Joseph Stalin

1. Lead / Mở đầu

Joseph Stalin (18 December 1878 – 5 March 1953), born Ioseb Besarionis dze Jughashvili, was a Soviet politician and revolutionary who led the Soviet Union from the mid-1920s until his death in 1953, holding the post of General Secretary of the Communist Party from 1922 to 1952 and serving as the country’s premier from 1941 to 1953. Under his leadership the Soviet Union was transformed from a largely agrarian country into a major industrial power through the Five-Year Plans and collectivisation, at a human cost measured in millions of deaths from famine, purges and forced labour. During the Second World War he led the Soviet Union through the German invasion of 1941, the defence of Moscow and Stalingrad, and the advance to Berlin in 1945, and he took part in the Allied conferences at Tehran, Yalta and Potsdam that shaped the post-war order. Historians continue to debate the scale and causes of the deaths under his rule, but the documentary record — including Soviet archives opened after 1991 — establishes that his policies caused mass suffering on a scale few leaders in history have matched.

Joseph Stalin (18 tháng 12 năm 1878 – 5 tháng 3 năm 1953), tên khai sinh Ioseb Besarionis dze Jughashvili, là chính trị gia và nhà cách mạng Xô viết, lãnh đạo Liên Xô từ giữa thập niên 1920 đến khi qua đời năm 1953, giữ chức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản từ 1922 đến 1952 và làm thủ tướng từ 1941 đến 1953. Dưới sự lãnh đạo của ông, Liên Xô chuyển từ một nước chủ yếu nông nghiệp thành một cường quốc công nghiệp lớn nhờ các Kế hoạch Năm năm và tập thể hóa, với cái giá nhân mạng tính bằng hàng triệu người chết vì nạn đói, thanh trừng và lao động cưỡng bức. Trong Thế chiến II, ông lãnh đạo Liên Xô qua cuộc xâm lược của Đức năm 1941, phòng thủ Moscow và Stalingrad, và tiến quân tới Berlin năm 1945, đồng thời tham dự các hội nghị Đồng minh ở Tehran, Yalta và Potsdam định hình trật tự hậu chiến. Các sử gia vẫn tiếp tục tranh luận về quy mô và nguyên nhân các ca tử vong dưới thời ông, nhưng hồ sơ tài liệu — bao gồm các kho lưu trữ Xô viết mở cửa sau năm 1991 — xác lập rằng các chính sách của ông gây ra đau khổ trên diện rộng ở mức ít nhà lãnh đạo nào trong lịch sử sánh được.

2. Key Facts / Thông tin chính

Born	18 December [O.S. 6 December] 1878, Gori, Tiflis Governorate, Russian Empire (now Georgia)
Died	5 March 1953 (aged 74), Kuntsevo Dacha, near Moscow, Soviet Union
Nationality	Georgian, Soviet
Role / Office	General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union, 1922–1952; Chairman of the Council of Ministers (Premier), 1941–1953; leader of the USSR from the mid-1920s
Known for	Five-Year Plans and collectivisation; the Great Purge; leadership of the USSR in the Second World War; the Molotov–Ribbentrop Pact
Spouse / Family	Ekaterina Svanidze (married 1906, died 1907); Nadezhda Alliluyeva (married 1919, died 1932); children Yakov, Vasily and Svetlana

Sinh	18 tháng 12 [lịch cũ 6 tháng 12] năm 1878, Gori, tỉnh Tiflis, Đế quốc Nga (nay thuộc Georgia)
Mất	5 tháng 3 năm 1953 (hưởng thọ 74 tuổi), Dacha Kuntsevo, gần Moscow, Liên Xô
Quốc tịch	Người Georgia, Xô viết
Vai trò / Chức vụ	Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, 1922–1952; Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (Thủ tướng), 1941–1953; lãnh đạo Liên Xô từ giữa thập niên 1920
Nổi tiếng vì	Kế hoạch Năm năm và tập thể hóa; Đại thanh trừng; lãnh đạo Liên Xô trong Thế chiến II; Hiệp ước Molotov–Ribbentrop
Vợ / Gia đình	Ekaterina Svanidze (kết hôn 1906, mất 1907); Nadezhda Alliluyeva (kết hôn 1919, mất 1932); các con Yakov, Vasily và Svetlana

3. Early Life and Education / Thời trẻ và học vấn

Joseph Stalin was born Ioseb Besarionis dze Jughashvili on 18 December 1878 in Gori, a small town in Georgia, then part of the Russian Empire. He was the only surviving child of Besarion Jughashvili, a cobbler, and Ekaterina Geladze, a washerwoman. The family lived in poverty in a one-room house, and his father, according to later accounts, drank heavily and was violent toward his wife and son. Stalin’s mother was determined that her son should become a priest, and in 1888 he entered the church school in Gori, where he did well. In 1894 he won a scholarship to the Tbilisi Spiritual Seminary, the leading educational institution in Georgia, where he studied for the priesthood for five years.

At the seminary Stalin encountered forbidden books — the works of Karl Marx and other revolutionary writers — and he began to move in underground Marxist circles. He was expelled from the seminary in 1899, officially for failing to attend an examination, though the expulsion followed his involvement in revolutionary activity. He joined the Russian Social Democratic Labour Party in 1898 and became a full-time revolutionary organiser in the Caucasus, working under the underground name “Koba”, taken from a Georgian folk hero, and later adopting the name “Stalin”, from the Russian word for steel (stal).

Between 1902 and 1913 Stalin was arrested at least six times and exiled to Siberia on several occasions, escaping from exile more than once. He took part in the 1905 revolution, helped organise strikes and bank robberies to fund the party — including the 1907 Tiflis bank robbery, in which some 40 people were killed — and in 1912 he was co-opted onto the Central Committee of the Bolshevik faction. In 1913 he wrote Marxism and the National Question, a pamphlet on nationality policy that impressed Lenin and brought him to Lenin’s attention as a specialist on the subject. He spent the First World War largely in Siberian exile, returning to Petrograd in March 1917 after the February Revolution that overthrew the Tsar. He played a secondary role in the October Revolution of 1917, editing the party newspaper Pravda and serving on the Military Revolutionary Committee, but he was not one of its leading figures. In the new Soviet government he became People’s Commissar for Nationalities, a post that gave him responsibility for the non-Russian peoples of the former empire.

Joseph Stalin sinh ra với tên Ioseb Besarionis dze Jughashvili ngày 18 tháng 12 năm 1878 tại Gori, một thị trấn nhỏ ở Georgia, khi đó thuộc Đế quốc Nga. Ông là người con duy nhất còn sống của Besarion Jughashvili, một thợ đóng giày, và Ekaterina Geladze, một thợ giặt. Gia đình sống nghèo khó trong một căn nhà một phòng, và cha ông, theo các tường thuật sau này, nghiện rượu nặng và bạo hành vợ con. Mẹ Stalin quyết tâm cho con trai làm linh mục, và năm 1888 ông vào trường nhà thờ ở Gori, nơi ông học giỏi. Năm 1894, ông giành học bổng vào Chủng viện Thần học Tbilisi, cơ sở giáo dục hàng đầu ở Georgia, nơi ông học làm linh mục trong năm năm.

Tại chủng viện, Stalin tiếp xúc với sách cấm — các tác phẩm của Karl Marx và các nhà văn cách mạng khác — và bắt đầu tham gia các nhóm Marxist ngầm. Ông bị đuổi khỏi chủng viện năm 1899, chính thức vì không dự thi, dù việc đuổi học diễn ra sau khi ông tham gia hoạt động cách mạng. Ông gia nhập Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga năm 1898 và trở thành nhà tổ chức cách mạng toàn thời gian ở Kavkaz, hoạt động dưới bí danh “Koba”, lấy từ một anh hùng dân gian Georgia, và sau này lấy tên “Stalin”, từ tiếng Nga nghĩa là thép (stal).

