WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Trận Marne lần thứ hai
Trận Marne lần thứ hai, diễn ra từ ngày 15 tháng 7 đến 6 tháng 8 năm 1918, là bước ngoặt của Thế chiến I. Mùa xuân năm 1918, quân đội Đức dưới quyền Tướng Erich Ludendorff đã phát động một loạt cuộc tấn công lớn đẩy Đồng minh lui về phía Paris, và có lúc tưởng như hứa hẹn chiến thắng cho Đức trước khi người Mỹ tới với lực lượng lớn.
Cuộc tấn công cuối cùng trong số đó, Friedensturm — “Cuộc tấn công Hòa bình” — bắt đầu ngày 15 tháng 7 với đòn đánh vượt sông Marne ở phía đông và phía tây Reims. Nó đã thất bại. Trong vòng ba ngày, Tổng tư lệnh Đồng minh, Thống chế Ferdinand Foch, phản công phía tây Soissons, dùng các sư đoàn Pháp và Mỹ cùng hàng trăm xe tăng.
Quân Đức bị đẩy lui qua sông Marne, rồi qua sông Vesle, và không bao giờ tấn công nữa. Từ trận Marne lần thứ hai trở đi, Đồng minh nắm quyền chủ động, và chiến tranh chuyển sang, qua Cuộc tấn công Trăm ngày mùa thu, tiến tới Hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11 năm 1918.
Trận đánh được nhớ tới trước hết vì hai điều. Thứ nhất là đóng góp của Mỹ: các sư đoàn của Lực lượng Viễn chinh Mỹ, lần đầu chiến đấu với số lượng lớn, đã giữ các điểm vượt sông Marne tại Château-Thierry và tấn công trong cuộc phản công ngày 18 tháng 7, và sự hiện diện của họ cho quân Đức thấy thời gian không còn đứng về phía họ.
Thứ hai là sự đổi vận mà nó đánh dấu. Tháng 3 năm 1918, quân Đức tiến công và Đồng minh rút lui; sau trận Marne lần thứ hai, vai trò đảo ngược, và giữ nguyên như vậy đến cuối chiến tranh.
Trận đánh khiến cả hai bên tổn thất nặng nề — theo hầu hết ước tính, mỗi bên trên 100.000 thương vong — nhưng kết quả của nó đã quyết định cuộc chiến.
1. Thông tin chính
| Ngày | 15/7 – 6/8/1918 (Đức tấn công 15–17/7; Đồng minh phản công 18/7 – 6/8) |
| Địa điểm | Thung lũng sông Marne giữa Château-Thierry, Reims và Soissons, Pháp |
| Kết quả | Đồng minh thắng; cuộc tấn công của Đức bị chặn, quân Đức bị đẩy lui qua sông Marne và sông Vesle |
| Chỉ huy Đồng minh | Thống chế Ferdinand Foch (tổng tư lệnh); Tướng Philippe Pétain; Tướng Charles Mangin (Quân đoàn 10); Tướng Jean Dégoutte (Quân đoàn 6); Tướng Henri Gouraud (Quân đoàn 4) |
| Chỉ huy Đức | Tướng Erich Ludendorff (Tổng quân nhu trưởng thứ nhất, tư lệnh thực tế); Thái tử Wilhelm (Cụm tập đoàn quân Thái tử Đức) |
| Lực lượng Đồng minh | Khoảng 44 sư đoàn Pháp, 8 sư đoàn Mỹ, các đơn vị Anh và Ý; khoảng 350 xe tăng trong cuộc phản công |
| Lực lượng Đức | Khoảng 52 sư đoàn trong cuộc tấn công (Quân đoàn 1 và 3 phía đông Reims, Quân đoàn 7 và 9 phía tây) |
| Tổn thất Đồng minh | Khoảng 130.000–160.000 thương vong (Pháp, Mỹ, Anh, Ý; ước tính khác nhau) |
| Tổn thất Đức | Khoảng 160.000–170.000 thương vong (ước tính khác nhau) |
2. Bối cảnh
Các cuộc tấn công mùa xuân của Đức
Trận Marne lần thứ hai là hồi cuối của một canh bạc của Đức bắt đầu từ tháng 3 năm 1918. Nga đã rời khỏi chiến tranh sau Hiệp ước Brest-Litovsk, và Đức có thể chuyển gần một triệu quân từ Mặt trận phía Đông sang phía tây.
Tư lệnh Đức, Tướng Erich Ludendorff, biết người Mỹ đang tới Pháp với số lượng ngày càng lớn — đến mùa hè 1918, hơn một triệu lính Mỹ sẽ có mặt tại Pháp — và cơ hội thắng trận của Đức sẽ biến mất khi quân đội Mỹ triển khai đầy đủ. Đáp án của ông là một loạt cuộc tấn công lớn, Kaiserschlacht, nhằm phá vỡ quân đội Đồng minh và thắng trận trước khi người Mỹ làm thay đổi cán cân.
Cuộc tấn công đầu tiên, Chiến dịch Michael, mở màn ngày 21 tháng 3 và đẩy quân Anh lui qua chiến trường Somme cũ. Cuộc thứ hai, Georgette, đánh vào Flanders tháng 4. Cuộc thứ ba, Blücher-Yorck, đánh vào Chemin des Dames ngày 27 tháng 5 và đẩy Đồng minh lui tới sông Marne tại Château-Thierry, cách Paris chưa đầy 90 km.
Mỗi cuộc tấn công đều giành được đất, nhưng mỗi cuộc đều khiến quân Đức mất những binh sĩ không thể thay thế, và không cuộc nào phá vỡ được tuyến Đồng minh.
