tương tự nhưng với sắc thái khác: người Mỹ nhớ phân phối như một sự bất tiện chứ không phải khổ cực, và ký ức phổ biến nhất là nhãn xăng, bát đường luôn vơi một nửa, và những ngày thứ Ba không thịt mà chính phủ quảng bá như nghĩa vụ yêu nước. Cựu binh và gia đình họ nhớ những bưu kiện gửi ra nước ngoài, miếng bơ dành cho bánh sinh nhật, và đôi giày phải dùng cả năm. Ngày nay, các dự án lịch sử truyền miệng ở Anh và Hoa Kỳ tiếp tục ghi lại những ký ức này trong khi thế hệ đã sống qua phân phối vẫn còn, và các bản ghi, lưu tại Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia, Bảo tàng Chiến tranh Thế giới thứ hai Quốc gia và các kho lưu trữ địa phương, giờ là nguồn đầy đủ nhất về trải nghiệm hằng ngày của hệ thống, giàu chi tiết hơn bất kỳ báo cáo chính thức nào.

Ký ức Mỹ cũng gồm niềm tự hào của các gia đình gửi bưu kiện cho binh sĩ ở nước ngoài, và cảm giác rằng phân phối, dù bất tiện, là sự hy sinh chung, và mọi người, giàu hay nghèo, đều được yêu cầu từ bỏ thứ gì đó cho nỗ lực chiến tranh.

8. Tranh cãi & cách nhìn khác nhau

Phân phối tạo ra tòa án và tội phạm riêng của nó, và cách mỗi nước xử lý những tội đó nói lên nhiều điều về chính hệ thống. Ở khắp nơi, chợ đen là tội chính, và ở khắp nơi chính quyền đối mặt cùng một nan đề: trừng phạt việc lách luật đủ nghiêm để bảo vệ hệ thống, mà không biến những người dân thường mua thêm chút thực phẩm cho con mình thành tội phạm. Tòa án, thanh tra và các báo cáo truy tố trên báo vì vậy là một phần thường xuyên của đời sống thời chiến, và chúng là nguồn hữu ích cho sử gia, vì chúng cho thấy hệ thống yếu nhất ở đâu và ai bị cho là gian lận.

Truy tố chợ đen

Ở Anh, chợ đen bị truy tố theo Quy định Quốc phòng, và tòa án xét xử hàng nghìn vụ chống lại chủ cửa hàng bán thực phẩm không cần phiếu, nông dân bán thịt ngoài phân phối, và người dân làm giả sổ tem phiếu. Hình phạt là phạt tiền và, đối với tội nghiêm trọng hoặc tái phạm, tù giam. Những vụ truy tố nổi tiếng nhất là nhằm vào người bán thịt và nông dân ở nông thôn, nơi thịt có thể bị giết mổ và bán mà không qua hệ thống chính thức, và Bộ Lương thực thuê thanh tra tới thăm cửa hàng, kiểm tra sổ phiếu và truy tố người vi phạm. Ở Hoa Kỳ, OPA truy tố kẻ buôn chợ đen, kẻ trộm xăng và chủ cửa hàng tính giá quá cao, và hình phạt bao gồm phạt tiền, mất giấy phép kinh doanh và tù giam.

Hồ sơ tòa án cũng cho thấy hầu hết vụ chợ đen đều nhỏ, liên quan vài pound thịt hay vài gallon xăng, và tòa án thường phân biệt giữa chủ cửa hàng trục lợi quy mô lớn và người dân mua thêm chút thực phẩm cho đứa con ốm.