Từ năm 1902 đến 1913, Stalin bị bắt ít nhất sáu lần và bị đày đi Siberia nhiều lần, trốn khỏi nơi đày hơn một lần. Ông tham gia cách mạng 1905, giúp tổ chức đình công và cướp ngân hàng để gây quỹ cho đảng — trong đó có vụ cướp ngân hàng Tiflis năm 1907, khiến khoảng 40 người thiệt mạng — và năm 1912 ông được đưa vào Ban Chấp hành Trung ương của phe Bolshevik. Năm 1913, ông viết Chủ nghĩa Marx và vấn đề dân tộc, một cuốn sách nhỏ về chính sách dân tộc gây ấn tượng với Lenin và khiến Lenin chú ý đến ông như một chuyên gia về chủ đề này. Ông trải qua Thế chiến I phần lớn trong cảnh lưu đày ở Siberia, trở về Petrograd tháng 3 năm 1917 sau Cách mạng Tháng Hai lật đổ Sa hoàng. Ông đóng vai trò thứ yếu trong Cách mạng Tháng Mười năm 1917, biên tập báo Pravda của đảng và phục vụ trong Ủy ban Quân sự Cách mạng, nhưng không phải là một trong những nhân vật lãnh đạo của nó. Trong chính phủ Xô viết mới, ông trở thành Ủy viên Nhân dân về Dân tộc, một chức vụ giao cho ông trách nhiệm đối với các dân tộc phi Nga của đế quốc cũ.

4. Rise to Prominence / Con đường đến vị trí lãnh đạo

Stalin’s rise to power was gradual, administrative and, to his rivals, almost invisible until it was too late. In April 1922, on Lenin’s proposal, he was appointed General Secretary of the Communist Party — a post that was then regarded as routine party administration. Stalin turned it into the centre of power. As General Secretary he controlled appointments throughout the party, placing his supporters in key posts and building a network of loyal officials across the Soviet Union. Lenin, who had become ill after a series of strokes, grew alarmed: in his “Testament” of December 1922, dictated shortly before his final stroke, Lenin described Stalin as “too rude” and suggested that the party consider removing him from the post. After Lenin’s death in January 1924, the Central Committee chose not to act on the Testament, and Stalin remained in place.

Over the next four years Stalin outmanoeuvred each of his rivals in turn. He allied first with Grigory Zinoviev and Lev Kamenev against Leon Trotsky, the most prominent of Lenin’s lieutenants, and had Trotsky removed from the leadership in 1925 and expelled from the party in 1927. He then turned against Zinoviev and Kamenev themselves, and finally against Nikolai Bukharin, the leader of the party’s right wing, who opposed Stalin’s plan for the rapid collectivisation of agriculture. By 1929 Stalin was the unchallenged leader of the Soviet Union. Trotsky was exiled, first to Central Asia and then, in 1929, expelled from the Soviet Union altogether; he was assassinated in Mexico in 1940 by an agent of Stalin’s security service, the NKVD.

Stalin’s consolidation of power coincided with a radical change of economic policy. In 1928 he launched the first Five-Year Plan, which set ambitious targets for heavy industry — steel, coal, electricity, machinery — and in 1929 he ordered the collectivisation of agriculture, forcing peasant households into collective farms. The aim, as Stalin stated it, was to build “socialism in one country” and to make the Soviet Union capable of defending itself against capitalist states. The results were mixed and the costs severe: industrial output grew rapidly, and new industrial cities such as Magnitogorsk were built from nothing, but agriculture was disrupted, livestock numbers collapsed, and the countryside was thrown into crisis. Resistance was met with deportation: hundreds of thousands of wealthier peasants, labelled kulaks, were arrested, deported to Siberia and Central Asia, or executed. Official Soviet records later showed about 390,000 deaths during the forced resettlement of dekulakisation, though historians note that the records are incomplete and the true figure is disputed.

Sự vươn lên nắm quyền của Stalin diễn ra dần dần, mang tính hành chính và, đối với các đối thủ của ông, gần như vô hình cho đến khi quá muộn. Tháng 4 năm 1922, theo đề nghị của Lenin, ông được bổ nhiệm làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản — một chức vụ khi đó được coi là công tác hành chính đảng thường lệ. Stalin biến nó thành trung tâm quyền lực. Với tư cách Tổng Bí thư, ông kiểm soát việc bổ nhiệm trong toàn đảng, đưa những người ủng hộ mình vào các vị trí chủ chốt và xây dựng mạng lưới quan chức trung thành khắp Liên Xô. Lenin, người đã lâm bệnh sau một loạt cơn đột quỵ, ngày càng lo ngại: trong “Di chúc” tháng 12 năm 1922, được đọc chính tả ngay trước cơn đột quỵ cuối cùng, Lenin mô tả Stalin là “quá thô lỗ” và đề nghị đảng cân nhắc cách chức ông. Sau khi Lenin qua đời tháng 1 năm 1924, Ban Chấp hành Trung ương quyết định không thực hiện Di chúc, và Stalin vẫn giữ chức vụ.

Trong bốn năm tiếp theo, Stalin lần lượt vượt qua từng đối thủ. Ông liên minh trước tiên với Grigory Zinoviev và Lev Kamenev chống lại Leon Trotsky, nhân vật nổi bật nhất trong số các cộng sự của Lenin, và khiến Trotsky bị loại khỏi lãnh đạo năm 1925 và bị khai trừ khỏi đảng năm 1927. Sau đó ông quay sang chống lại chính Zinoviev và Kamenev, và cuối cùng chống lại Nikolai Bukharin, lãnh đạo cánh hữu của đảng, người phản đối kế hoạch tập thể hóa nông nghiệp nhanh chóng của Stalin. Đến năm 1929, Stalin là lãnh đạo không ai thách thức được của Liên Xô. Trotsky bị lưu đày, trước tiên đến Trung Á rồi, năm 1929, bị trục xuất khỏi Liên Xô hoàn toàn; ông bị ám sát ở Mexico năm 1940 bởi một đặc vụ của cơ quan an ninh của Stalin, NKVD.

Việc củng cố quyền lực của Stalin trùng với một thay đổi triệt để về chính sách kinh tế. Năm 1928, ông phát động Kế hoạch Năm năm đầu tiên, đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng cho công nghiệp nặng — thép, than, điện, máy móc — và năm 1929 ông ra lệnh tập thể hóa nông nghiệp, ép các hộ nông dân vào nông trang tập thể. Mục tiêu, như Stalin tuyên bố, là xây dựng “chủ nghĩa xã hội trong một nước” và làm cho Liên Xô có khả năng tự vệ trước các nước tư bản. Kết quả trái ngược và cái giá rất nặng nề: sản lượng công nghiệp tăng nhanh, và các thành phố công nghiệp mới như Magnitogorsk được xây dựng từ con số không, nhưng nông nghiệp bị phá vỡ, số lượng gia súc sụt giảm, và nông thôn rơi vào khủng hoảng. Sự kháng cự bị đáp trả bằng trục xuất: hàng trăm nghìn nông dân khá giả hơn, bị gán nhãn kulak, bị bắt, trục xuất đến Siberia và Trung Á, hoặc bị xử tử. Hồ sơ chính thức của Liên Xô sau này cho thấy khoảng 390.000 ca tử vong trong quá trình tái định cư cưỡng bức khi tiêu diệt kulak, dù các sử gia lưu ý hồ sơ không đầy đủ và con số thực còn tranh cãi.

5. Joseph Stalin’s Role in World War II / Vai trò của Joseph Stalin trong Thế chiến II

Stalin’s role in the Second World War falls into three phases: the pact with Germany and the expansion of Soviet territory in 1939–1941; the German invasion and the Soviet defence in 1941–1943; and the Soviet advance to victory and the shaping of post-war Europe in 1943–1945.

The pact with Germany, 1939–1941

In August 1939, after negotiations with Britain and France over an alliance against Germany had failed, Stalin concluded the Molotov–Ribbentrop Pact — a non-aggression treaty with Nazi Germany, signed on 23 August 1939 by the Soviet foreign minister Vyacheslav Molotov and his German counterpart Joachim von Ribbentrop. A secret protocol, denied by the Soviet government until 1989, divided Eastern Europe into German and Soviet spheres of influence. Under the pact, the Soviet Union annexed eastern Poland in September 1939 after Germany invaded from the west, and in 1939–1940 it occupied the Baltic states of Estonia, Latvia and Lithuania, seized Bessarabia from Romania, and fought the Winter War against Finland (November 1939 – March 1940), in which Soviet forces suffered heavy losses before forcing Finland to cede territory.

Stalin’s motives for the pact are a subject of continuing historical debate. Soviet accounts presented it as a necessary measure to buy time to prepare for a war that Stalin regarded as inevitable. Western historians have generally argued that Stalin also sought territorial gains and believed the pact would direct German expansion westward, away from the Soviet Union. What is documented is that the pact gave Germany a secure eastern flank for its attack on Poland on 1 September 1939, which began the Second World War in Europe, and that it supplied Germany with Soviet raw materials — oil, grain and metals — under a trade agreement, until the German invasion of June 1941. It also left the Soviet Union diplomatically isolated from Britain and France and, in the judgement of many historians, left the Red Army unprepared for the attack that followed.