Foch và lực lượng dự bị Đồng minh
Các cuộc tấn công mùa xuân của Đức có một hệ quả chính trị quan trọng không kém bất kỳ trận đánh nào. Ngày 26 tháng 3 năm 1918, tại Doullens, các chính phủ Đồng minh đồng ý bổ nhiệm một tổng tư lệnh duy nhất: Tướng Pháp Ferdinand Foch.
Trước đó, quân đội Pháp và Anh chiến đấu cạnh nhau nhưng dưới các tư lệnh riêng, và sự phối hợp phụ thuộc vào đàm phán. Foch giờ có quyền điều động lực lượng dự bị tới nơi cần thiết, và ông đã dùng quyền đó. Ông còn có thứ mà Ludendorff không có: lực lượng dự bị ngày càng lớn gồm quân tươi mới.
Người Mỹ đang tới với tốc độ khoảng 250.000 người mỗi tháng, và Foch có thể giữ lại một lực lượng dự bị mạnh phía sau mặt trận trong khi Ludendorff ném lực lượng dự bị cuối cùng vào từng cuộc tấn công. Đến tháng 7, Foch đã tập hợp một lực lượng tấn công mạnh phía tây bắc chỗ lồi Marne, lấy Quân đoàn 10 Pháp dưới quyền Tướng Charles Mangin làm nòng cốt, cùng các sư đoàn Mỹ và hàng trăm xe tăng hạng nhẹ Renault FT.
Quân Đức không biết lực lượng đó tồn tại.
Chỗ lồi Marne
Địa hình nơi trận đánh diễn ra là chỗ lồi lớn — phần nhô ra của tuyến đầu — mà cuộc tấn công ngày 27 tháng 5 của Đức đã đẩy xuống phía nam tới sông Marne. Chỗ lồi chạy từ Soissons ở tây bắc, qua Château-Thierry trên sông Marne, tới Reims ở phía đông, và mũi phía nam của nó chạm sông giữa Dormans và Château-Thierry. Đó là vị trí nguy hiểm đối với quân Đức: chỗ lồi hẹp ở chân, tuyến tiếp tế chạy qua vài con đường và đường sắt mà pháo binh Đồng minh có thể bắn tới, và hai bên sườn đều hở.
Ludendorff biết chỗ lồi dễ bị tổn thương, và kế hoạch tháng 7 của ông là mở rộng nó: Quân đoàn 7 Đức sẽ tấn công phía tây Reims, vượt sông Marne và đẩy xuống phía nam tới Épernay, trong khi Quân đoàn 1 và 3 tấn công phía đông Reims, và hai gọng kìm sẽ gặp nhau phía nam thành phố, cắt đứt Reims và nắn thẳng mặt trận.
Cuộc tấn công được gọi là Friedensturm, “Cuộc tấn công Hòa bình”, vì Ludendorff hy vọng một chiến thắng lớn sẽ buộc Đồng minh đàm phán. Quân Đức tập trung khoảng 52 sư đoàn cho cuộc tấn công, với hàng nghìn khẩu pháo. Nhưng Đồng minh lúc này đã hiểu rõ phương pháp của Đức, và họ đã sẵn sàng.
Kế hoạch ngày 15 tháng 7
Phía đông Reims, Quân đoàn 4 Pháp dưới quyền Tướng Henri Gouraud đang chờ cuộc tấn công của Đức, và đã chuẩn bị phòng thủ chiều sâu. Thay vì dồn quân vào tuyến đầu, nơi pháo kích Đức sẽ tiêu diệt họ, Gouraud giữ lực lượng chính ở tuyến thứ hai, để quân Đức chiếm một tuyến đầu trống rỗng, rồi đón họ bằng hỏa lực pháo binh trên mặt đất đã chỉnh tầm sẵn.
Phía tây Reims, dọc sông Marne, Quân đoàn 6 Pháp dưới quyền Tướng Jean Dégoutte giữ các điểm vượt sông, với Sư đoàn 3 Mỹ tại Château-Thierry và Sư đoàn 2 Mỹ cùng các sư đoàn Pháp xa hơn về phía tây.
Cuộc tấn công của Đức ấn định ngày 15 tháng 7, và Đồng minh biết ngày đó: tù binh và lính đào ngũ Pháp đã tiết lộ, và tình báo Đồng minh đã xác nhận. Khi pháo Đức khai hỏa lúc 00 giờ 10 phút ngày 15 tháng 7, pháo Pháp đã đáp trả.
Sân khấu đã sẵn sàng cho cuộc tấn công cuối cùng của Đức trong chiến tranh — và cho câu trả lời của Foch, vốn đã được chuẩn bị sẵn.
3. Lực lượng hai bên
Các quân đoàn Đức
Cuộc tấn công của Đức do Cụm tập đoàn quân của Thái tử Wilhelm thực hiện, với bốn quân đoàn trên tuyến. Phía đông Reims, Quân đoàn 1 dưới quyền Tướng Bruno von Mudra và Quân đoàn 3 dưới quyền Tướng Karl von Einem tấn công Quân đoàn 4 Pháp và chiếm vùng cao quanh Reims.
Phía tây Reims, Quân đoàn 7 dưới quyền Tướng Max von Boehn vượt sông Marne giữa Château-Thierry và Dormans rồi đẩy xuống phía nam tới Épernay, trong khi Quân đoàn 9 dưới quyền Tướng Johannes von Eben bảo vệ sườn phía tây của chỗ lồi gần Soissons. Tổng cộng quân Đức huy động khoảng 52 sư đoàn cho cuộc tấn công, được yểm trợ bởi hơn 6.000 khẩu pháo.
