Trận Gazala

1. Mở đầu

Trận Gazala, diễn ra từ ngày 26 tháng 5 đến 21 tháng 6 năm 1942, là chiến thắng lớn nhất của Thống chế Erwin Rommel ở Bắc Phi, và thất bại tồi tệ nhất của Anh trong chiến tranh sa mạc.

Mùa xuân năm 1942, Quân đoàn 8 Anh dưới quyền Trung tướng Neil Ritchie giữ tuyến phòng thủ phía tây Tobruk, neo vào Tuyến Gazala — chuỗi các “hộp” kiên cố trải dài từ bờ Địa Trung Hải xuống phía nam vào sa mạc tới ốc đảo Bir Hakeim.

Rommel, chỉ huy Panzerarmee Afrika, tấn công ngày 26 tháng 5 bằng đòn vòng sườn quét qua đầu phía nam của tuyến, qua sa mạc phía nam Bir Hakeim, rồi rẽ lên phía bắc đánh vào thiết giáp Anh tại khu vực mà người Anh gọi là Cauldron (Vạc).

Trong ba tuần hai quân đội giao chiến trận đấu xe tăng, pháo binh và bộ binh rối rắm, xoay vòng trong sa mạc, và cuối cùng tuyến Anh vỡ. Quân đoàn 8 rút lui trong hỗn loạn — “Gazala Gallop” — và ngày 21 tháng 6 Rommel chiếm Tobruk, bắt khoảng 33.000 tù binh, rồi tiến vào Ai Cập, tới cách Alexandria 100 km.

Gazala là đỉnh cao trong sự nghiệp của Rommel, và đưa người Anh tới bờ vực thảm họa ở Trung Đông.

Gazala được nhớ vì sự tài tình trong đòn cơ động của Rommel, vì lòng anh hùng của quân Pháp Tự do tại Bir Hakeim, những người cầm cự hai tuần trước lực lượng áp đảo, và vì quy mô thất bại của Anh — thất bại khiến Quân đoàn 8 mất khoảng 50.000 người và hơn 1.000 xe tăng, và dẫn tới sự thất thủ của Tobruk, pháo đài mà người Anh đã giữ tám tháng năm 1941.

Trận đánh cũng được nhớ như bài học trong chiến tranh sa mạc: trên sa mạc trống, quân đội cơ động có thể vòng sườn kẻ thù sẽ luôn đánh bại quân đội tĩnh chờ sau phòng thủ, và người Anh, những người xây Tuyến Gazala để giữ Rommel, đã học bài học đó với cái giá khủng khiếp.

Trong vài tuần sau Gazala, người Anh chiến đấu để sinh tồn tại El Alamein, và chiến tranh ở Bắc Phi sẽ được quyết định ở đó.

2. Thông tin chính

Ngày**	26/5 – 21/6/1942 (Gazala 26/5 – 13/6; Tobruk 20–21/6)
Địa điểm**	Tuyến Gazala, phía tây Tobruk, Libya — từ bờ Địa Trung Hải xuống phía nam tới Bir Hakeim
Kết quả**	Phe Trục thắng; Quân đoàn 8 bị đẩy lui, Tobruk bị chiếm ngày 21/6, phe Trục tiến vào Ai Cập
Chỉ huy Đồng minh**	Trung tướng Neil Ritchie (Quân đoàn 8); Thiếu tướng Frank Messervy (Sư đoàn Thiết giáp 7); Chuẩn tướng Marie-Pierre Koenig (Lữ đoàn Pháp Tự do 1, Bir Hakeim)
Chỉ huy Đức-Ý**	Thống chế Erwin Rommel (Panzerarmee Afrika); Tướng Ludwig Crüwell (Quân đoàn Châu Phi Đức); Tướng Ettore Bastico (lực lượng Ý)
Lực lượng Đồng minh**	Quân đoàn 8: khoảng 100.000 người, khoảng 850 xe tăng (gồm xe tăng Grant của Mỹ)
Lực lượng Phe Trục**	Panzerarmee Afrika: khoảng 90.000 người (Đức và Ý), khoảng 560 xe tăng
Tổn thất Đồng minh**	Khoảng 50.000 thương vong trong giao tranh Gazala–Tobruk (chết, bị thương và bị bắt, gồm 33.000 tại Tobruk); hơn 1.000 xe tăng mất (ước tính khác nhau)
Tổn thất Phe Trục**	Khoảng 10.000 thương vong (ước tính khác nhau); tổn thất xe tăng nặng, sau được bổ sung

3. Bối cảnh

Chiến tranh sa mạc năm 1942

Trận Gazala diễn ra trong chiến tranh sa mạc Bắc Phi, cuộc chiến đã qua lại khắp Libya kể từ năm 1940. Người Anh đã đuổi quân Ý khỏi Ai Cập năm 1940, quân Đức tới dưới quyền Rommel năm 1941 và đẩy quân Anh lui về Tobruk, và quân Anh đã giải vây Tobruk trong Chiến dịch Crusader cuối năm 1941 và đẩy Rommel lui về El Agheila. Đầu năm 1942, Rommel phản công, chiếm lại Benghazi và tiến tới Tuyến Gazala, phía tây Tobruk, nơi quân Anh đã đào công sự.