The German invasion and the defence, 1941–1943

On 22 June 1941 Germany launched Operation Barbarossa, the invasion of the Soviet Union, with some three million men along a front stretching from the Baltic to the Black Sea. The attack achieved complete surprise: Soviet forces near the border were overrun, whole armies were encircled and destroyed, and by the autumn German forces had reached the outskirts of Moscow and Leningrad. Stalin’s own conduct in the first days is documented in conflicting accounts: some sources describe him as withdrawn and unable to act for several days, while others record him working continuously in the Kremlin. What is established is that he did not address the Soviet people until 3 July 1941, when he called for a “war of the entire people” and for a scorched-earth policy in territory the enemy might take.

Stalin took direct control of the war effort. On 30 June 1941 he became chairman of the State Defence Committee, which concentrated all civil and military authority in his hands; in July he became People’s Commissar for Defence, and in August he assumed the title of Supreme Commander-in-Chief. His early strategic decisions were costly: in the summer and autumn of 1941 he repeatedly ordered counter-attacks and forbade retreats, contributing to the encirclement of Soviet armies at Kyiv in September 1941, where German reports recorded some 665,000 Soviet prisoners — a figure historians treat as approximate, since German prisoner counts are regarded as inflated. The Soviet Union nevertheless survived: in December 1941, Soviet forces under General Georgy Zhukov counter-attacked before Moscow and drove the Germans back, the first major German defeat of the war. Leningrad endured a siege of nearly 900 days (September 1941 – January 1944), in which more than a million civilians are estimated to have died, most from starvation.

The turning point in the east came at Stalingrad. From August 1942 to February 1943, Soviet forces defended the city on the Volga in street-by-street fighting, then encircled the German Sixth Army in Operation Uranus (November 1942). The German army surrendered on 2 February 1943, with some 91,000 men taken prisoner, according to Soviet records. German and Soviet casualty figures for Stalingrad differ and remain disputed; commonly cited estimates put total losses on both sides at around two million killed, wounded or captured, though historians caution that the figures are approximate. After Stalingrad, the initiative passed to the Red Army, which won the Battle of Kursk in July–August 1943, the largest tank battle in history, and began the long advance westward.

Stalin’s wartime leadership combined centralised control with a willingness, after the disasters of 1941, to delegate operational decisions to professional generals such as Zhukov and Aleksandr Vasilevsky. He also presided over the evacuation of industry east of the Urals in 1941–1942 — more than 1,500 factories were moved, according to Soviet records — and over a war economy that, with Lend-Lease aid from the United States and Britain, out-produced Germany in tanks, aircraft and artillery by 1943–1944. The Soviet Union bore the largest share of the fighting against Germany: of the approximately 5.3 million German military deaths in the war, the great majority occurred on the Eastern Front, and Soviet military and civilian deaths are estimated at around 27 million, according to the figures published by the Soviet and later Russian governments — a figure that is widely cited but whose precise breakdown remains a subject of research.

The advance to victory and the post-war settlement, 1943–1945

From 1943 onward, Stalin’s role was increasingly diplomatic as well as military. At the Tehran Conference (28 November – 1 December 1943) he met Winston Churchill and Franklin D. Roosevelt for the first time, and the three leaders agreed on the opening of a second front in France in 1944 and on the post-war division of Germany. At Yalta (4–11 February 1945) they agreed on the structure of the United Nations, on the occupation zones of Germany, and on Soviet entry into the war against Japan — in return for which Stalin secured recognition of Soviet territorial gains in Eastern Europe. At Potsdam (July–August 1945), after Roosevelt’s death, Stalin negotiated with Churchill and the new American president, Harry Truman, over the administration of defeated Germany.

On 8 May 1945 Germany surrendered, and Soviet forces occupied Berlin. In August 1945, in accordance with the Yalta agreement, the Soviet Union declared war on Japan and occupied Manchuria. The war ended with the Soviet Union in control of Eastern Europe, a position Stalin consolidated in the following years through the installation of Communist governments in Poland, Romania, Bulgaria, Hungary, Czechoslovakia and East Germany. The agreements at Yalta and Potsdam, and the extent to which Stalin honoured or broke them, remain subjects of historical debate: Western historians generally argue that Stalin used the Red Army’s presence to impose Communist rule regardless of the Yalta commitment to free elections, while Russian historians have argued that the agreements were ambiguous and that the Western Allies accepted Soviet security interests in Eastern Europe.

Vai trò của Stalin trong Thế chiến II chia thành ba giai đoạn: hiệp ước với Đức và việc mở rộng lãnh thổ Xô viết năm 1939–1941; cuộc xâm lược của Đức và phòng thủ Xô viết năm 1941–1943; và cuộc tiến quân đến thắng lợi cùng việc định hình châu Âu hậu chiến năm 1943–1945.

Hiệp ước với Đức, 1939–1941

Tháng 8 năm 1939, sau khi các cuộc đàm phán với Anh và Pháp về một liên minh chống Đức thất bại, Stalin ký kết Hiệp ước Molotov–Ribbentrop — một hiệp ước bất tương xâm với Đức Quốc xã, ký ngày 23 tháng 8 năm 1939 bởi ngoại trưởng Xô viết Vyacheslav Molotov và người đồng cấp Đức Joachim von Ribbentrop. Một nghị định thư bí mật, bị chính phủ Xô viết phủ nhận cho đến năm 1989, chia Đông Âu thành các vùng ảnh hưởng của Đức và Liên Xô. Theo hiệp ước, Liên Xô sáp nhập miền đông Ba Lan tháng 9 năm 1939 sau khi Đức xâm lược từ phía tây, và trong các năm 1939–1940, Liên Xô chiếm đóng các nước Baltic Estonia, Latvia và Litva, chiếm Bessarabia từ Romania, và tiến hành Chiến tranh Mùa đông chống Phần Lan (tháng 11 năm 1939 – tháng 3 năm 1940), trong đó quân Xô viết chịu tổn thất nặng nề trước khi ép Phần Lan nhượng lãnh thổ.

Động cơ của Stalin khi ký hiệp ước là chủ đề tranh luận lịch sử liên tục. Các tường thuật Xô viết trình bày nó như một biện pháp cần thiết để có thời gian chuẩn bị cho một cuộc chiến mà Stalin coi là không thể tránh khỏi. Các sử gia phương Tây thường cho rằng Stalin cũng tìm kiếm lợi ích lãnh thổ và tin rằng hiệp ước sẽ hướng sự bành trướng của Đức về phía tây, tránh xa Liên Xô. Điều đã được ghi chép là hiệp ước đã cho Đức một sườn phía đông an toàn cho cuộc tấn công Ba Lan ngày 1 tháng 9 năm 1939, mở đầu Thế chiến II ở châu Âu, và rằng nó cung cấp cho Đức nguyên liệu thô Xô viết — dầu, ngũ cốc và kim loại — theo một thỏa thuận thương mại, cho đến cuộc xâm lược của Đức tháng 6 năm 1941. Nó cũng khiến Liên Xô bị cô lập về ngoại giao với Anh và Pháp và, theo đánh giá của nhiều sử gia, khiến Hồng quân không sẵn sàng cho cuộc tấn công tiếp theo.

Cuộc xâm lược của Đức và phòng thủ, 1941–1943

Ngày 22 tháng 6 năm 1941, Đức phát động Chiến dịch Barbarossa, xâm lược Liên Xô, với khoảng ba triệu quân dọc theo mặt trận trải dài từ Baltic đến Biển Đen. Cuộc tấn công đạt được sự bất ngờ hoàn toàn: các lực lượng Xô viết gần biên giới bị tràn qua, toàn bộ quân đoàn bị bao vây và tiêu diệt, và đến mùa thu, quân Đức đã đến vùng ngoại ô Moscow và Leningrad. Cách hành xử của chính Stalin trong những ngày đầu được ghi lại trong các tường thuật mâu thuẫn: một số nguồn mô tả ông rút lui và không thể hành động trong vài ngày, trong khi những nguồn khác ghi lại ông làm việc liên tục ở Điện Kremlin. Điều đã được xác lập là ông không phát biểu trước nhân dân Xô viết cho đến ngày 3 tháng 7 năm 1941, khi ông kêu gọi một “cuộc chiến tranh của toàn dân” và chính sách tiêu thổ ở lãnh thổ mà kẻ thù có thể chiếm.