Bộ binh của họ vẫn đáng gờm, và chiến thuật xung kích — pháo kích ngắn và dữ dội rồi thâm nhập bằng các nhóm nhỏ — đã phát huy tốt trong mùa xuân. Nhưng quân đội Đức tháng 7/1918 không còn là quân đội tháng 3.
Những binh sĩ giỏi nhất đã tiêu hao trong các cuộc tấn công mùa xuân, lính thay thế trẻ hơn và huấn luyện kém hơn, hệ thống tiếp tế suy sụp dưới phong tỏa của Đồng minh, và nhiều binh sĩ đang chịu đói khát cùng dịch cúm đang quét qua châu Âu.
Các quân đoàn Đồng minh
Lực lượng phòng thủ của Đồng minh do Thống chế Foch tổ chức và Cụm tập đoàn quân Trung tâm Pháp dưới quyền Tướng Philippe Pétain thực hiện, với Quân đoàn 4, 5, 6 và 10 Pháp trên tuyến. Phía đông Reims, Quân đoàn 4 của Gouraud giữ mặt trận bằng phòng thủ chiều sâu.
Phía tây Reims, Quân đoàn 6 của Dégoutte giữ sông Marne, với Sư đoàn 3 Mỹ — “Tảng đá của Marne” — tại Château-Thierry, và các sư đoàn Mỹ, Pháp, Anh, Ý yểm trợ. Phía sau mặt trận, Foch giữ lực lượng phản công: Quân đoàn 10 của Mangin, gồm Sư đoàn 1 và 2 Pháp cùng Sư đoàn 1 và 2 Mỹ, và lực lượng dự bị của Quân đoàn 6, gồm Sư đoàn 4, 26, 28 và 42 Mỹ.
Tổng cộng Đồng minh có khoảng 44 sư đoàn Pháp và 8 sư đoàn Mỹ trong trận đánh, cùng các đơn vị Anh và Ý yểm trợ, và khoảng 350 xe tăng — phần lớn là xe tăng hạng nhẹ Renault FT — tập hợp cho cuộc phản công. Không quân Đồng minh, gồm Pháp, Anh và Mỹ, bay hàng trăm phi vụ mỗi ngày trên chiến trường.
Xe tăng, pháo binh và máy bay
Trận đánh cho thấy chiến tranh đã thay đổi nhiều như thế nào kể từ năm 1914. Xe tăng Renault FT của Pháp, xe tăng nhỏ hai người với tháp pháo xoay, là vũ khí mới quan trọng nhất của trận đánh: khoảng 350 chiếc được tập hợp cho cuộc phản công ngày 18 tháng 7, và chúng dẫn bộ binh xuyên qua tuyến Đức, cán nát dây thép gai và dập tắt súng máy.
Quân Đức gần như không có xe tăng — xe A7V của họ sản xuất với số lượng rất ít — và phòng thủ chống tăng của họ dựa vào pháo binh bắn ngắm trực tiếp. Pháo binh chi phối trận đánh ở cả hai bên: quân Đức mở màn tấn công bằng đợt pháo kích của vài nghìn khẩu pháo, và quân Pháp đáp trả bằng hỏa lực phản pháo đã được chuẩn bị kỹ lưỡng.
Trên không, Đồng minh đã giành ưu thế rõ rệt vào mùa hè 1918, và máy bay của họ hoạt động trên hậu phương Đức, tấn công các đoàn xe, đường sắt và sân bay. Không quân Đức chiến đấu quyết liệt, nhưng bị áp đảo về số lượng và chất lượng, và không thể bảo vệ quân đội Đức khỏi oanh tạc và trinh sát của Đồng minh, những thứ dẫn đường cho pháo binh Đồng minh.
| Đồng minh | Đức | |
|---|---|---|
| Bộ binh | Khoảng 44 sư đoàn Pháp; 8 sư đoàn Mỹ; các đơn vị Anh và Ý | Khoảng 52 sư đoàn (Quân đoàn 1, 3, 7, 9) |
| Xe tăng | Khoảng 350 xe tăng Renault FT và các xe tăng khác trong cuộc phản công | Gần như không có xe tăng; A7V với số lượng rất ít |
| Pháo binh | Hàng nghìn khẩu pháo, gồm pháo hạng nặng và hỏa lực phản pháo | Hơn 6.000 khẩu pháo trong đợt bắn phá mở đầu |
| Không quân | Không quân Pháp, Anh và Mỹ; Đồng minh chiếm ưu thế rõ rệt trên không | Không quân Đức, ít hơn về số lượng |
| Chỉ huy | Foch (tổng tư lệnh); Pétain; Mangin; Dégoutte; Gouraud | Ludendorff; Thái tử Wilhelm |
4. Diễn biến
15 tháng 7: Quân Đức tấn công
Cuộc tấn công của Đức bắt đầu lúc 00 giờ 10 phút ngày 15 tháng 7 bằng đợt pháo kích trải dài từ Argonne tới Château-Thierry. Phía đông Reims, cuộc tấn công đâm vào hệ thống phòng thủ chiều sâu của Gouraud.
Bộ binh Đức tiến qua một tuyến đầu trống rỗng rồi rơi vào cơn bão hỏa lực pháo binh trên mặt đất mà quân Pháp đã chỉnh tầm sẵn. Quân đoàn 1 và 3 Đức tiến được vài km rồi dừng lại: họ chiếm được tuyến đầu và gần như không còn gì khác, và tổn thất nặng nề.
Cuộc tấn công phía đông Reims đã thất bại vào tối ngày 15 tháng 7, và không được tiếp tục.