Nhà hàng và người giàu

Công lý của phân phối cũng được tranh luận theo nghĩa rộng hơn. Ở Anh, hệ thống được chấp nhận rộng rãi là công bằng, nhưng luôn có phàn nàn rằng người giàu lách nó qua nhà hàng, vốn không bị phân phối theo cùng cách, và qua chợ đen. Chính phủ đáp lại bằng cách phân phối bữa ăn trong nhà hàng — một bữa ăn không được quá năm shilling, và chỉ một món chính thịt, cá hoặc gia cầm được phục vụ — và bằng cách bịt các kẽ hở cho phép người giàu ăn ngon trong lúc người khác xếp hàng. Báo chí háo hức đưa tin về những vụ này, và cuộc tranh luận công khai về sự công bằng tự nó là một phần giữ cho hệ thống hợp pháp.

Cuộc tranh luận về nhà hàng cũng cho thấy phân phối không bao giờ chỉ về lương thực, mà về sự công bằng, và công chúng đánh giá hệ thống không bằng quy tắc trên giấy mà bằng việc người giàu và người nghèo có vẻ chia sẻ cùng hy sinh hay không.

Mặt tối: phân phối như chính sách

Ở Đức, công lý của hệ thống mang một ý nghĩa khác và u ám hơn: khẩu phần dành cho người Do Thái, lao động cưỡng bức và tù nhân bị cố tình đặt thấp hơn nhiều so với mức tối thiểu để sống, và lương thực lấy từ các nước bị chiếm đóng được lấy với cái giá là nạn đói ở đó. Đó không phải chuyện buôn chợ đen mà là chính sách, và nó là một phần lịch sử tội ác của chế độ chiếm đóng Đức, được ghi lại tại các phiên tòa Nuremberg và trong hồ sơ của chính quyền chiếm đóng. Ở châu Âu bị chiếm đóng nói chung, phân phối không phải hệ thống chia đều công bằng mà là hệ thống trong đó kẻ chiếm đóng lấy lương thực và bỏ mặc người bị chiếm đóng đói khát, và những mùa đông đói sau đó được nhớ như tội ác, không phải sự bất tiện.

Chính sách đó được ghi lại trong hồ sơ chiếm đóng, trong bảng khẩu phần cho các nhóm khác nhau mức khác nhau, và trong lời chứng của người sống sót, và là lý do các sử gia khẳng định phân phối ở châu Âu bị chiếm đóng phải được nghiên cứu riêng với phân phối ở Anh và Hoa Kỳ.

9. Tham quan ngày nay

Không có một địa điểm phân phối duy nhất để thăm, nhưng trải nghiệm này có thể thấy ở nhiều nơi, và du khách lên kế hoạch cẩn thận có thể theo dõi chủ đề từ trưng bày bảo tàng tới kho lưu trữ tới giấy tờ gia đình. Những chuyến thăm hữu ích nhất là tới các bảo tàng quốc gia lớn, nơi đặt phân phối trong bối cảnh toàn bộ Mặt trận Nội địa, và tới bảo tàng địa phương cùng văn khố, nơi lưu giữ giấy tờ của thị trấn hay quận cụ thể mà gia đình du khách từng sống. Cả hai loại chuyến thăm đều xứng đáng, vì trưng bày quốc gia giải thích hệ thống còn giấy tờ địa phương cho thấy nó vận hành ra sao ở một nơi.

Bảo tàng quốc gia ở Anh và Hoa Kỳ

Ở London, các trưng bày về Mặt trận Nội địa của Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia gồm một căn bếp thời chiến, sổ tem phiếu và áp phích của Bộ Lương thực, và cửa hàng của bảo tàng bán bản sao sổ tem phiếu và sách công thức thời chiến. Bảo tàng London và Bảo tàng Lịch sử Nhân dân ở Manchester lưu giữ các bộ sưu tập về đời sống hằng ngày thời chiến, và Văn khố Quốc gia ở Kew lưu giữ hồ sơ của Bộ Lương thực, bao gồm các lệnh phân phối, tờ rơi công thức và báo cáo về chợ đen. Ở Hoa Kỳ, Bảo tàng Chiến tranh Thế giới thứ hai Quốc gia ở New Orleans có trưng bày về Mặt trận Nội địa, gồm sổ tem phiếu và áp phích OPA, và Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ Quốc gia của Smithsonian lưu giữ sổ tem phiếu, nhãn xăng và dụng cụ nhà bếp thời chiến.