Stalin nắm quyền kiểm soát trực tiếp nỗ lực chiến tranh. Ngày 30 tháng 6 năm 1941, ông trở thành chủ tịch Ủy ban Quốc phòng Nhà nước, tập trung mọi quyền hành dân sự và quân sự vào tay mình; tháng 7, ông trở thành Ủy viên Nhân dân về Quốc phòng, và tháng 8, ông nhận danh hiệu Tổng Tư lệnh Tối cao. Các quyết định chiến lược đầu tiên của ông rất tốn kém: mùa hè và mùa thu năm 1941, ông nhiều lần ra lệnh phản công và cấm rút lui, góp phần vào việc bao vây các quân đoàn Xô viết tại Kyiv tháng 9 năm 1941, nơi báo cáo của Đức ghi nhận khoảng 665.000 tù binh Xô viết — một con số các sử gia coi là xấp xỉ, vì số liệu tù binh của Đức được cho là phóng đại. Tuy nhiên, Liên Xô vẫn trụ vững: tháng 12 năm 1941, các lực lượng Xô viết dưới quyền Tướng Georgy Zhukov phản công trước Moscow và đẩy quân Đức lùi lại, thất bại lớn đầu tiên của Đức trong chiến tranh. Leningrad chịu đựng cuộc vây hãm gần 900 ngày (tháng 9 năm 1941 – tháng 1 năm 1944), trong đó ước tính hơn một triệu dân thường đã chết, phần lớn vì đói.

Bước ngoặt ở phía đông diễn ra tại Stalingrad. Từ tháng 8 năm 1942 đến tháng 2 năm 1943, các lực lượng Xô viết phòng thủ thành phố trên sông Volga trong giao tranh từng đường phố, rồi bao vây Tập đoàn quân số 6 của Đức trong Chiến dịch Uranus (tháng 11 năm 1942). Quân Đức đầu hàng ngày 2 tháng 2 năm 1943, với khoảng 91.000 người bị bắt làm tù binh, theo hồ sơ Xô viết. Số liệu thương vong của Đức và Liên Xô tại Stalingrad khác nhau và vẫn còn tranh cãi; các ước tính thường được trích dẫn đặt tổng tổn thất của cả hai bên vào khoảng hai triệu người chết, bị thương hoặc bị bắt, dù các sử gia cảnh báo rằng các con số chỉ là xấp xỉ. Sau Stalingrad, thế chủ động chuyển sang Hồng quân, lực lượng đã thắng trận Kursk tháng 7–8 năm 1943, trận xe tăng lớn nhất trong lịch sử, và bắt đầu cuộc tiến quân dài về phía tây.

Lãnh đạo thời chiến của Stalin kết hợp kiểm soát tập trung với sự sẵn sàng, sau những thảm họa năm 1941, giao các quyết định tác chiến cho các tướng chuyên nghiệp như Zhukov và Aleksandr Vasilevsky. Ông cũng chủ trì việc di dời công nghiệp về phía đông dãy Ural năm 1941–1942 — hơn 1.500 nhà máy được di chuyển, theo hồ sơ Xô viết — và một nền kinh tế chiến tranh, với viện trợ Lend-Lease từ Hoa Kỳ và Anh, đã sản xuất nhiều xe tăng, máy bay và pháo hơn Đức vào các năm 1943–1944. Liên Xô gánh phần lớn nhất trong cuộc chiến chống Đức: trong khoảng 5,3 triệu quân nhân Đức thiệt mạng trong chiến tranh, đại đa số chết ở Mặt trận phía Đông, và số người Xô viết thiệt mạng cả quân sự lẫn dân sự ước tính khoảng 27 triệu, theo số liệu do chính phủ Xô viết và sau này là chính phủ Nga công bố — một con số được trích dẫn rộng rãi nhưng chi tiết chính xác vẫn là chủ đề nghiên cứu.

Tiến quân đến thắng lợi và giải pháp hậu chiến, 1943–1945

Từ năm 1943 trở đi, vai trò của Stalin ngày càng mang tính ngoại giao cũng như quân sự. Tại Hội nghị Tehran (28 tháng 11 – 1 tháng 12 năm 1943), ông gặp Winston Churchill và Franklin D. Roosevelt lần đầu tiên, và ba nhà lãnh đạo nhất trí mở mặt trận thứ hai ở Pháp năm 1944 và chia nước Đức hậu chiến. Tại Yalta (4–11 tháng 2 năm 1945), họ nhất trí về cấu trúc của Liên Hợp Quốc, về các vùng chiếm đóng của Đức, và về việc Liên Xô tham chiến chống Nhật — đổi lại, Stalin đảm bảo sự công nhận các lợi ích lãnh thổ Xô viết ở Đông Âu. Tại Potsdam (tháng 7–8 năm 1945), sau khi Roosevelt qua đời, Stalin đàm phán với Churchill và tổng thống Mỹ mới Harry Truman về việc quản lý nước Đức bại trận.

Ngày 8 tháng 5 năm 1945, Đức đầu hàng, và quân Xô viết chiếm đóng Berlin. Tháng 8 năm 1945, theo thỏa thuận Yalta, Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản và chiếm Mãn Châu. Chiến tranh kết thúc với Liên Xô kiểm soát Đông Âu, một vị thế Stalin củng cố trong những năm tiếp theo thông qua việc lập các chính phủ Cộng sản ở Ba Lan, Romania, Bulgaria, Hungary, Tiệp Khắc và Đông Đức. Các thỏa thuận tại Yalta và Potsdam, và mức độ Stalin tuân thủ hay vi phạm chúng, vẫn là chủ đề tranh luận lịch sử: các sử gia phương Tây thường cho rằng Stalin dùng sự hiện diện của Hồng quân để áp đặt chế độ Cộng sản bất chấp cam kết Yalta về bầu cử tự do, trong khi các sử gia Nga cho rằng các thỏa thuận mơ hồ và các nước Đồng minh phương Tây đã chấp nhận lợi ích an ninh của Liên Xô ở Đông Âu.

6. Key Decisions / Các quyết định quan trọng

Collectivisation and the Five-Year Plans (1928–1932). Stalin’s decision to force the collectivisation of agriculture and to drive rapid industrialisation through the Five-Year Plans was the foundation of his rule. It built the industrial base that later supplied the Soviet war effort, but it also produced the famine of 1932–1933 and the destruction of the peasantry as an independent class. Historians debate whether the famine was a deliberate policy or the unintended result of requisitioning and mismanagement; the documentary record shows that grain was exported while peasants starved, that the state refused to reduce requisitions, and that the movement of starving peasants was restricted. The scale of deaths — 5.5 to 6.5 million in the Soviet famine of 1932–1933, according to commonly cited estimates, with the Ukrainian famine (the Holodomor) accounting for a large share — is not in serious dispute; the question of intent remains contested.

The Great Purge (1936–1938). After the assassination of the Leningrad party leader Sergei Kirov in December 1934 — an event whose circumstances remain disputed, with some historians attributing it to Stalin’s security services and others treating it as the act of a lone gunman — Stalin launched a campaign of arrests, show trials and executions that reached its peak in 1937–1938. According to official Soviet records opened after 1991, 681,692 people were executed for political charges in 1937–1938, and 777,975 judicial executions for political charges are recorded for 1929–1953 as a whole. The victims included party officials, military officers, intellectuals and ordinary citizens; among them were three of the five marshals of the Soviet Union and a large proportion of the senior officer corps, a loss that many historians argue weakened the Red Army in 1941. The show trials of 1936–1938 convicted the surviving leaders of the October Revolution — Zinoviev, Kamenev, Bukharin and others — on charges of treason that were, according to the evidence presented at the trials and the subsequent historical record, fabricated.

The Molotov–Ribbentrop Pact (23 August 1939). The decision to sign a non-aggression pact with Germany, including its secret protocol dividing Eastern Europe, was Stalin’s most consequential diplomatic act before the war. It delayed the German attack on the Soviet Union by nearly two years, but it also enabled Germany’s attack on Poland, supplied Germany with Soviet materials, and, in the view of many historians, left the Soviet Union unprepared for Barbarossa.

The “Not One Step Back” order (Order No. 227, 28 July 1942). At the height of the German advance in 1942, Stalin issued an order forbidding retreat without authorisation and establishing penal battalions for soldiers who retreated. The order is documented and widely cited; its effects are debated. Soviet historians have presented it as a necessary measure in a desperate situation; Western historians have noted its harshness and the fact that it was applied unevenly, with many commanders ignoring it in practice.