Mặt trận rơi vào bế tắc mùa xuân 1942, và cả hai bên chuẩn bị cho nước đi tiếp theo. Người Anh, dưới quyền Tướng Claude Auchinleck, tổng tư lệnh Trung Đông, dự định tấn công trước, vào tháng 6, khi xe tăng Grant mới của Mỹ đã tới và lực lượng sẵn sàng.

Rommel, người biết quân Anh đang chuẩn bị tấn công, quyết định tấn công trước, ngày 26 tháng 5, trước khi quân Anh sẵn sàng. Cuộc đua tấn công trước thuộc về Rommel, và trận đánh sau đó là của ông.

Tuyến Gazala

Vị trí phòng thủ của Anh, Tuyến Gazala, là chuỗi các “hộp” kiên cố — điểm mạnh do lữ đoàn bộ binh giữ, bao quanh bởi bãi mìn và dây thép gai — trải dài khoảng 60 km từ bờ Địa Trung Hải xuống phía nam vào sa mạc tới ốc đảo Bir Hakeim.

Các hộp do Sư đoàn Nam Phi 1 ở phía bắc, Sư đoàn Northumbrian 50 ở trung tâm, và Lữ đoàn Pháp Tự do 1 tại Bir Hakeim ở phía nam giữ, với thiết giáp Anh — Sư đoàn Thiết giáp 7 cùng Lữ đoàn Xe tăng 1 và 32 — giữ làm dự bị phía sau tuyến.

Tuyến mạnh ở phía bắc, nơi neo vào bờ biển, nhưng yếu ở phía nam, nơi kết thúc trên sa mạc trống tại Bir Hakeim. Kế hoạch của Anh là giữ tuyến và dùng thiết giáp phản công bất kỳ lực lượng Đức nào đột phá.

Nhưng kế hoạch phụ thuộc vào việc thiết giáp được dùng như một lực lượng duy nhất, dưới một tư lệnh duy nhất, và các hộp giữ đủ lâu để thiết giáp tấn công. Không điều kiện nào được đáp ứng: thiết giáp Anh bị chia rẽ, chỉ huy rối rắm, và các hộp bị chiếm từng cái một.

Kế hoạch của Rommel

Kế hoạch của Rommel cho Gazala là đòn vòng sườn kinh điển, và là canh bạc. Ông sẽ giữ tuyến Anh ở phía bắc bằng bộ binh Ý, trong khi lực lượng cơ động của ông — Quân đoàn Châu Phi Đức, dưới quyền Tướng Ludwig Crüwell, và Quân đoàn Cơ giới XX Ý — quét xuống phía nam quanh Bir Hakeim, qua sa mạc trống, rồi rẽ lên phía bắc đánh vào thiết giáp Anh từ phía sau.

Kế hoạch phụ thuộc vào tốc độ và bất ngờ: các đoàn cơ động Đức và Ý phải vượt hơn 100 km sa mạc trong một ngày, và phải làm điều đó với đủ nhiên liệu và nước để chiến đấu ở cuối chặng. Tuyến tiếp tế của Rommel căng ra, nhiên liệu ít, và xe tăng của ông ít hơn quân Anh.

Nhưng ông có thứ mà quân Anh không có: một kế hoạch rõ ràng, một tư lệnh duy nhất, và một quân đội tin tưởng ông. Ngược lại, quân Anh có nhiều người và nhiều xe tăng hơn, nhưng chỉ huy của họ bị chia rẽ, kế hoạch của họ là phòng thủ, và tướng của họ, Ritchie, là sĩ quan tham mưu chưa bao giờ chỉ huy quân đoàn trong chiến đấu.

Quân Pháp Tự do tại Bir Hakeim

Đầu phía nam của Tuyến Gazala do Lữ đoàn Pháp Tự do 1 dưới quyền Chuẩn tướng Marie-Pierre Koenig giữ, lực lượng khoảng 3.700 người — lính Pháp, lính Lê dương và lính thuộc địa — được giao nhiệm vụ giữ ốc đảo Bir Hakeim.

Bir Hakeim là cụm nhà đổ nát và giếng nước trong sa mạc, bao quanh bởi bãi mìn, và là chìa khóa của toàn bộ tuyến: nếu nó thất thủ, quân Đức có thể vòng sườn tuyến, và nếu nó giữ vững, quân Đức sẽ phải đi vòng qua, mất thời gian và nhiên liệu.

Binh lính của Koenig biết tầm quan trọng của vị trí, và họ đã chuẩn bị kỹ: họ đào hào, gài mìn và chỉnh tầm pháo binh, và quyết tâm giữ vững. Sự đứng vững của quân Pháp Tự do tại Bir Hakeim, kéo dài từ ngày 26 tháng 5 đến 11 tháng 6, trở thành một trong những hành động nổi tiếng nhất của chiến tranh sa mạc, và được nhớ ở Pháp cho đến ngày nay như biểu tượng cho đóng góp của quân Pháp Tự do cho chiến tranh.

4. Lực lượng hai bên

Quân đoàn 8 Anh

Quân đoàn 8 Anh dưới quyền Trung tướng Neil Ritchie có khoảng 100.000 người và khoảng 850 xe tăng, và trên giấy tờ mạnh hơn lực lượng của Rommel. Các sư đoàn bộ binh — Sư đoàn Nam Phi 1, Sư đoàn Northumbrian 50, Sư đoàn Nam Phi 2 và Lữ đoàn Pháp Tự do 1 — giữ Tuyến Gazala, và thiết giáp của nó — Sư đoàn Thiết giáp 7 dưới quyền Thiếu tướng Frank Messervy, Sư đoàn Thiết giáp 1 và các lữ đoàn xe tăng quân đoàn — được giữ làm dự bị phía sau tuyến.