Các trưng bày trong những bảo tàng đó thỉnh thoảng được thay đổi, và hiện vật mới được thêm vào khi các gia đình hiến tặng sổ tem phiếu, áp phích và dụng cụ nhà bếp, để câu chuyện phân phối vẫn đang lớn lên, và vẫn được kể bằng những vật mà người ta giữ lại.

Lên kế hoạch tham quan

Du khách nên kiểm tra giờ mở cửa trước khi đi, vì trưng bày bảo tàng thay đổi và phòng đọc kho lưu trữ yêu cầu đặt trước cùng giấy tờ tùy thân. Hãy dành ít nhất hai giờ cho các phòng trưng bày Mặt trận Nội địa của bảo tàng quốc gia, và cả ngày cho chuyến thăm kho lưu trữ, nơi các lệnh phân phối và hồ sơ văn phòng lương thực địa phương được tra cứu trong phòng đọc. Hầu hết bảo tàng miễn phí hoặc thu phí vào cửa khiêm tốn, và hầu hết kho lưu trữ miễn phí tra cứu, dù sao chụp và chụp ảnh có thể tính phí và có thể bị hạn chế đối với tài liệu dễ hỏng.

Chuyến thăm kho lưu trữ khác với chuyến thăm bảo tàng, vì du khách đọc giấy tờ gốc, và có thể thấy chữ viết tay, con dấu và sửa chữa cho thấy hệ thống vận hành trên thực tế ra sao, và tiếp xúc trực tiếp với tài liệu thường là phần đáng nhớ nhất của chuyến thăm.

Nhân viên kho lưu trữ thường sẵn lòng giúp du khách lần đầu, và họ có thể gợi ý nên đặt hộp nào, và nên tìm trong danh mục nào, để một ngày trong phòng đọc được dùng để đọc, chứ không phải để tìm kiếm.

Lưu trữ địa phương và giấy tờ gia đình

Đối với độc giả muốn tìm hiểu thêm, chuyến thăm hữu ích nhất là tới bảo tàng hoặc kho lưu trữ địa phương lưu giữ giấy tờ thời chiến: nhiều văn khố quận ở Anh lưu giữ hồ sơ của các văn phòng lương thực địa phương, và nhiều hội lịch sử quận ở Mỹ lưu giữ hồ sơ của các hội đồng phân phối địa phương. Sổ tem phiếu cũng là vật dễ tiếp cận nhất đối với người nghiên cứu lịch sử gia đình: nếu ông bà giữ một cuốn sổ tem phiếu, nó sẽ cho thấy tên, địa chỉ, cửa hàng nơi họ đăng ký, và các phiếu họ dùng từng tuần, và nó thường là hồ sơ cụ thể nhất còn lại về đời sống thời chiến của gia đình. Du khách tới bất kỳ nơi nào trong số này nên dành thời gian cho những vật nhỏ — tem phiếu, áp phích, tờ rơi công thức — vì chính trong những vật nhỏ đó, chứ không phải trong các trưng bày lớn, trải nghiệm hằng ngày của phân phối được bảo tồn tốt nhất.

Những hồ sơ địa phương đó thường là nơi duy nhất có thể tìm thấy tên một cửa hàng cụ thể, một con phố cụ thể, hay một gia đình cụ thể, và đối với du khách đang lần theo cuộc đời ông bà, chúng quý giá hơn bất kỳ trưng bày quốc gia nào, vì chúng mang tính cá nhân và cụ thể.