The deportation of peoples (1941–1944). During the war Stalin ordered the deportation of entire nationalities accused of collaboration with Germany — including the Volga Germans, the Crimean Tatars, the Chechens and the Ingush — to Central Asia and Siberia. Official records show up to 400,000 deaths among deportees in the 1940s. The deportations were recognised as unlawful by the Soviet government itself in the 1950s, and the affected peoples were rehabilitated, though the Crimean Tatars were not permitted to return until the late 1980s.

Tập thể hóa và Kế hoạch Năm năm (1928–1932). Quyết định ép buộc tập thể hóa nông nghiệp và thúc đẩy công nghiệp hóa nhanh chóng thông qua các Kế hoạch Năm năm là nền tảng của chế độ Stalin. Nó xây dựng cơ sở công nghiệp sau này cung cấp cho nỗ lực chiến tranh Xô viết, nhưng cũng gây ra nạn đói 1932–1933 và sự phá hủy nông dân như một giai cấp độc lập. Các sử gia tranh luận liệu nạn đói là chính sách có chủ ý hay hệ quả ngoài ý muốn của việc trưng thu và quản lý kém; hồ sơ tài liệu cho thấy ngũ cốc đã được xuất khẩu trong khi nông dân chết đói, nhà nước từ chối giảm trưng thu, và việc di chuyển của nông dân đói bị hạn chế. Quy mô tử vong — 5,5 đến 6,5 triệu người trong nạn đói Xô viết 1932–1933, theo các ước tính thường được trích dẫn, trong đó nạn đói Ukraine (Holodomor) chiếm phần lớn — không còn tranh cãi nghiêm trọng; câu hỏi về ý đồ vẫn còn tranh cãi.

Đại thanh trừng (1936–1938). Sau vụ ám sát lãnh đạo đảng Leningrad Sergei Kirov tháng 12 năm 1934 — một sự kiện mà hoàn cảnh vẫn còn tranh cãi, với một số sử gia cho là do cơ quan an ninh của Stalin và những người khác coi là hành động của một tay súng đơn độc — Stalin phát động chiến dịch bắt bớ, xét xử trình diễn và xử tử đạt đỉnh điểm năm 1937–1938. Theo hồ sơ chính thức của Liên Xô mở cửa sau năm 1991, 681.692 người đã bị xử tử vì các tội danh chính trị trong các năm 1937–1938, và 777.975 vụ xử tử tư pháp vì tội danh chính trị được ghi nhận cho toàn bộ giai đoạn 1929–1953. Nạn nhân bao gồm quan chức đảng, sĩ quan quân đội, trí thức và công dân thường; trong số đó có ba trong năm nguyên soái Liên Xô và một tỷ lệ lớn sĩ quan cấp cao, một tổn thất mà nhiều sử gia cho rằng đã làm suy yếu Hồng quân năm 1941. Các phiên tòa trình diễn năm 1936–1938 kết tội những nhà lãnh đạo còn sống của Cách mạng Tháng Mười — Zinoviev, Kamenev, Bukharin và những người khác — về tội phản quốc mà, theo bằng chứng trình bày tại tòa và hồ sơ lịch sử sau đó, là bịa đặt.

Hiệp ước Molotov–Ribbentrop (23 tháng 8 năm 1939). Quyết định ký hiệp ước bất tương xâm với Đức, bao gồm nghị định thư bí mật chia Đông Âu, là hành động ngoại giao có hệ quả lớn nhất của Stalin trước chiến tranh. Nó trì hoãn cuộc tấn công của Đức vào Liên Xô gần hai năm, nhưng cũng tạo điều kiện cho cuộc tấn công của Đức vào Ba Lan, cung cấp vật tư Xô viết cho Đức, và, theo quan điểm của nhiều sử gia, khiến Liên Xô không sẵn sàng cho Barbarossa.

Mệnh lệnh “Không lùi một bước” (Mệnh lệnh số 227, 28 tháng 7 năm 1942). Vào cao điểm của cuộc tiến quân Đức năm 1942, Stalin ban hành mệnh lệnh cấm rút lui nếu không được phép và thành lập các tiểu đoàn kỷ luật cho binh sĩ rút lui. Mệnh lệnh này đã được ghi chép và trích dẫn rộng rãi; tác động của nó còn tranh cãi. Các sử gia Xô viết trình bày nó như một biện pháp cần thiết trong tình thế tuyệt vọng; các sử gia phương Tây lưu ý tính khắc nghiệt của nó và thực tế nó được áp dụng không đồng đều, nhiều chỉ huy đã phớt lờ nó trong thực tế.

Trục xuất các dân tộc (1941–1944). Trong chiến tranh, Stalin ra lệnh trục xuất toàn bộ các dân tộc bị cáo buộc cộng tác với Đức — bao gồm người Đức Volga, người Tatar Crimea, người Chechnya và người Ingush — đến Trung Á và Siberia. Hồ sơ chính thức cho thấy tới 400.000 ca tử vong trong số những người bị trục xuất trong thập niên 1940. Các cuộc trục xuất được chính chính phủ Xô viết công nhận là bất hợp pháp trong thập niên 1950, và các dân tộc bị ảnh hưởng được phục hồi danh dự, dù người Tatar Crimea không được phép trở về cho đến cuối thập niên 1980.

7. Controversies / Tranh cãi

The controversies surrounding Stalin concern the scale of the deaths under his rule, the responsibility for them, and the balance between the Soviet Union’s wartime achievement and its human cost. They are among the most debated questions in twentieth-century history, and the figures are presented here with their sources and their margins of uncertainty.

The first controversy is the total number of deaths attributable to Stalin’s policies. Before 1991, when Soviet archives were closed, estimates ranged as high as 20 million or more. After the archives were opened, researchers found official records of 799,455 executions in 1921–1953, around 1.5 to 1.7 million deaths in the Gulag labour camps, some 390,000 deaths during dekulakisation, and up to 400,000 deaths among deportees — a total of about 3.3 million officially recorded victims in these categories. Adding the 5.5 to 6.5 million deaths in the famine of 1932–1933, which some historians include and others do not, produces totals in the range of 9 to 10 million. Other historians, using demographic methods rather than official records, arrive at higher figures, and the range of 6 to 20 million is still cited in general accounts. The scholarly consensus, as summarised in the Wikipedia article “Excess mortality in the Soviet Union under Joseph Stalin”, is that the archival figures are the most reliable for the categories they cover, but that they are incomplete — they exclude, for example, deaths from famine that were not recorded as executions, and they depend on records that were themselves compiled by the institutions responsible for the repression.

The second controversy is the Holodomor, the famine in Ukraine in 1932–1933. Historians agree that millions died and that Soviet policy — forced requisitioning of grain, the refusal to reduce quotas, and restrictions on movement — made the famine far worse than it would otherwise have been. They disagree on whether the famine was deliberately intended to destroy the Ukrainian peasantry and Ukrainian national identity, which would make it a genocide under the definition used by the United Nations, or whether it was the result of a policy of collectivisation applied across the Soviet Union that produced famine in Ukraine, Kazakhstan and the Volga region alike. The Ukrainian parliament and the parliaments of a number of other countries have recognised the Holodomor as a genocide; the Russian government has not. This article records the disagreement rather than resolving it.

The third controversy is the Katyn massacre. In the spring of 1940, on the basis of a note from the NKVD chief Lavrentiy Beria that Stalin approved, some 22,000 Polish officers and other prisoners were executed by the NKVD and buried in the Katyn forest and elsewhere. The Soviet government blamed Germany for the massacre until 1990, when the Soviet president Mikhail Gorbachev acknowledged Soviet responsibility. The documentary evidence — including Beria’s note of 5 March 1940, bearing Stalin’s signature — is now accepted by historians as establishing Soviet responsibility.

The fourth controversy concerns Stalin’s military leadership in 1941–1942. Soviet-era accounts presented Stalin as a far-sighted commander; Western accounts of the Cold War period presented him as an incompetent who ignored intelligence warnings of the German attack and whose orders caused the encirclements of 1941. More recent scholarship, based on Soviet archives, presents a mixed picture: Stalin did receive warnings of the attack and discounted them, believing Germany would not attack before defeating Britain; his orders in 1941 were often unrealistic; but he also learned, delegated more to his generals after 1942, and presided over the industrial and organisational effort that sustained the Soviet war machine. The judgement of historians is that Stalin was neither the military genius of Soviet propaganda nor the blundering amateur of Cold War caricature, but a political leader whose strengths lay in organisation and will, and whose weaknesses lay in military judgement.