Xe tăng Anh gồm xe Grant mới của Mỹ, xe tăng với pháo 75 mm trong tháp phụ bắn xa hơn xe tăng Đức, cùng xe Crusader và Valentine, nhanh nhưng vũ trang nhẹ. Ưu thế quân số của Anh là có thật, nhưng bị lãng phí: thiết giáp bị chia giữa hai tư lệnh, bộ binh và thiết giáp không phối hợp, và Ritchie, người được bổ nhiệm chỉ huy quân đoàn chỉ vài tháng trước, không có quyền lực hay kinh nghiệm để áp đặt ý chí lên cấp dưới.

Quân đoàn 8 tháng 5/1942 là quân đội mạnh nhưng không biết cách dùng sức mạnh của mình.

Panzerarmee Afrika

Panzerarmee Afrika của Rommel có khoảng 90.000 người — Đức và Ý — và khoảng 560 xe tăng, và trên giấy tờ là lực lượng yếu hơn. Nòng cốt Đức của nó là Quân đoàn Châu Phi Đức, dưới quyền Tướng Ludwig Crüwell, gồm Sư đoàn Thiết giáp 15 và 21 cùng Sư đoàn Nhẹ 90, và Quân đoàn Cơ giới XX Ý, gồm Sư đoàn Ariete và Trieste.

Bộ binh Ý — Quân đoàn X và XXI — giữ tuyến ở phía bắc, đối mặt quân Anh. Xe tăng Đức là Panzer III và Panzer IV, ít hơn và hỏa lực yếu hơn xe Grant của Anh, nhưng quân Đức có pháo phòng không 88 mm, dùng làm pháo chống tăng, và nó có thể phá hủy bất kỳ xe tăng Anh nào ở tầm xa. Ưu thế của Đức không nằm ở quân số hay trang bị, mà ở lãnh đạo và học thuyết: Rommel chỉ huy quân đội như một lực lượng duy nhất, các sư đoàn của ông phối hợp, và sĩ quan của ông hiểu trận đánh cơ động theo cách mà người Anh không hiểu.

Panzerarmee Afrika tháng 5/1942 là quân đội nhỏ hơn nhưng biết chính xác mình đang làm gì.

Xe tăng và pháo binh trong sa mạc

Chiến tranh sa mạc là chiến tranh của xe tăng và pháo binh, và trận Gazala cho thấy cả hai ở mặt tốt nhất và tệ nhất. Xe tăng Grant của Anh, với pháo 75 mm, là xe tăng tốt nhất trên chiến trường, nhưng nó được dùng tệ: thiết giáp Anh tấn công theo từng lữ đoàn riêng rẽ, không có bộ binh yểm trợ, và bị pháo 88 mm của Đức, đặt sau xe tăng Đức và bắn ngắm trực tiếp, tiêu diệt từng chiếc.

Về phía mình, xe tăng Đức được dùng theo chỉ đạo của Rommel: chúng tiến lên tập trung, với pháo 88 phía sau, và dụ thiết giáp Anh vào tầm pháo. Trận Cauldron, đầu tháng 6, là trận xe tăng trên sa mạc trống, và nó được quyết định bởi pháo binh: quân Anh mất hàng trăm xe tăng vì pháo 88, và quân Đức, dù cũng mất xe tăng, mất ít hơn.

Bài học của Gazala, với người Anh, là xe tăng đơn thuần không thắng trận — chúng cần pháo binh, bộ binh và kế hoạch, và tại Gazala quân Anh có xe tăng nhưng không có phần còn lại.

	Đồng minh	Phe Trục
Bộ binh	Các Sư đoàn Nam Phi 1, Northumbrian 50, Nam Phi 2; Lữ đoàn Pháp Tự do 1 tại Bir Hakeim	Quân đoàn X và XXI Ý (phía bắc); Sư đoàn Nhẹ 90 Đức
Thiết giáp	Sư đoàn Thiết giáp 7; Sư đoàn Thiết giáp 1; Lữ đoàn Xe tăng Quân đoàn 1 và 32; khoảng 850 xe tăng gồm Grant, Crusader, Valentine	Sư đoàn Thiết giáp 15 và 21; Sư đoàn Ariete và Trieste Ý; khoảng 560 xe tăng
Pháo chống tăng	Pháo 2-pounder và 6-pounder; bị pháo 88 mm Đức bắn xa hơn	Pháo phòng không 88 mm dùng làm pháo chống tăng
Không quân	Không quân Sa mạc: tiêm kích và máy bay ném bom, nhưng ít hơn trên chiến trường	Luftwaffe và Regia Aeronautica: ưu thế trên không tại Gazala tháng 6
Chỉ huy	Ritchie (Quân đoàn 8); Messervy (Sư đoàn Thiết giáp 7); Koenig (Bir Hakeim)	Rommel (Panzerarmee Afrika); Crüwell (Afrikakorps); Bastico (lực lượng Ý)

5. Diễn biến

26–27 tháng 5: Đòn vòng sườn của Rommel

Rommel tấn công chiều ngày 26 tháng 5 năm 1942. Trong khi bộ binh Ý của ông nghi binh tấn công tuyến Anh ở phía bắc, lực lượng cơ động của ông — Quân đoàn Châu Phi và Quân đoàn XX Ý — quét xuống phía nam quanh Bir Hakeim, qua sa mạc trống, và đến sáng ngày 27 tháng 5 đã rẽ lên phía bắc và tiến vào phía sau quân Anh. Đòn đánh là chiến thắng của định hướng sa mạc và tốc độ: các đoàn xe vượt hơn 100 km trong một ngày, và tới phía sau tuyến Anh trước khi quân Anh biết họ đang tới.