Phòng thủ chiều sâu của Gouraud là sản phẩm của kinh nghiệm cay đắng: năm 1917, tại Chemin des Dames, quân Pháp dồn người vào tuyến đầu và mất họ vì pháo kích Đức. Năm 1918 Gouraud làm ngược lại, và tuyến đầu trống rỗng mà quân Đức chiếm ngày 15 tháng 7 là cái bẫy. Pháo binh của ông, chỉnh tầm sẵn trên mặt đất, bắn vào bộ binh Đức khi chúng tiến lên, và cuộc tấn công chết giữa đồng trống.
Vượt sông Marne
Phía tây Reims, Quân đoàn 7 Đức thành công hơn. Công binh Đức dựng cầu phao qua sông Marne dưới hỏa lực, và đến sáng ngày 15 tháng 7 bộ binh Đức đã vượt sông giữa Dormans và Château-Thierry, lập đầu cầu ở bờ nam.
Việc vượt sông là kỳ công kỹ thuật đáng nể dưới hỏa lực, nhưng nó đặt quân Đức vào vị trí nguy hiểm: họ đã qua sông, lưng tựa vào sông, và các đầu cầu hẹp nằm dưới hỏa lực pháo binh Đồng minh. Sư đoàn 3 Mỹ, giữ sông Marne tại Château-Thierry, đã chiến đấu đặc biệt xuất sắc.
Trung đoàn Bộ binh 38 của sư đoàn giữ vững vị trí ở cả hai bờ sông, và sự đứng vững của sư đoàn mang lại cho nó tên gọi “Tảng đá của Marne”. Đến tối ngày 16 tháng 7, quân Đức đã đẩy các đầu cầu vài km về phía nam, hướng tới Épernay, nhưng không đột phá được, và các đầu cầu đang bị các cuộc phản công của Pháp và Mỹ siết chặt.
17 tháng 7: Cuộc tấn công chững lại
Ngày 17 tháng 7, Ludendorff hủy cuộc tấn công phía đông Reims và ra lệnh cho Quân đoàn 7 củng cố các đầu cầu phía nam sông Marne. Quân Đức đã giành được đầu cầu, nhưng không đạt được đột phá mà Friedensturm hướng tới. Tổn thất của họ nặng nề, pháo binh cạn đạn, và hỏa lực phản pháo của Đồng minh đang phá hủy pháo của họ.
Quan trọng hơn, quân Đức đã mất ba ngày tấn công vào các tuyến phòng thủ chuẩn bị sẵn trong khi lực lượng phản công của Foch, ẩn phía tây bắc chỗ lồi, chờ thời cơ. Tối ngày 17 tháng 7, Foch ra lệnh: cuộc phản công sẽ bắt đầu lúc bình minh ngày 18 tháng 7.
Ba ngày tấn công của Đức khiến Ludendorff mất lực lượng dự bị cuối cùng. Các sư đoàn của ông tấn công vào phòng thủ chuẩn bị sẵn, tổn thất nặng, và gần như không giành được gì phía đông Reims, chỉ một đầu cầu hẹp phía tây. Quân đội Đức kiệt sức, pháo binh thiếu đạn, và binh sĩ, vốn được bảo rằng chiến tranh sẽ thắng trong tháng 7, bắt đầu nghi ngờ. Ngược lại, Foch chưa tiêu tốn gì: lực lượng phản công của ông còn nguyên, nghỉ ngơi và chờ đợi.
18 tháng 7: Đòn phản công của Foch
Cuộc phản công ngày 18 tháng 7 là một trong những cuộc tấn công được chuẩn bị kỹ nhất của chiến tranh. Lúc 04 giờ 35, không có pháo kích dọn đường — để giữ yếu tố bất ngờ — Quân đoàn 10 Pháp dưới quyền Tướng Mangin và Quân đoàn 6 Pháp dưới quyền Tướng Dégoutte tấn công sườn phía tây của chỗ lồi Marne, trên mặt trận dài khoảng 45 km giữa Soissons và Château-Thierry. Ở trung tâm cuộc tấn công, Sư đoàn 1 và 2 Mỹ tiến lên cùng Sư đoàn 1 Pháp, và phía sau họ là xe tăng Renault FT, lăn bánh qua sương sớm và cán nát dây thép gai của Đức.
Cuộc tấn công khiến quân Đức hoàn toàn bất ngờ. Quân đoàn 9 Đức, giữ sườn, không có lực lượng dự bị phía sau, và các sư đoàn của nó bị tràn ngập trong những giờ đầu. Đến đêm ngày 18 tháng 7, Đồng minh đã tiến tới 8 km, bắt hàng nghìn tù binh, và tới được con đường và đường sắt tiếp tế cho các quân đoàn Đức trong chỗ lồi.
Cuộc phản công đã cắt đứt đường sống của quân Đức.
Quân Mỹ tấn công
Các sư đoàn Mỹ đã chiến đấu với lòng dũng cảm nổi bật ngày 18 tháng 7 và những ngày sau đó. Sư đoàn 1, “Big Red One”, tấn công về phía Soissons và chiếm làng Berzy-le-Sec sau giao tranh ác liệt; Sư đoàn 2, trong đó có Lữ đoàn Thủy quân Lục chiến, tấn công về phía Vierzy và con đường Soissons–Château-Thierry.
Quân Mỹ vẫn đang học phương pháp chiến tranh trên Mặt trận phía Tây, và chiến thuật của họ đôi khi tốn kém — họ tấn công theo đội hình dày đặc, và tổn thất nặng nề — nhưng sức mạnh và quân số của họ đã lên tiếng.