Những tranh cãi xung quanh Stalin liên quan đến quy mô tử vong dưới thời ông, trách nhiệm đối với chúng, và sự cân bằng giữa thành tựu thời chiến của Liên Xô và cái giá nhân mạng của nó. Đây là một trong những câu hỏi được tranh luận nhiều nhất trong lịch sử thế kỷ XX, và các con số được trình bày ở đây kèm theo nguồn và biên độ không chắc chắn của chúng.

Tranh cãi thứ nhất là tổng số người chết do các chính sách của Stalin. Trước năm 1991, khi các kho lưu trữ Xô viết còn đóng cửa, các ước tính lên tới 20 triệu hoặc hơn. Sau khi các kho lưu trữ được mở, các nhà nghiên cứu tìm thấy hồ sơ chính thức về 799.455 vụ xử tử trong giai đoạn 1921–1953, khoảng 1,5 đến 1,7 triệu ca tử vong trong các trại lao động Gulag, khoảng 390.000 ca tử vong trong quá trình tiêu diệt kulak, và tới 400.000 ca tử vong trong số những người bị trục xuất — tổng cộng khoảng 3,3 triệu nạn nhân được ghi nhận chính thức trong các hạng mục này. Cộng thêm 5,5 đến 6,5 triệu ca tử vong trong nạn đói 1932–1933, mà một số sử gia tính vào và một số không, sẽ cho tổng số trong khoảng 9 đến 10 triệu. Các sử gia khác, dùng phương pháp nhân khẩu học thay vì hồ sơ chính thức, đưa ra các con số cao hơn, và khoảng 6 đến 20 triệu vẫn được trích dẫn trong các tường thuật chung. Đồng thuận học thuật, như được tóm tắt trong bài Wikipedia “Excess mortality in the Soviet Union under Joseph Stalin”, cho rằng các con số lưu trữ là đáng tin cậy nhất đối với các hạng mục mà chúng bao quát, nhưng chúng chưa đầy đủ — ví dụ chúng loại trừ các ca tử vong do đói không được ghi là xử tử, và chúng dựa vào hồ sơ do chính các cơ quan chịu trách nhiệm về đàn áp biên soạn.

Tranh cãi thứ hai là Holodomor, nạn đói ở Ukraine năm 1932–1933. Các sử gia nhất trí rằng hàng triệu người đã chết và chính sách Xô viết — trưng thu ngũ cốc cưỡng bức, từ chối giảm chỉ tiêu, và hạn chế di chuyển — đã làm nạn đói tồi tệ hơn nhiều so với mức có thể. Họ bất đồng về việc liệu nạn đói có chủ ý nhằm tiêu diệt nông dân Ukraine và bản sắc dân tộc Ukraine, điều sẽ khiến nó thành tội diệt chủng theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc, hay nó là kết quả của chính sách tập thể hóa áp dụng trên toàn Liên Xô, gây ra nạn đói ở Ukraine, Kazakhstan và vùng Volga như nhau. Quốc hội Ukraine và quốc hội một số nước khác đã công nhận Holodomor là tội diệt chủng; chính phủ Nga thì không. Bài viết này ghi lại sự bất đồng thay vì giải quyết nó.

Tranh cãi thứ ba là vụ thảm sát Katyn. Mùa xuân năm 1940, dựa trên một ghi chú của trưởng NKVD Lavrentiy Beria mà Stalin phê duyệt, khoảng 22.000 sĩ quan Ba Lan và các tù nhân khác đã bị NKVD xử tử và chôn trong rừng Katyn và những nơi khác. Chính phủ Xô viết đổ lỗi cho Đức về vụ thảm sát cho đến năm 1990, khi Tổng thống Xô viết Mikhail Gorbachev thừa nhận trách nhiệm của Liên Xô. Bằng chứng tài liệu — bao gồm ghi chú của Beria ngày 5 tháng 3 năm 1940, mang chữ ký của Stalin — hiện được các sử gia chấp nhận là xác lập trách nhiệm của Liên Xô.

Tranh cãi thứ tư liên quan đến lãnh đạo quân sự của Stalin năm 1941–1942. Các tường thuật thời Xô viết trình bày Stalin như một chỉ huy có tầm nhìn xa; các tường thuật phương Tây thời Chiến tranh Lạnh trình bày ông như một người bất tài, phớt lờ cảnh báo tình báo về cuộc tấn công của Đức và ra lệnh gây ra các cuộc bao vây năm 1941. Nghiên cứu gần đây hơn, dựa trên các kho lưu trữ Xô viết, đưa ra bức tranh trái chiều: Stalin đã nhận được cảnh báo về cuộc tấn công và gạt bỏ chúng, tin rằng Đức sẽ không tấn công trước khi đánh bại Anh; các mệnh lệnh của ông năm 1941 thường không thực tế; nhưng ông cũng đã học hỏi, giao nhiều việc hơn cho các tướng lĩnh sau năm 1942, và chủ trì nỗ lực công nghiệp và tổ chức duy trì cỗ máy chiến tranh Xô viết. Đánh giá của các sử gia là Stalin không phải là thiên tài quân sự của tuyên truyền Xô viết cũng không phải là kẻ nghiệp dư vụng về trong bức tranh biếm họa thời Chiến tranh Lạnh, mà là một nhà lãnh đạo chính trị có thế mạnh ở tổ chức và ý chí, và điểm yếu ở phán đoán quân sự.

8. Later Life and Death / Cuối đời

After the war, Stalin’s rule entered a final phase of consolidation and renewed repression. He oversaw the reconstruction of the Soviet economy, the development of the Soviet atomic bomb — tested in August 1949 — and the establishment of Communist governments across Eastern Europe. Domestically, the late 1940s saw a new campaign against “cosmopolitanism”, directed in practice against Jewish intellectuals, and the persecution of returning Soviet prisoners of war, many of whom were sent to the Gulag on suspicion of collaboration. In 1952 Stalin abolished the post of General Secretary, replacing it with a Secretariat, though he retained his position as the party’s leader in practice.

In his final months Stalin was preparing another purge — the “Doctors’ Plot”, announced in January 1953, in which a group of mostly Jewish doctors was accused of plotting to murder Soviet leaders. The accused doctors were arrested and interrogated; the case was dropped after Stalin’s death, and the doctors were released in April 1953. On the night of 28 February – 1 March 1953, Stalin suffered a stroke at his dacha at Kuntsevo, outside Moscow. His guards, according to several accounts, were afraid to enter his room uninvited and did not find him for hours; doctors were slow to be called. He died on 5 March 1953, aged 74. The official cause of death was a cerebral haemorrhage. His body was embalmed and placed alongside Lenin’s in the mausoleum on Red Square, where it remained until 1961, when, as part of the de-Stalinisation programme under Nikita Khrushchev, it was removed and buried in the Kremlin wall.

Sau chiến tranh, chế độ Stalin bước vào giai đoạn cuối cùng của củng cố và đàn áp trở lại. Ông giám sát việc tái thiết kinh tế Xô viết, phát triển bom nguyên tử Xô viết — thử nghiệm tháng 8 năm 1949 — và thành lập các chính phủ Cộng sản trên khắp Đông Âu. Trong nước, cuối thập niên 1940 chứng kiến một chiến dịch mới chống “chủ nghĩa quốc tế”, trên thực tế nhắm vào giới trí thức Do Thái, và sự bức hại các tù binh chiến tranh Xô viết trở về, nhiều người trong số họ bị đưa đến Gulag vì nghi ngờ cộng tác. Năm 1952, Stalin bãi bỏ chức vụ Tổng Bí thư, thay bằng Ban Bí thư, dù trên thực tế ông vẫn giữ vị trí lãnh đạo đảng.

Trong những tháng cuối đời, Stalin đang chuẩn bị một cuộc thanh trừng khác — “Âm mưu của các bác sĩ”, được công bố tháng 1 năm 1953, trong đó một nhóm bác sĩ chủ yếu là người Do Thái bị cáo buộc âm mưu ám sát các lãnh đạo Xô viết. Các bác sĩ bị cáo buộc đã bị bắt và thẩm vấn; vụ án bị hủy sau khi Stalin qua đời, và các bác sĩ được thả tháng 4 năm 1953. Đêm 28 tháng 2 – 1 tháng 3 năm 1953, Stalin bị đột quỵ tại dacha Kuntsevo, ngoại ô Moscow. Theo một số tường thuật, lính gác của ông sợ vào phòng khi không được mời và không phát hiện ông trong nhiều giờ; bác sĩ được gọi đến chậm. Ông qua đời ngày 5 tháng 3 năm 1953, hưởng thọ 74 tuổi. Nguyên nhân tử vong chính thức là xuất huyết não. Thi thể ông được ướp và đặt cạnh Lenin trong lăng trên Quảng trường Đỏ, nơi nó ở lại cho đến năm 1961, khi, trong chương trình phi Stalin hóa dưới thời Nikita Khrushchev, nó được di dời và chôn trong tường Điện Kremlin.