Nhưng đòn đánh cũng gặp trục trặc: các đoàn xe Đức chạm trán thiết giáp Anh, vốn đang chờ phía sau tuyến, và giao tranh ngày 27 tháng 5 rối rắm và tốn kém. Sư đoàn Thiết giáp 7 Anh, bị bất ngờ, tổn thất nặng, nhưng các đoàn xe Đức cũng bị chậm lại, và đến đêm ngày 27 tháng 5 lực lượng của Rommel ở vị trí nguy hiểm: nó ở phía sau tuyến Anh, nhưng thiếu nhiên liệu và nước, và tuyến tiếp tế của nó chạy qua sa mạc phía nam Bir Hakeim, ngang qua vị trí Pháp Tự do vẫn đang cầm cự.

28 tháng 5 – 1 tháng 6: Cauldron

Những ngày sau đó là trận Cauldron, trận đấu xe tăng rối rắm tạo nên đặc trưng cho chiến dịch Gazala. Lực lượng của Rommel, thiếu tiếp tế, bị kẹt giữa thiết giáp Anh ở phía bắc và các hộp Anh ở phía nam, trong khu vực mà người Anh gọi là Cauldron — một vùng trũng trên sa mạc, bao quanh bởi bãi mìn, nơi hai quân đội giao chiến nhiều ngày.

Thiết giáp Anh tấn công các đoàn xe Đức nhiều lần, nhưng tấn công theo từng lữ đoàn riêng rẽ, không phối hợp, và pháo 88 mm của Đức phá hủy xe tăng này tới xe tăng khác. Ngày 1 tháng 6, quân Đức tràn ngập hộp Lữ đoàn 150, vốn giữ đầu phía nam của bãi mìn Anh, và tuyến tiếp tế tới lực lượng của Rommel được mở.

Trận Cauldron khiến quân Anh mất hàng trăm xe tăng, và cũng khiến quân Đức tổn thất nặng, nhưng Rommel đã sống sót qua thời khắc nguy hiểm nhất của chiến dịch: lực lượng của ông lại được tiếp tế, và tự do tấn công.

Bir Hakeim cầm cự

Trong khi trận đấu xe tăng diễn ra ác liệt tại Cauldron, quân Pháp Tự do tại Bir Hakeim đang chiến đấu trận của riêng mình. Từ ngày 26 tháng 5, lữ đoàn của Koenig bị quân Đức và Ý tấn công, và trong hai tuần nó cầm cự, dù bị bao vây, ít hơn và chịu pháo kích cùng không kích liên tục.

Quân Pháp Tự do chiến đấu với quyết tâm khiến quân Đức ngạc nhiên: họ đẩy lùi đợt tấn công này tới đợt khác, và pháo binh của họ, dù thiếu đạn, bắn vào mọi đoàn xe Đức trong tầm. Bir Hakeim giữ vững đến ngày 11 tháng 6, khi Koenig, đạn dược cạn kiệt và vị trí không thể giữ, ra lệnh đột phá dưới bóng tối.

Lữ đoàn đột phá qua tuyến Đức, mất khoảng 1.000 người, và tới tuyến Anh. Sự đứng vững tại Bir Hakeim đã làm chậm cuộc tiến quân của Rommel hai tuần, và khiến quân Đức mất thời gian cùng binh sĩ mà họ không thể chịu nổi. Đó là, theo lời một sĩ quan Anh, “chiến công vũ khí xuất sắc nhất trong chiến tranh sa mạc”.

5–13 tháng 6: Tuyến Anh vỡ

Sau khi hộp Lữ đoàn 150 thất thủ và cuộc đột phá khỏi Bir Hakeim, Rommel dồn toàn bộ sức mạnh tấn công tuyến Anh. Ngày 5 tháng 6, quân Anh phát động phản công, Chiến dịch Aberdeen, nhằm tiêu diệt lực lượng của Rommel tại Cauldron, nhưng cuộc tấn công phối hợp kém, thiết giáp và bộ binh Anh không hợp tác, và cuộc tấn công thất bại với tổn thất nặng.

Ngày 11 tháng 6, Bir Hakeim thất thủ, và ngày 12–13 tháng 6 Rommel đánh vào thiết giáp Anh tại Cauldron với toàn bộ sức mạnh. Trận đánh ngày 12–13 tháng 6 — được người Anh gọi là “Thứ Bảy Đen” — đã phá hủy thiết giáp Anh: Sư đoàn Thiết giáp 7 và các lữ đoàn xe tăng quân đoàn mất hàng trăm xe tăng, và tuyến Anh vỡ.