Các sĩ quan Pháp chứng kiến họ tấn công ghi nhận cả sự thiếu kinh nghiệm lẫn quyết tâm của họ, và tù binh Đức bị bắt ngày 18 tháng 7 nói với người bắt mình rằng họ được bảo rằng người Mỹ sẽ không chiến đấu. Người Mỹ đã chiến đấu, và quân Đức không bao giờ quên điều đó.
Tổn thất của Mỹ ngày 18 tháng 7 rất nặng, và càng nặng hơn những ngày sau, khi Sư đoàn 1 và 2 chiến đấu giành các làng phía bắc sông Marne. Nhưng người Mỹ tiếp tục tấn công, và cuộc tiến quân chậm chạp và tốn kém của họ đưa cuộc phản công tiến lên từng ngày.
Rút lui về sông Vesle
Ludendorff giờ phải lựa chọn: giữ chỗ lồi Marne và đối mặt nguy cơ Quân đoàn 7 bị bao vây, hoặc rút lui. Ngày 20 tháng 7, ông ra lệnh cho Quân đoàn 7 rút qua sông Marne, và quân Đức bắt đầu rút lui vừa đánh vừa lui về phía bắc, phá hủy cầu sau lưng. Đồng minh truy kích, nhưng chậm chạp: quân Đức chặn hậu tại mỗi con sông và ngôi làng, và các sư đoàn Đồng minh đã kiệt sức vì chính cuộc tiến quân của mình. Đến ngày 27 tháng 7, quân Đức đã tới sông Vesle, và đến ngày 6 tháng 8 họ đã rút về tuyến dọc sông Vesle và sông Aisne, gần như vị trí xuất phát hồi tháng 5.
Chỗ lồi Marne đã biến mất. Trận đánh kết thúc, và quân Đức không chỉ mất vùng đất giành được tháng 5, mà còn mất quyền chủ động, lực lượng dự bị và sự tự tin đã giúp họ vượt qua mùa xuân. Ngày 6 tháng 8 năm 1918, Foch được phong Thống chế Pháp.
5. Bước ngoặt
Cuộc phản công ngày 18 tháng 7
Bước ngoặt của trận đánh, và của cả cuộc chiến, là cuộc phản công ngày 18 tháng 7. Cho đến sáng hôm đó, quân Đức đã nắm quyền chủ động suốt bốn tháng: mọi trận đánh mùa xuân đều bắt đầu bằng một cuộc tấn công của Đức, và Đồng minh chỉ cố giữ vững.
Ngày 18 tháng 7, lần đầu tiên kể từ tháng 3, Đồng minh tấn công — và họ tấn công với yếu tố bất ngờ, với xe tăng, và với các sư đoàn Mỹ tươi mới. Cuộc tấn công cắt đứt tuyến tiếp tế của các quân đoàn Đức trong chỗ lồi Marne, và Ludendorff không có lực lượng dự bị để cứu vãn tình thế.
Quân đội Đức, vốn sống bằng tấn công suốt mùa xuân, bị buộc phải chuyển sang phòng thủ, và ở đó mãi. Sử gia Basil Liddell Hart gọi trận Marne lần thứ hai là bước ngoặt của chiến tranh, và nhận định đó vẫn đứng vững: sau ngày 18 tháng 7 năm 1918, quân Đức không bao giờ phát động một cuộc tấn công lớn nào nữa trên Mặt trận phía Tây.
Sự chấm dứt các cuộc tấn công của Đức
Bước ngoặt thứ hai là vấn đề số học. Các cuộc tấn công mùa xuân của Đức khiến quân đội mất khoảng một triệu người, chết, bị thương và mất tích, và Đức không có cách nào thay thế họ. Phong tỏa của Đồng minh đã bóp nghẹt kinh tế Đức, dịch cúm đang giết chết cả binh sĩ lẫn dân thường, và hậu phương Đức gần như sụp đổ.
Ngược lại, người Mỹ đang tới với tốc độ một phần tư triệu người mỗi tháng, và quân đội Đồng minh mạnh lên từng tuần. Trận Marne lần thứ hai khiến phép tính đó hiện rõ trên chiến trường: quân Đức tấn công bằng lực lượng dự bị cuối cùng và thất bại, còn Đồng minh phản công bằng các sư đoàn tươi mới và thành công.
Ludendorff hiểu ý nghĩa của trận đánh. Ngày 8 tháng 8, cuộc tấn công của Anh tại Amiens — “ngày đen tối của Quân đội Đức”, như Ludendorff gọi — đã xác nhận điều mà Marne cho thấy: quân đội Đức đã bị đánh bại, và câu hỏi duy nhất còn lại là chiến tranh sẽ kéo dài bao lâu.
6. Thương vong và tổn thất
Cái giá phải trả
Số liệu thương vong của Trận Marne lần thứ hai chỉ là ước tính, và các nguồn khác nhau, như với hầu hết trận đánh của Thế chiến I. Tổn thất của Đức thường được đưa ra là khoảng 160.000 đến 170.000 người, chết, bị thương và mất tích, trong đó có khoảng 29.000 tù binh bị bắt trong cuộc phản công của Đồng minh.
Tổn thất của Đồng minh thường được đưa ra là khoảng 130.000 đến 160.000, trong đó Pháp chịu phần lớn nhất — khoảng 95.000 thương vong — và Mỹ khoảng 12.000 trong giao tranh tháng 7, còn lại là Anh và Ý.
Tổn thất của Mỹ, dù nhỏ hơn của Pháp, tập trung trong vài ngày khủng khiếp: Sư đoàn 1 và 2 mất hàng nghìn người trong các cuộc tấn công ngày 18–22 tháng 7, và Sư đoàn 3 tổn thất nặng tại Château-Thierry.