10. Di sản

Di sản của phân phối thời chiến vẫn còn thấy được theo ba cách, và mỗi cách đều vượt ra ngoài bản thân chiến tranh tới thế giới hậu chiến. Thứ nhất, nó thay đổi cách chính phủ nghĩ về lương thực. Thứ hai, nó thay đổi cách nấu ăn và thói quen gia đình. Thứ ba, nó để lại một ngôn ngữ vẫn được dùng mỗi khi xã hội phải chia sẻ thứ gì khan hiếm. Gộp lại, những di sản này giải thích vì sao một hệ thống tem phiếu và xếp hàng, vốn được định là tạm thời, vẫn được nghiên cứu, ghi nhớ và thảo luận hơn tám mươi năm sau khi bắt đầu.

Chính sách lương thực và nhà nước phúc lợi

Sau chiến tranh, Anh giữ chính sách lương thực là trách nhiệm trung tâm của chính phủ, và nhà nước phúc lợi được xây dựng sau 1945 — gồm sữa học đường miễn phí, Dịch vụ Y tế Quốc gia và hệ thống trợ cấp gia đình — phần nào nợ phát hiện thời chiến rằng nhà nước có thể nuôi dân một cách công bằng và sức khỏe của người nghèo có thể được cải thiện nhờ đó. Thói quen thời chiến dùng mọi mẩu thừa, thay rau cho đường và nấu với rất ít mỡ đã tồn tại sau chiến tranh trong nhiều gia đình, và các công thức thời chiến vẫn được nấu và nhớ tới ngày nay. Ngôn ngữ cũng tồn tại: “rationing”, “coupons”, “make do and mend” và “fair shares” vẫn là một phần của tiếng Anh, và vẫn được dùng mỗi khi xã hội phải chia sẻ thứ gì khan hiếm, từ xăng tới nước tới vật tư y tế.

Nhà nước phúc lợi không được tạo ra chỉ bởi phân phối, nhưng trải nghiệm nuôi dân công bằng trong chiến tranh đã cho chính trị gia và công chức sự tự tin để lên kế hoạch lương thực, y tế và nhà ở sau chiến tranh, và sự tự tin đó định hình nước Anh được xây dựng cuối thập niên 1940.

Di sản mơ hồ

Phân phối cũng để lại một di sản mơ hồ hơn. Ở Đức và Nhật, ký ức về phân phối là ký ức về một hệ thống đã thất bại, và nạn đói năm 1945 được nhớ như một phần đau khổ của thất bại. Ở các nước bị chiếm đóng, ký ức còn u ám hơn: phân phối ở đó không phải hệ thống chia đều công bằng mà là hệ thống trong đó kẻ chiếm đóng lấy lương thực và bỏ mặc người bị chiếm đóng đói khát, và những mùa đông đói ở Hà Lan 1944–1945, Hy Lạp 1941–1942 và Liên Xô suốt chiến tranh được nhớ như tội ác, không phải sự bất tiện. Phân phối công bằng, có trật tự của Anh và Hoa Kỳ vì vậy là ngoại lệ, không phải quy tắc, và thành công của nó phụ thuộc vào việc những nước đó không bao giờ bị xâm lược, không bao giờ bị ném bom tới sụp đổ, và không bao giờ phải chọn giữa nuôi dân mình và nuôi quân chiếm đóng.

Phân phối dạy chúng ta điều gì ngày nay

Sự khác biệt đó là phần quan trọng nhất trong di sản của phân phối, và là lý do chủ đề này vẫn còn quan trọng. Phân phối cho thấy chính phủ có thể chia sẻ sự khan hiếm một cách công bằng nếu lên kế hoạch trước, nếu trung thực về thiếu thốn, và nếu giúp thêm cho những người cần nhất — trẻ em, phụ nữ mang thai và người bệnh. Nó cũng cho thấy sự công bằng có giới hạn: một hệ thống vận hành ở nước không bị xâm lược có thể thất bại ở nước bị xâm lược, và một hệ thống nuôi dân mình bằng cách lấy lương thực của người khác thì không công bằng chút nào, dù tem phiếu của nó có trật tự ra sao. Ghi nhớ cả hai bài học, thành công và thất bại, là di sản đúng đắn của phân phối thời Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Bài học đó cũng là lời cảnh báo, vì nó cho thấy một hệ thống có thể trông công bằng trên giấy mà vẫn bất công trên thực tế, nếu nó nuôi một nhóm bằng cách lấy lương thực của nhóm khác, và sự công bằng phải được đánh giá bằng ai thực sự được ăn, không phải ai cầm phiếu.