Ritchie ra lệnh rút lui ngày 13 tháng 6, và Quân đoàn 8 rút lui trong hỗn loạn về phía Tobruk và biên giới Ai Cập. Cuộc rút lui được gọi là “Gazala Gallop”, và đó là tháo chạy: các đơn vị trộn lẫn, tiếp tế bị bỏ lại, và quân đội rút lui chỉ là cái bóng của quân đội từng giữ Tuyến Gazala.

20–21 tháng 6: Tobruk thất thủ

Rommel không dừng tại Gazala. Ông truy kích quân Anh đang rút lui tới Tobruk, cảng pháo đài mà người Anh đã giữ tám tháng năm 1941 và tin là không thể xâm phạm. Tobruk tháng 6/1942 không phải Tobruk năm 1941: phòng thủ của nó đã suy yếu, quân đồn trú — Sư đoàn Nam Phi 2 và các đơn vị khác, khoảng 33.000 người dưới quyền Thiếu tướng Hendrik Klopper — không chuẩn bị cho vây hãm, và tư lệnh của nó được lệnh giữ pháo đài bằng mọi giá.

Rommel tấn công ngày 20 tháng 6, bằng đòn tập trung của Quân đoàn Châu Phi và Quân đoàn XX Ý, được máy bay bổ nhào yểm trợ, và phòng thủ bị xuyên thủng trong vài giờ. Ngày 21 tháng 6, Tobruk đầu hàng, và khoảng 33.000 người — lính Anh, Nam Phi, Ấn Độ và các nước Thịnh vượng chung khác — bị bắt làm tù binh.

Sự thất thủ của Tobruk là cú sốc với người Anh: pháo đài từng là biểu tượng kháng cự của Anh trên sa mạc đã thất thủ trong một ngày, và con đường tới Ai Cập mở ra. Rommel, được thăng thống chế trong ngày chiến thắng, tiến vào Ai Cập, tới El Alamein.

6. Bước ngoặt

Sự thất thủ của hộp Lữ đoàn 150

Bước ngoặt của Trận Gazala là sự thất thủ của hộp Lữ đoàn 150 ngày 1 tháng 6 năm 1942. Hộp, do một lữ đoàn của Sư đoàn Northumbrian 50 giữ, bảo vệ đầu phía nam của bãi mìn Anh và tuyến tiếp tế tới lực lượng của Rommel tại Cauldron.

Chừng nào hộp còn giữ, lực lượng của Rommel bị cắt khỏi tiếp tế, và các đoàn xe Đức tại Cauldron cạn nhiên liệu, nước và đạn dược. Ngày 1 tháng 6, quân Đức tràn ngập hộp, và tuyến tiếp tế được mở.

Sự thất thủ của hộp thay đổi trận đánh: lực lượng của Rommel, vốn ở bờ vực thảm họa, lại được tiếp tế, và tự do tấn công. Quân Anh, vốn ở bờ vực chiến thắng, đã mất nó. Hộp là vị trí nhỏ, do một lữ đoàn duy nhất giữ, nhưng sự thất thủ của nó quyết định trận đánh — và nhắc nhở rằng trong chiến tranh, một vị trí nhỏ có thể quan trọng hơn cả một quân đội.

Thứ Bảy Đen

Bước ngoặt thứ hai là trận đánh ngày 12–13 tháng 6, “Thứ Bảy Đen”, trong đó Rommel phá hủy thiết giáp Anh tại Cauldron. Thiết giáp Anh, vốn là lực lượng tấn công của Quân đoàn 8, được đưa vào trận theo từng lữ đoàn riêng rẽ, không có bộ binh yểm trợ, và bị pháo 88 mm cùng xe tăng Đức phá hủy.

Việc mất thiết giáp làm vỡ tuyến Anh: không có xe tăng, Quân đoàn 8 không thể phản công, và không thể giữ Tuyến Gazala. Ritchie ra lệnh rút lui ngày 13 tháng 6, và trận đánh kết thúc. Thứ Bảy Đen là ngày quân Anh mất quyền chủ động trong chiến tranh sa mạc, và họ sẽ không giành lại được cho đến El Alamein, bốn tháng sau.

Trận đánh được nhớ trong quân đội Anh như bài học về sử dụng thiết giáp — bài học viết bằng xác của hàng trăm xe tăng tại Cauldron.

7. Thương vong và tổn thất

Cái giá phải trả

Cái giá thương vong của Trận Gazala chỉ là ước tính, và số liệu của Anh và phe Trục thuộc loại khác nhau. Tổn thất của Anh trong giao tranh Gazala–Tobruk, từ ngày 26 tháng 5 đến 21 tháng 6 năm 1942, thường được đưa ra là khoảng 50.000 người chết, bị thương và bị bắt, trong đó có khoảng 33.000 người bị bắt tại Tobruk ngày 21 tháng 6.

Quân Anh cũng mất hơn 1.000 xe tăng trong giao tranh, con số bao gồm xe tăng bị phá hủy tại Cauldron, xe tăng bị bỏ lại trong rút lui, và xe tăng bị thu giữ tại Tobruk. Tổn thất của phe Trục thường được đưa ra là khoảng 10.000 người chết, bị thương và bị bắt, dù con số không chắc chắn, và phe Trục cũng mất nặng về xe tăng — dù tổn thất của họ được bù đắp bằng xe tăng thu giữ tại Tobruk, nơi quân Anh để lại kho tiếp tế và phương tiện lớn.