Các con số không chắc chắn vì hồ sơ cả hai bên đều chưa đầy đủ, và vì trận đánh hòa vào giao tranh tiếp sau, nhưng quy mô rõ ràng: trận Marne lần thứ hai khiến cả hai bên mất hơn 100.000 người trong ba tuần.
Vì sao các con số khác nhau
Các con số khác nhau vì nhiều lý do, và những khác biệt này đáng được hiểu rõ. Thứ nhất, trận đánh không có khởi đầu hay kết thúc rõ ràng: cuộc tấn công ngày 15 tháng 7 của Đức nối tiếp giao tranh tháng 5 và tháng 6, và cuộc phản công của Đồng minh kéo dài sang các trận đánh tháng 8.
Các sử gia khác nhau vạch ranh giới ở những chỗ khác nhau. Thứ hai, hồ sơ Đức mùa hè 1918 chưa đầy đủ, vì quân đội Đức đang rút lui và hệ thống hành chính của họ suy sụp. Thứ ba, số liệu tù binh và mất tích chồng chéo: những người báo cáo mất tích thường sau đó được xác nhận là tù binh, hoặc đã chết.
Khoảng 130.000 đến 160.000 thương vong của Đồng minh và khoảng 160.000 đến 170.000 của Đức là con số tốt nhất có thể đưa ra, và nên được hiểu như một khoảng, không phải con số chính xác. Điều quan trọng không phải con số chính xác mà là tỷ lệ: quân Đức, vốn không thể thay thế tổn thất, mất nhiều người hơn Đồng minh, vốn có thể.
| Đồng minh | Đức | |
|---|---|---|
| Chết và bị thương | Khoảng 130.000–160.000 tổng cộng (Pháp ~95.000; Mỹ ~12.000; Anh và Ý phần còn lại) | Khoảng 130.000–140.000 (ước tính) |
| Tù binh và mất tích | Đã tính trong tổng số trên | Khoảng 29.000 tù binh bị bắt trong cuộc phản công |
| Tổng cộng | Khoảng 130.000–160.000 (ước tính khác nhau) | Khoảng 160.000–170.000 (ước tính khác nhau) |
7. Bản đồ và địa hình
Chỗ lồi Marne trên bản đồ
Trận đánh diễn ra trong thung lũng sông Marne, cách Paris khoảng 90 km về phía đông, thuộc vùng Champagne ở đông bắc nước Pháp. Sông Marne chảy về phía tây qua một thung lũng rộng giữa những đồi phấn thấp, và tháng 7/1918 các điểm vượt sông là chìa khóa của trận đánh: các cầu tại Château-Thierry, Dormans và Jaulgonne là nơi quân Đức vượt sông, và nơi Đồng minh phải chặn họ.
Phía bắc sông Marne, mặt đất dâng lên cao nguyên Chemin des Dames và sông Aisne, và con đường cùng đường sắt từ Soissons tới Château-Thierry chạy dọc phía tây chỗ lồi, tiếp tế cho các quân đoàn Đức bên trong. Phía đông, thành phố Reims đứng trên đồi ở rìa đồng bằng Champagne, và việc phòng thủ nó là điểm tựa cho toàn bộ tuyến Đồng minh.
Nhà thờ Reims, vốn đã hư hại nặng vì pháo kích Đức năm 1914, đứng như biểu tượng của chiến tranh, và sự tồn tại của nó trở thành niềm tự hào dân tộc Pháp.
Sông, đường bộ và đường sắt
Địa hình của trận đánh giải thích cả kế hoạch của Đức lẫn thất bại của nó. Chỗ lồi Marne là một phần nhô hẹp, và tiếp tế của nó phụ thuộc vào một con đường duy nhất và một đường sắt duy nhất chạy từ Soissons xuống Château-Thierry.
Khi Quân đoàn 10 của Mangin tấn công ngày 18 tháng 7, họ đánh thẳng vào con đường và đường sắt đó, và các quân đoàn Đức trong chỗ lồi bắt đầu đói khát. Các con sông — Marne, Vesle và Aisne — chảy cắt ngang tuyến rút lui của Đức, và mỗi con sông phải được vượt qua dưới hỏa lực, với cầu bị phá sau lưng quân rút lui.
Bản thân mặt đất có lợi cho bên tấn công tháng 7/1918: lúa mì cao, rừng cây che chở, và xe tăng có thể di chuyển qua đồng ruộng. Nhưng mặt đất cũng có lợi cho bên phòng thủ trong rút lui: mỗi ngôi làng và mỗi tuyến sông đều có thể giữ được một ngày, và quân Đức dùng từng nơi để làm chậm cuộc truy kích của Đồng minh.
Trận đánh là trận đánh vận động, và vận động được quyết định bởi đường sá và sông ngòi.
8. Kết quả và di sản
Quyền chủ động chuyển sang Đồng minh
Kết quả của Trận Marne lần thứ hai mang tính quyết định. Cuộc tấn công ngày 15 tháng 7 của Đức thất bại, cuộc phản công ngày 18 tháng 7 của Đồng minh thành công, và chỗ lồi Marne bị xóa bỏ. Quân Đức mất quyền chủ động mà họ nắm giữ từ tháng 3, và không bao giờ giành lại được.
Trong vài tuần, Đồng minh tấn công dọc toàn bộ mặt trận: quân Anh tại Amiens ngày 8 tháng 8, quân Pháp và Mỹ trên sông Vesle và sông Aisne, rồi tháng 9, các cuộc tấn công lớn của Trăm ngày đẩy quân Đức lui về biên giới Đức.