9. Legacy of Joseph Stalin / Di sản của Joseph Stalin

Stalin’s legacy is contested in a way that few historical figures’ legacies are. In Russia, public opinion remains divided: polls in the 2010s and 2020s have consistently shown a substantial proportion of Russians regarding Stalin’s role in history as positive, citing the industrialisation of the country and the victory over Germany, while others regard him as responsible for mass repression. In Ukraine, Georgia and the Baltic states, his legacy is assessed very differently, with the famine of 1932–1933 and the deportations remembered as crimes against their peoples. In Western historiography, the dominant assessment since the opening of the archives has been that Stalin’s policies caused the deaths of millions of Soviet citizens and that the Soviet victory in the war, though real, was achieved at a cost that the Soviet people bore disproportionately.

The material legacy is concrete: the industrial base built under the Five-Year Plans, the Soviet Union’s status as a superpower after 1945, the division of Europe that lasted until 1989–1991, and the system of Communist states in Eastern Europe that Stalin established. The institutional legacy includes the Gulag system, the security apparatus of the NKVD and its successors, and the model of one-party rule that was exported to other Communist states. The historiographical legacy includes the archives themselves: the opening of Soviet records after 1991 made it possible, for the first time, to establish the scale of the repression from the regime’s own documents, and the figures cited in this article — 681,692 executions in 1937–1938, 799,455 executions in 1921–1953, and the famine estimates — come from those records and from the demographic research based on them.

Di sản của Stalin gây tranh cãi theo cách ít nhân vật lịch sử nào sánh được. Ở Nga, dư luận vẫn chia rẽ: các cuộc thăm dò trong thập niên 2010 và 2020 liên tục cho thấy một tỷ lệ đáng kể người Nga coi vai trò lịch sử của Stalin là tích cực, viện dẫn công nghiệp hóa đất nước và chiến thắng trước Đức, trong khi những người khác coi ông chịu trách nhiệm về đàn áp hàng loạt. Ở Ukraine, Georgia và các nước Baltic, di sản của ông được đánh giá rất khác, với nạn đói 1932–1933 và các cuộc trục xuất được nhớ đến như tội ác chống lại nhân dân của họ. Trong sử học phương Tây, đánh giá chủ đạo kể từ khi các kho lưu trữ mở cửa là các chính sách của Stalin gây ra cái chết của hàng triệu công dân Xô viết và chiến thắng Xô viết trong chiến tranh, dù là có thật, đạt được với cái giá mà nhân dân Xô viết gánh chịu một cách không cân xứng.

Di sản vật chất là cụ thể: cơ sở công nghiệp xây dựng theo các Kế hoạch Năm năm, vị thế siêu cường của Liên Xô sau năm 1945, sự chia cắt châu Âu kéo dài đến năm 1989–1991, và hệ thống các nước Cộng sản ở Đông Âu mà Stalin đã thiết lập. Di sản thể chế bao gồm hệ thống Gulag, bộ máy an ninh của NKVD và các cơ quan kế nhiệm, và mô hình cai trị một đảng được xuất khẩu sang các nước Cộng sản khác. Di sản sử học bao gồm chính các kho lưu trữ: việc mở cửa hồ sơ Xô viết sau năm 1991 lần đầu tiên giúp xác lập quy mô đàn áp từ chính tài liệu của chế độ, và các con số được trích dẫn trong bài viết này — 681.692 vụ xử tử năm 1937–1938, 799.455 vụ xử tử giai đoạn 1921–1953, và các ước tính nạn đói — đến từ những hồ sơ đó và từ nghiên cứu nhân khẩu học dựa trên chúng.

10. Assessment by Historians / Đánh giá của giới sử học

Historians assess Joseph Stalin as one of the most consequential leaders of the twentieth century, and one whose record combines large-scale state-building with large-scale repression. The assessment of his economic policy is that the Five-Year Plans did industrialise the Soviet Union at a speed no market economy had achieved, and that the industrial base they created was a precondition for the Soviet Union’s survival in 1941–1945; the same assessment holds that the human cost — the famine, the deportations and the destruction of the peasantry — was not a necessary price, and that the same industrialisation could have been achieved with far fewer deaths, as the experience of other countries suggests. The historian Stephen Kotkin, in his three-volume biography, argues that Stalin’s actions are best understood through the ideology he held — Marxism-Leninism as he interpreted it — rather than through personal pathology alone, and that the terror was, in Stalin’s own terms, a tool for building socialism rather than an end in itself. Other historians, notably Robert Conquest, have emphasised the personal responsibility of Stalin for the terror and have argued that the scale of the killing reflects decisions he made directly, including his signature on execution lists.

On the war, historians generally credit Stalin with two things: holding the Soviet state together in 1941, when its collapse seemed possible, and presiding over the industrial and military effort that defeated Germany on the Eastern Front. They also record his failures: the dismissal of intelligence warnings before Barbarossa, the costly orders of 1941, and the pact with Germany that preceded the war. The judgement of the historian Richard Overy is that Stalin’s war leadership was “brutal, wasteful and, in the end, effective” — a formulation that captures the division in the historiography between those who emphasise the outcome and those who emphasise the cost. The de-Stalinisation of 1956, when Khrushchev denounced Stalin’s “cult of personality” in his secret speech to the Twentieth Party Congress, remains the starting point for the official Soviet reassessment, and the debate it opened — between Stalin as state-builder and Stalin as the author of mass repression — has not been closed.

Các sử gia đánh giá Joseph Stalin là một trong những nhà lãnh đạo có hệ quả lớn nhất thế kỷ XX, và là người có hồ sơ kết hợp xây dựng nhà nước quy mô lớn với đàn áp quy mô lớn. Đánh giá về chính sách kinh tế của ông là các Kế hoạch Năm năm đã công nghiệp hóa Liên Xô với tốc độ mà không nền kinh tế thị trường nào đạt được, và cơ sở công nghiệp mà chúng tạo ra là điều kiện tiên quyết cho sự sống còn của Liên Xô năm 1941–1945; cùng đánh giá đó cho rằng cái giá nhân mạng — nạn đói, trục xuất và phá hủy nông dân — không phải là cái giá cần thiết, và cùng một quá trình công nghiệp hóa đó có thể đạt được với ít người chết hơn nhiều, như kinh nghiệm của các nước khác cho thấy. Sử gia Stephen Kotkin, trong bộ tiểu sử ba tập, cho rằng hành động của Stalin được hiểu tốt nhất qua hệ tư tưởng mà ông nắm giữ — chủ nghĩa Marx–Lenin như ông diễn giải — chứ không chỉ qua bệnh lý cá nhân, và rằng khủng bố, theo cách hiểu của chính Stalin, là công cụ xây dựng chủ nghĩa xã hội chứ không phải mục đích tự thân. Các sử gia khác, đáng chú ý là Robert Conquest, nhấn mạnh trách nhiệm cá nhân của Stalin đối với khủng bố và cho rằng quy mô giết chóc phản ánh các quyết định ông đưa ra trực tiếp, bao gồm chữ ký của ông trên các danh sách xử tử.

Về chiến tranh, các sử gia thường ghi công Stalin hai điều: giữ vững nhà nước Xô viết năm 1941, khi sự sụp đổ của nó dường như có thể xảy ra, và chủ trì nỗ lực công nghiệp và quân sự đánh bại Đức ở Mặt trận phía Đông. Họ cũng ghi lại những thất bại của ông: gạt bỏ cảnh báo tình báo trước Barbarossa, các mệnh lệnh tốn kém năm 1941, và hiệp ước với Đức trước chiến tranh. Đánh giá của sử gia Richard Overy là lãnh đạo chiến tranh của Stalin “tàn bạo, lãng phí và, cuối cùng, có hiệu quả” — một cách diễn đạt nắm bắt sự phân chia trong sử học giữa những người nhấn mạnh kết quả và những người nhấn mạnh cái giá. Quá trình phi Stalin hóa năm 1956, khi Khrushchev lên án “sùng bái cá nhân” Stalin trong bài phát biểu bí mật tại Đại hội Đảng lần thứ XX, vẫn là điểm khởi đầu cho việc đánh giá lại chính thức của Liên Xô, và cuộc tranh luận mà nó mở ra — giữa Stalin như người xây dựng nhà nước và Stalin như tác giả của đàn áp hàng loạt — vẫn chưa khép lại.