Sự chênh lệch tổn thất — khoảng 50.000 so với khoảng 10.000 — là thước đo cho sự toàn vẹn của chiến thắng phe Trục, và quy mô thất bại của Anh.

Sự thất thủ của Tobruk và ý nghĩa của nó

Sự thất thủ của Tobruk ngày 21/6/1942 là tổn thất lớn nhất duy nhất của trận đánh, và xứng đáng được đếm riêng. Quân đồn trú Tobruk — khoảng 33.000 người, gồm lính Anh, Nam Phi, Ấn Độ và các nước Thịnh vượng chung khác — đầu hàng trong một ngày, và tổn thất được cảm nhận xa ngoài Bắc Phi: ở London, sự thất thủ của Tobruk dẫn tới cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ Churchill, mà Churchill vượt qua, và ở Trung Đông nó đưa người Anh tới bờ vực thảm họa.

Tiếp tế thu giữ tại Tobruk — lương thực, nhiên liệu, đạn dược và phương tiện — đủ để tiếp tế cho quân đội Rommel trong nhiều tuần, và giúp ông tiến vào Ai Cập. Sự thất thủ của Tobruk không chỉ là thất bại quân sự; nó là cú sốc chính trị, và thay đổi cục diện chiến tranh ở Bắc Phi.

Người Anh sẽ không hồi phục sau Gazala và Tobruk cho đến El Alamein, và sự hồi phục sẽ do tư lệnh mới, Montgomery, người thay Auchinleck tháng 8/1942, dẫn dắt.

	Đồng minh	Phe Trục
Chết và bị thương**	Một phần trong tổng số 50.000 (chết, bị thương và bị bắt)	Khoảng 10.000 chết, bị thương và bị bắt (ước tính khác nhau)
Tù binh**	Khoảng 33.000 chỉ tại Tobruk; thêm nữa trong giao tranh Gazala	Ít
Xe tăng mất**	Hơn 1.000 xe tăng mất (bị phá hủy, bỏ lại và bị thu giữ)	Tổn thất xe tăng nặng, được bù bằng xe tăng Anh thu giữ tại Tobruk
Tổng cộng**	Khoảng 50.000 thương vong (26/5 – 21/6/1942)	Khoảng 10.000 thương vong (ước tính khác nhau)

8. Bản đồ và địa hình

Tuyến Gazala trên bản đồ

Trận Gazala diễn ra trên đồng bằng ven biển Cyrenaica, ở miền đông Libya, giữa biển Địa Trung Hải ở phía bắc và sa mạc trống ở phía nam. Tuyến Gazala chạy khoảng 60 km từ bờ biển, gần thị trấn Gazala, xuống phía nam vào sa mạc tới ốc đảo Bir Hakeim, và mặt đất nó bao phủ là sa mạc bằng phẳng, trống trải, chỉ bị cắt bởi vách đá chạy dọc bờ biển và các wadi — lòng sông khô — cắt ngang đồng bằng.

Các hộp của Tuyến Gazala nằm dọc tuyến, mỗi hộp là vị trí kiên cố bao quanh bởi bãi mìn, và khoảng trống giữa chúng được bãi mìn và thiết giáp Anh dự bị bao quát. Bản thân sa mạc là đặc điểm quyết định của trận đánh: nó trống trải, bằng phẳng, và cho phép quân đội cơ động di chuyển vòng quanh quân đội tĩnh.

Người Anh xây tuyến để giữ Rommel, và sa mạc cho phép Rommel đi vòng qua nó.

Cauldron và Bir Hakeim

Hai nơi tạo nên đặc trưng cho trận đánh: Cauldron và Bir Hakeim. Cauldron là vùng trũng trên sa mạc, phía tây nam Tobruk, bao quanh bởi bãi mìn, nơi trận đấu xe tăng cuối tháng 5 và đầu tháng 6 diễn ra. Nó là cái bẫy tự nhiên: bãi mìn dồn xe tăng vào bãi giết chóc, và pháo 88 mm, đặt trên vành vùng trũng, bắn xuống.

Bir Hakeim, ở đầu phía nam của tuyến, là ốc đảo trên sa mạc, cụm giếng nước và nhà đổ nát mà quân Pháp Tự do biến thành pháo đài. Nó là chìa khóa của tuyến, và việc phòng thủ nó hai tuần đã làm chậm cuộc tiến quân của Rommel và khiến ông mất thời gian mà ông không thể chịu nổi. Địa hình của Gazala — một tuyến, một vạc và một ốc đảo — định hình trận đánh, và trận đánh diễn ra vì mặt đất mà địa hình khiến nó quan trọng.

9. Kết quả và di sản

Con đường tới Ai Cập

Kết quả của Trận Gazala là cuộc tiến quân của phe Trục vào Ai Cập. Sau khi Tobruk thất thủ ngày 21 tháng 6, Rommel tiến về phía đông, truy kích Quân đoàn 8 đang rút lui tới biên giới Ai Cập và xa hơn, tới El Alamein, nơi quân Anh đứng vững tháng 7/1942.