Trận Marne lần thứ hai không chấm dứt chiến tranh — giao tranh mùa thu 1918 thuộc loại đẫm máu nhất trong toàn bộ chiến tranh — nhưng nó quyết định hướng đi của chiến tranh. Sau Marne, Đồng minh tiến công và quân Đức rút lui, và chiến tranh kết thúc khi quân Đức xin đình chiến.
Con đường tới Hiệp định đình chiến
Trận đánh cũng đánh dấu sự xuất hiện của người Mỹ như một lực lượng lớn trên Mặt trận phía Tây. Các sư đoàn Mỹ tại Château-Thierry và trong cuộc phản công ngày 18 tháng 7 đã chiến đấu tốt, và sự hiện diện của họ thay đổi tính toán của cả hai bên.
Quân Đức biết người Mỹ sẽ chỉ mạnh lên, và Đồng minh biết họ giờ có thể tấn công. Tháng 9 năm 1918, Quân đoàn 1 Mỹ chiến đấu trong trận đánh lớn đầu tiên tại St. Mihiel, rồi tại Meuse-Argonne, trận đánh lớn nhất trong lịch sử Mỹ.
Trận Marne lần thứ hai là trận đánh mà người Mỹ chứng tỏ mình, và quân Pháp cùng Anh học cách tin tưởng họ như đối tác. Trận đánh cũng khiến Foch được phong Thống chế Pháp ngày 6/8/1918, và xác nhận hệ thống chỉ huy thống nhất của Đồng minh được tạo ra tháng 3.
Các cuộc tấn công mùa thu sau Marne — tại Amiens, trên sông Vesle, tại St. Mihiel và Meuse-Argonne — đẩy quân Đức lui qua Pháp và Bỉ, và ngày 11/11/1918 súng im lặng. Cuộc chiến mà trận Marne lần thứ hai đã quyết định đã kết thúc.
Ký ức
Trận Marne lần thứ hai được nhớ ở Pháp như trận đánh đã cứu Paris lần thứ hai — trận Marne thứ nhất, tháng 9/1914, đã cứu thành phố lúc đầu chiến tranh, và trận thứ hai cứu nó lúc cuối chiến tranh.
Các tượng đài đứng tại Château-Thierry, nơi Sư đoàn 3 Mỹ giữ sông, và tại rừng Belleau gần đó, nơi Thủy quân Lục chiến chiến đấu tháng 6. Ủy ban Đài tưởng niệm Chiến tranh Mỹ duy trì Nghĩa trang Mỹ Aisne-Marne tại Belleau, với 2.289 ngôi mộ, và Đài tưởng niệm Mỹ Château-Thierry trên đồi phía trên thị trấn. Ở Pháp, trận đánh được nhớ như chiến thắng của Pháp giành được với sự giúp đỡ của Mỹ; ở Mỹ, nó được nhớ như trận đánh mà quân đội Mỹ trưởng thành.
Cả hai ký ức đều đúng, và cả hai đều được tôn vinh trên mặt đất nơi trận đánh diễn ra.
Bản thân chiến trường, trong thung lũng sông Marne, giờ là đồng ruộng yên tĩnh, và các làng từng giao tranh tháng 7/1918 đã tái thiết. Các nghĩa trang vẫn còn, của Pháp, Mỹ, Anh và Đức, và vẫn được chăm sóc, một thế kỷ sau trận đánh.
9. Chỉ huy
Chỉ huy Đồng minh
Tướng Ferdinand Foch (Pháp). Tổng tư lệnh quân đội Đồng minh. Foch, được bổ nhiệm ngày 26/3/1918, đã điều phối phòng thủ của Đồng minh trước các cuộc tấn công mùa xuân của Đức và lên kế hoạch phản công ngày 18 tháng 7. Ông được phong Thống chế Pháp ngày 6/8/1918, và năm 1919 được phong Thống chế Ba Lan và Thống chế Anh. Ông tiếp nhận sự đầu hàng của Đức trong toa xe lửa tại Compiègne ngày 11/11/1918.
Tướng Charles Mangin (Pháp). Tư lệnh Quân đoàn 10 Pháp, đơn vị tung đòn chính của cuộc phản công ngày 18 tháng 7. Mangin, được gọi là “Đồ tể” vì sẵn sàng chấp nhận tổn thất nặng nề, từng chỉ huy quân thuộc địa Pháp trước chiến tranh và chiến đấu tại Verdun. Cuộc tấn công của Quân đoàn 10 vào sườn chỗ lồi Marne là đòn quyết định của trận đánh.
Tướng Henri Gouraud (Pháp). Tư lệnh Quân đoàn 4 Pháp phía đông Reims. Gouraud đã mất một cánh tay tại Gallipoli và từng phục vụ ở Maroc trước chiến tranh. Hệ thống phòng thủ chiều sâu của ông phía đông Reims đã chặn cuộc tấn công ngày 15 tháng 7 của Đức gần như không mất đất, và phương pháp của ông trở thành mẫu mực cho phòng thủ của Đồng minh.
Tướng Jean Dégoutte (Pháp). Tư lệnh Quân đoàn 6 Pháp, đơn vị giữ sông Marne phía tây Reims và tham gia cuộc phản công ngày 18 tháng 7. Quân đoàn của Dégoutte gồm các sư đoàn Mỹ đã chiến đấu tại Château-Thierry và trong cuộc phản công về phía Soissons.