11. Câu hỏi thường gặp

Phân phối bắt đầu khi nào ở Anh?

Phân phối ở Anh bắt đầu ngày 8 tháng 1 năm 1940, với thịt xông khói, bơ và đường. Thịt, trà, bơ thực vật, phô mai và quần áo theo sau trong năm 1940 và 1941.

Phân phối kết thúc khi nào ở Anh?

Phân phối lương thực ở Anh kết thúc tháng 7 năm 1954, khi thịt cuối cùng được bỏ phân phối. Đó là chín năm sau khi chiến tranh kết thúc.

Khẩu phần lương thực hằng tuần điển hình ở Anh là gì?

Năm 1942–1943, một người lớn nhận khoảng 113 g thịt xông khói, 57 g bơ, 57 g phô mai, 113 g bơ thực vật, 227 g đường, 57 g trà và một quả trứng mỗi tuần khi có, cộng một lượng thịt nhỏ, sữa, và bánh mì cùng khoai tây, vốn không bao giờ bị phân phối.

Lương thực có bị phân phối ở Hoa Kỳ không?

Có. Đường bị phân phối từ tháng 5 năm 1942, cà phê từ tháng 11 năm 1942 tới tháng 7 năm 1943, và thịt từ tháng 3 năm 1943. Xăng, lốp xe và giày cũng bị phân phối, nhưng hầu hết lương thực không bao giờ bị phân phối ở Hoa Kỳ.

Vì sao phân phối được đưa ra?

Để chia đều lương thực và hàng hóa khan hiếm, để đảm bảo quân đội và công nghiệp chiến tranh có những gì cần, và để ngăn giá tăng cao tới mức chỉ người giàu mới mua được.

Phân phối có cải thiện sức khỏe ở Anh không?

Có, theo các thước đo thông thường. Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh giảm và sức khỏe trẻ em cải thiện trong chiến tranh, vì khẩu phần, dù nhỏ, được lên kế hoạch dinh dưỡng, và trẻ em cùng phụ nữ mang thai được nhận thêm sữa, nước cam và dầu gan cá tuyết miễn phí.

12. Nguồn

1. Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia, “Rationing” và các bộ sưu tập Mặt trận Trong nước — sổ tem phiếu Anh, khẩu phần hằng tuần và Bộ Lương thực.
2. Cơ quan Lưu trữ Quốc gia (Anh), hồ sơ của Bộ Lương thực — lệnh phân phối, khẩu phần hằng tuần 1942–1943 và việc kết thúc phân phối vào tháng 7 năm 1954.
3. Bảo tàng Quốc gia về Thế chiến II, “Rationing” và tài liệu Mặt trận Trong nước — sổ tem phiếu Mỹ, ngày phân phối đường, cà phê và thịt, và OPA.
4. Hồ sơ Văn phòng Quản lý Giá Hoa Kỳ và Bảo tàng Quốc gia về Lịch sử Hoa Kỳ thuộc Smithsonian — Sổ tem phiếu chiến tranh số Một và số Hai, tem dán xăng “A” và phân phối giày.
5. Richard Overy, Why the Allies Won (1995) và The Bombing War (2013) — phân phối ở Đức và Nhật, tác động của phong tỏa và ném bom đối với khẩu phần dân sự.
6. Wikipedia, “Rationing in the United Kingdom”, “Rationing in the United States” và “Food rationing in Japan” — ngày tháng, khẩu phần hằng tuần và việc kết thúc phân phối, đối chiếu với nguồn bảo tàng và lưu trữ.