Trận El Alamein lần thứ nhất, diễn ra tháng 7, chặn Rommel, và Trận El Alamein lần thứ hai, diễn ra tháng 10–11, phá hủy quân đội của ông và đẩy nó lui qua Libya. Gazala là đỉnh cao trong sự nghiệp của Rommel: sau Gazala, ông không bao giờ thắng trận lớn nào nữa, và chiến tranh ở Bắc Phi chuyển sang chống lại ông.

Trận đánh được nhớ như khoảnh khắc người Anh suýt mất Trung Đông nhất, và Rommel suýt thắng chiến tranh ở châu Phi nhất.

Cuộc tiến quân vào Ai Cập là nước đi táo bạo nhất của Rommel, và nguy hiểm nhất: tuyến tiếp tế của ông trải dài hàng trăm km qua sa mạc, nhiên liệu ít, và quân Anh, được tăng viện và tái tổ chức, đang chờ tại El Alamein. Trận El Alamein lần thứ nhất, diễn ra tháng 7/1942, chặn ông, và chiến tranh sa mạc bước vào giai đoạn cuối.

Bài học của chiến tranh sa mạc

Gazala để lại bài học lâu dài cho quân đội Anh, và đó là bài học mà Montgomery, người nhận quyền chỉ huy Quân đoàn 8 tháng 8/1942, ghi nhớ. Bài học là quân đội sa mạc phải được chỉ huy như một lực lượng duy nhất, thiết giáp của nó phải được dùng tập trung và có bộ binh yểm trợ, và tuyến phòng thủ tĩnh trên sa mạc trống là cái bẫy cho bên phòng thủ, không phải cho bên tấn công.

Montgomery tái thiết Quân đoàn 8 theo những nguyên tắc đó, và tại El Alamein ông chiến đấu trận đánh mà Rommel đã chiến đấu tại Gazala — nhưng ngược lại, với quân Anh là quân cơ động và quân Đức là quân tĩnh.

Trận Gazala cũng để lại bài học cho quân Đức: chiến thắng của Rommel giành được bằng cách vòng sườn tuyến tĩnh, nhưng giành được với cái giá là tuyến tiếp tế của ông, và cuộc tiến quân vào Ai Cập của ông vượt quá tiếp tế và khiến ông mắc kẹt tại El Alamein.

Chiến tranh sa mạc là chiến tranh tiếp tế, và Gazala là trận đánh chứng minh điều đó.

Ký ức

Gazala được nhớ ở Anh như một thất bại, và ở Pháp như sự đứng vững tại Bir Hakeim. Phòng thủ Bir Hakeim của quân Pháp Tự do được kỷ niệm ở Pháp hằng năm, và tên của Koenig cùng binh lính của ông được tôn vinh như những người đã giữ đầu phía nam của tuyến trong hai tuần trước lực lượng áp đảo. Ở Anh, trận đánh được nhớ như “Gazala Gallop” và sự thất thủ của Tobruk, và thất bại dẫn tới việc thay thế Ritchie và, tháng 8, chính Auchinleck, bằng Montgomery. Ở Đức, Gazala được nhớ như chiến thắng lớn nhất của Rommel, và cây gậy thống chế mà Hitler gửi ông trong ngày Tobruk thất thủ là biểu tượng cho đỉnh cao sự nghiệp của ông.

Bản thân chiến trường, trên sa mạc Libya, giờ trống rỗng, và các hộp của Tuyến Gazala đã sụp đổ thành cát — nhưng bài học của trận đánh, rằng quân đội cơ động đánh bại quân đội tĩnh trên sa mạc trống, vẫn được dạy trong các trường quân sự ngày nay.

10. Chỉ huy

Chỉ huy Đồng minh

Trung tướng Neil Ritchie (Vương quốc Anh). Tư lệnh Quân đoàn 8 tại Gazala. Ritchie, sĩ quan tham mưu chưa bao giờ chỉ huy quân đoàn trong chiến đấu, được bổ nhiệm chỉ huy Quân đoàn 8 tháng 11/1941 và dẫn nó tại Gazala. Sau thất bại, ông bị cách chức và phục vụ tại các vị trí tham mưu trong phần còn lại của chiến tranh. Ông qua đời năm 1983.

Thiếu tướng Frank Messervy (Vương quốc Anh). Tư lệnh Sư đoàn Thiết giáp 7, “Desert Rats”, tại Gazala. Sư đoàn của Messervy chịu phần lớn đòn vòng sườn của Đức ngày 27 tháng 5, và chính Messervy bị quân Đức bắt rồi trốn thoát. Sau này ông chỉ huy Sư đoàn Thiết giáp 7 tại Miến Điện và trở thành sĩ quan cấp cao trong Quân đội Ấn Độ.

Chuẩn tướng Marie-Pierre Koenig (Pháp). Tư lệnh Lữ đoàn Pháp Tự do 1 tại Bir Hakeim. Phòng thủ ốc đảo của Koenig trong hai tuần trước lực lượng áp đảo trở thành một trong những hành động nổi tiếng nhất của chiến tranh sa mạc. Sau này ông chỉ huy lực lượng Pháp trong giải phóng Paris và được truy phong Thống chế Pháp năm 1984.

Tướng Claude Auchinleck (Vương quốc Anh). Tổng tư lệnh Trung Đông. Auchinleck bổ nhiệm Ritchie chỉ huy Quân đoàn 8 và tự mình nắm quyền chỉ huy sau thất bại tại Gazala, chặn Rommel tại Trận El Alamein lần thứ nhất tháng 7/1942. Ông bị Montgomery thay thế tháng 8/1942.