Tướng John J. Pershing (Hoa Kỳ). Tư lệnh Lực lượng Viễn chinh Mỹ. Pershing khăng khăng các sư đoàn Mỹ chiến đấu như một quân đoàn độc lập thay vì bị phân tán vào quân Pháp và Anh, và tại Marne các sư đoàn của ông chiến đấu dưới quyền chỉ huy quân đoàn Pháp nhưng với tư cách đội hình Mỹ. Sự lãnh đạo của ông định hình đóng góp của Mỹ cho trận đánh và cho cuộc chiến.
Chỉ huy Đức
Tướng Erich Ludendorff (Đức). Tổng quân nhu trưởng thứ nhất và tư lệnh thực tế của quân đội Đức. Ludendorff lên kế hoạch các cuộc tấn công mùa xuân 1918, trong đó có Friedensturm ngày 15 tháng 7, và thất bại tại Marne đã làm ông suy sụp. Sau thất bại tại Amiens ngày 8 tháng 8, ông suy sụp tinh thần và thúc giục đình chiến. Ông từ chức tháng 10/1918 và trốn sang Thụy Điển.
Thái tử Wilhelm (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân Thái tử Đức, đơn vị thực hiện cuộc tấn công ngày 15 tháng 7. Thái tử là người thừa kế ngai vàng Đức và là tư lệnh danh nghĩa của cụm tập đoàn quân, dù việc chỉ đạo thực tế thuộc về Ludendorff. Ông lưu vong sang Hà Lan sau chiến tranh.
Tướng Karl von Einem (Đức). Tư lệnh Quân đoàn 3 phía đông Reims. Einem, cựu binh Chiến tranh Pháp–Phổ đã trở lại quân ngũ năm 1914, chỉ huy cuộc tấn công phía đông Reims ngày 15/7/1918. Quân đoàn của ông tiến được vài km rồi dừng lại trước phòng thủ chiều sâu của Gouraud, và thất bại của cuộc tấn công chấm dứt tấn công Đức phía đông Reims ngay ngày đầu. Ông tiếp tục chỉ huy trên Mặt trận phía Tây đến Hiệp định đình chiến.
10. Câu hỏi thường gặp
Trận Marne lần thứ hai diễn ra khi nào?
Trận đánh diễn ra từ ngày 15 tháng 7 đến 6 tháng 8 năm 1918. Cuộc tấn công của Đức bắt đầu ngày 15 tháng 7, cuộc phản công của Đồng minh bắt đầu ngày 18 tháng 7, và quân Đức rút về sông Vesle ngày 6 tháng 8.
Vì sao trận Marne lần thứ hai là bước ngoặt?
Đó là cuộc tấn công cuối cùng của Đức trong Thế chiến I, và nó đã thất bại. Sau cuộc phản công ngày 18 tháng 7 của Đồng minh, quân Đức không bao giờ tấn công nữa trên Mặt trận phía Tây, và Đồng minh nắm quyền chủ động cho đến Hiệp định đình chiến tháng 11/1918.
Friedensturm là gì?
Friedensturm, hay “Cuộc tấn công Hòa bình”, là tên quân Đức đặt cho cuộc tấn công ngày 15/7/1918. Ludendorff hy vọng một chiến thắng lớn trên sông Marne sẽ buộc Đồng minh đàm phán hòa bình. Cuộc tấn công thất bại trong vòng ba ngày.
Người Mỹ đã làm gì tại trận Marne lần thứ hai?
Các sư đoàn Mỹ giữ các điểm vượt sông Marne tại Château-Thierry — Sư đoàn 3 giành tên gọi “Tảng đá của Marne” — và tấn công trong cuộc phản công ngày 18 tháng 7 cùng quân Pháp. Khoảng 12.000 người Mỹ thương vong trong giao tranh tháng 7/1918.
Trận Marne lần thứ hai khác trận thứ nhất như thế nào?
Trận Marne lần thứ nhất, tháng 9/1914, đã chặn cuộc tiến công của Đức về Paris lúc đầu chiến tranh. Trận Marne lần thứ hai, tháng 7/1918, đã chặn cuộc tấn công cuối cùng của Đức lúc cuối chiến tranh và mở đầu cuộc tiến công của Đồng minh dẫn tới Hiệp định đình chiến.
Thống chế Foch là ai?
Ferdinand Foch là tướng Pháp được bổ nhiệm làm tổng tư lệnh quân đội Đồng minh ngày 26/3/1918. Ông điều phối phòng thủ của Đồng minh mùa xuân và lên kế hoạch phản công ngày 18/7/1918. Ông được phong Thống chế Pháp ngày 6/8/1918 và tiếp nhận sự đầu hàng của Đức ngày 11/11/1918.
11. Nguồn
- Wikipedia, “Second Battle of the Marne” — ngày tháng, lực lượng, số liệu thương vong và diễn biến trận đánh.
- US Army Center of Military History, The Marne: 15 July – 6 August 1918 — các sư đoàn Mỹ tại Château-Thierry và trong cuộc phản công.
- Encyclopædia Britannica, “Second Battle of the Marne” — bối cảnh, cuộc tấn công và cuộc phản công.
- Basil Liddell Hart, The Real War 1914–1918 (Faber, 1930) — trận đánh với tư cách bước ngoặt của chiến tranh.
- Ferdinand Foch, Memoirs — ghi chép của Foch về quyền chỉ huy Đồng minh và cuộc phản công ngày 18 tháng 7.
- American Battle Monuments Commission, Aisne-Marne American Cemetery and Chateau-Thierry American Monument — những người Mỹ đã ngã xuống và các đài tưởng niệm.
Đọc thêm
– Robert B. Asprey, The German High Command at War (Morrow, 1991).
– Michael S. Neiberg, The Second Battle of the Marne (Indiana University Press, 2008).