Chỉ huy Phe Trục

Thống chế Erwin Rommel (Đức). Tư lệnh Panzerarmee Afrika. Rommel lên kế hoạch và thực hiện đòn vòng sườn tại Gazala, chiếm Tobruk ngày 21 tháng 6, và được thăng thống chế trong ngày chiến thắng. Ông bị chặn tại El Alamein tháng 7/1942 và bị đánh bại ở đó tháng 10–11. Sau này ông chỉ huy ở Normandy và bị buộc tự sát tháng 10/1944 sau âm mưu tháng 7 chống Hitler.

Tướng Ludwig Crüwell (Đức). Tư lệnh Quân đoàn Châu Phi Đức. Crüwell chỉ huy lực lượng cơ động Đức trong đòn vòng sườn tại Gazala, và ông bị quân Anh bắt tháng 5/1942, ngay trước trận đánh — thực tế, ông bị bắn rơi và bị bắt ngày 29 tháng 5, trong trận đánh, và quyền chỉ huy Quân đoàn Châu Phi chuyển cho chính Rommel. Ông sống phần còn lại của chiến tranh như tù binh.

Tướng Ettore Bastico (Ý). Tư lệnh lực lượng Ý ở Bắc Phi và cấp trên danh nghĩa của Rommel. Bastico chỉ huy bộ binh Ý giữ tuyến ở phía bắc tại Gazala, và chịu trách nhiệm về đóng góp của Ý cho chiến thắng. Ông sống sót qua chiến tranh và qua đời năm 1972.

11. Câu hỏi thường gặp

Trận Gazala diễn ra khi nào?

Trận Gazala diễn ra từ ngày 26 tháng 5 đến 13 tháng 6 năm 1942, và chiến dịch kết thúc với sự thất thủ của Tobruk ngày 21/6/1942.

Ai thắng Trận Gazala?

Phe Trục thắng. Panzerarmee Afrika của Rommel phá vỡ Tuyến Gazala của Quân đoàn 8 Anh, đẩy quân Anh lui trong “Gazala Gallop”, và chiếm Tobruk ngày 21/6/1942, bắt khoảng 33.000 tù binh.

Tuyến Gazala là gì?

Tuyến Gazala là vị trí phòng thủ của Anh phía tây Tobruk: chuỗi các “hộp” kiên cố do lữ đoàn bộ binh giữ, bao quanh bởi bãi mìn, trải dài khoảng 60 km từ bờ Địa Trung Hải xuống phía nam tới ốc đảo Bir Hakeim.

Điều gì xảy ra tại Bir Hakeim?

Lữ đoàn Pháp Tự do 1 dưới quyền Tướng Koenig giữ ốc đảo Bir Hakeim, ở đầu phía nam Tuyến Gazala, trong hai tuần (26/5 – 11/6/1942) trước các cuộc tấn công của Đức và Ý, trước khi đột phá dưới bóng tối. Sự đứng vững làm chậm cuộc tiến quân của Rommel và trở thành một trong những hành động nổi tiếng nhất của chiến tranh sa mạc.

Cauldron là gì?

Cauldron là khu vực trên sa mạc phía tây nam Tobruk, bao quanh bởi bãi mìn, nơi trận đấu xe tăng cuối tháng 5 và đầu tháng 6 năm 1942 diễn ra. Thiết giáp Anh bị phá hủy ở đó bởi pháo 88 mm của Đức, trong giao tranh làm vỡ tuyến Anh.

Vì sao Tobruk thất thủ nhanh như vậy?

Tobruk tháng 6/1942 không phải pháo đài năm 1941: phòng thủ của nó đã suy yếu, quân đồn trú không chuẩn bị cho vây hãm, và Rommel tấn công bằng đòn tập trung được máy bay bổ nhào yểm trợ. Phòng thủ bị xuyên thủng trong vài giờ ngày 20 tháng 6, và quân đồn trú đầu hàng ngày 21/6/1942.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Battle of Gazala” — ngày tháng, lực lượng, số liệu thương vong và diễn biến trận đánh.
2. Lưu trữ Quốc gia Anh / Lịch sử Chính thức của Anh, The Mediterranean and Middle East, Vol. III — tường thuật chính thức của Anh về Gazala và Tobruk.
3. Encyclopædia Britannica, “Battle of Gazala” — bối cảnh và trận đánh.
4. Erwin Rommel, The Rommel Papers (do B. H. Liddell Hart biên tập, Collins, 1953) — lời kể của Rommel về đòn vòng sườn và chiếm Tobruk.
5. Thống chế Lord Carver, Tobruk (Batsford, 1964) — sự thất thủ của Tobruk và chiến dịch Gazala.
6. John Bierman và Colin Smith, The Battle of Alamein: Turning Point, World War II (Viking, 2002) — Gazala và Tobruk là khúc dạo đầu cho El Alamein.

Đọc thêm

• Basil Liddell Hart, History of the Second World War (Cassell, 1970), về chiến tranh sa mạc.
• Niall Barr, Pendulum of War: The Three Battles of El Alamein (Jonathan Cape, 2004).

Bài viết liên quan

• Túi Falaise
• Giải phóng Paris
• Chiến dịch Cobra