Frequently Asked Questions / Câu hỏi thường gặp

Who was Joseph Stalin? Joseph Stalin (1878–1953) was a Soviet politician who led the Soviet Union from the mid-1920s until his death in 1953, as General Secretary of the Communist Party (1922–1952) and as premier (1941–1953).

Joseph Stalin là ai? Joseph Stalin (1878–1953) là chính trị gia Xô viết, lãnh đạo Liên Xô từ giữa thập niên 1920 đến khi qua đời năm 1953, với tư cách Tổng Bí thư Đảng Cộng sản (1922–1952) và thủ tướng (1941–1953).

How many people died under Stalin? Estimates vary. Soviet archives opened after 1991 record about 3.3 million victims in the categories of executions, Gulag deaths, dekulakisation and deportations; adding the 5.5–6.5 million deaths in the famine of 1932–1933 gives totals of roughly 9–10 million. Other estimates, using demographic methods, range higher, up to 20 million.

Có bao nhiêu người chết dưới thời Stalin? Các ước tính khác nhau. Các kho lưu trữ Xô viết mở cửa sau năm 1991 ghi nhận khoảng 3,3 triệu nạn nhân trong các hạng mục xử tử, tử vong ở Gulag, tiêu diệt kulak và trục xuất; cộng thêm 5,5–6,5 triệu ca tử vong trong nạn đói 1932–1933 sẽ cho tổng số khoảng 9–10 triệu. Các ước tính khác, dùng phương pháp nhân khẩu học, cao hơn, tới 20 triệu.

What was the Great Purge? The Great Purge (1936–1938) was a campaign of arrests, show trials and executions directed by Stalin against party officials, military officers, intellectuals and ordinary citizens. Official Soviet records show 681,692 executions for political charges in 1937–1938.

Đại thanh trừng là gì? Đại thanh trừng (1936–1938) là chiến dịch bắt bớ, xét xử trình diễn và xử tử do Stalin chỉ đạo nhằm vào quan chức đảng, sĩ quan quân đội, trí thức và công dân thường. Hồ sơ chính thức của Liên Xô cho thấy 681.692 vụ xử tử vì tội danh chính trị trong các năm 1937–1938.

What was the Molotov–Ribbentrop Pact? A non-aggression treaty between the Soviet Union and Nazi Germany, signed on 23 August 1939, with a secret protocol dividing Eastern Europe into German and Soviet spheres of influence. It was followed by the Soviet annexation of eastern Poland and the occupation of the Baltic states.

Hiệp ước Molotov–Ribbentrop là gì? Một hiệp ước bất tương xâm giữa Liên Xô và Đức Quốc xã, ký ngày 23 tháng 8 năm 1939, với một nghị định thư bí mật chia Đông Âu thành các vùng ảnh hưởng của Đức và Liên Xô. Tiếp theo là việc Liên Xô sáp nhập miền đông Ba Lan và chiếm đóng các nước Baltic.

What was Stalin’s role in World War II? He led the Soviet Union through the German invasion of 1941, the defence of Moscow and Stalingrad, and the advance to Berlin in 1945, and he took part in the Allied conferences at Tehran, Yalta and Potsdam. The Soviet Union bore the largest share of the fighting against Germany on the Eastern Front.

Vai trò của Stalin trong Thế chiến II là gì? Ông lãnh đạo Liên Xô qua cuộc xâm lược của Đức năm 1941, phòng thủ Moscow và Stalingrad, và tiến quân tới Berlin năm 1945, đồng thời tham dự các hội nghị Đồng minh ở Tehran, Yalta và Potsdam. Liên Xô gánh phần lớn nhất trong cuộc chiến chống Đức ở Mặt trận phía Đông.

How did Joseph Stalin die? He died on 5 March 1953, aged 74, of a cerebral haemorrhage (stroke) at his dacha at Kuntsevo, near Moscow.

Joseph Stalin qua đời như thế nào? Ông qua đời ngày 5 tháng 3 năm 1953, hưởng thọ 74 tuổi, vì xuất huyết não (đột quỵ) tại dacha Kuntsevo, gần Moscow.

Sources / Nguồn

1. Wikipedia, “Joseph Stalin” — consolidated biography: birth 18 December 1878, General Secretary 1922–1952, premier 1941–1953, death 5 March 1953.
2. Wikipedia, “Excess mortality in the Soviet Union under Joseph Stalin” — archival figures: 799,455 executions 1921–1953; 681,692 in 1937–1938; 1.5–1.7 million Gulag deaths; 5.5–6.5 million famine deaths 1932–1933; total about 3.3 million officially recorded victims.
3. Encyclopaedia Britannica, “Joseph Stalin” (britannica.com) — biography, rise to power, Five-Year Plans, wartime leadership.
4. Stephen Kotkin, Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928; Waiting for Hitler, 1929–1941; Total War and Aftermath (Penguin, 2014–2017) — three-volume scholarly biography.
5. Robert Conquest, The Great Terror: A Reassessment (Oxford University Press, 1990) — the purges and their scale.
6. Richard Overy, Russia’s War: A History of the Soviet War Effort, 1941–1945 (Penguin, 1997) — the Soviet war effort and Stalin’s leadership.
7. Timothy Snyder, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin (Basic Books, 2010) — famine, terror and the Soviet–German war.
8. Russian State Archive of Socio-Political History (RGASPI) and the State Archive of the Russian Federation (GARF) — Soviet records opened after 1991, including NKVD execution statistics and Beria’s note of 5 March 1940 on Katyn.

Further reading

• Simon Sebag Montefiore, Stalin: The Court of the Red Tsar (Weidenfeld & Nicolson, 2003).
• Sheila Fitzpatrick, On Stalin’s Team: The Years of Living Dangerously in Soviet Politics (Princeton University Press, 2015).

AI Images / Hình ảnh minh họa

Style for all images: realistic documentary style, period-accurate (1878–1953), muted colours, no invented text on images, no modern elements. Hero 1200×675px 16:9; in-article images ≥800px wide; WebP ~80% quality, 60–120KB per image. AI-generated illustrations only — no real photographs taken from the internet.

1. Hero — portrait of Joseph Stalin in the 1940s. Position: top of article. Prompt: “Documentary-style portrait of Joseph Stalin in his 60s, dark hair greying at the temples, moustache, wearing a plain military-style tunic without insignia or medals, seated at a desk in a 1940s Moscow office, muted light, realistic, no text, no symbols.” Alt EN: “Joseph Stalin in his Moscow office in the 1940s” (46 chars). Alt VI: “Joseph Stalin trong văn phòng ở Moscow thập niên 1940”.
2. Early life — Gori, Georgia, 1890s. Position: Section 3. Prompt: “Documentary-style scene of a small mountain town in the Caucasus in the 1890s, stone houses, dirt street, horse cart, a boy in dark clothes walking to a church school, soft morning light, realistic, no text.” Alt EN: “Gori in Georgia in the 1890s, Stalin’s birthplace” (48 chars). Alt VI: “Gori ở Georgia thập niên 1890, nơi Stalin sinh ra”.
3. Rise — Moscow, 1920s party meeting. Position: Section 4. Prompt: “Documentary-style interior of a 1920s Soviet government meeting room, men in dark suits seated around a long wooden table, papers and ashtrays, dim electric light, realistic, no text, no symbols.” Alt EN: “A Soviet party meeting room in Moscow in the 1920s” (51 chars). Alt VI: “Phòng họp đảng Xô viết ở Moscow thập niên 1920”.
4. Industrialisation — Magnitogorsk steelworks, 1930s. Position: Section 4. Prompt: “Documentary-style scene of a vast 1930s Soviet steelworks under construction, scaffolding, cranes, workers in period clothing, smoke and dust, muted colours, realistic, no text.” Alt EN: “Steelworks under construction in the 1930s Soviet Union” (56 chars). Alt VI: “Nhà máy thép đang xây dựng ở Liên Xô thập niên 1930”.
5. The pact — Moscow, August 1939. Position: Section 5. Prompt: “Documentary-style interior of a 1930s government office in Moscow, two men in dark suits signing documents at a polished wooden table, a third man standing nearby, muted light, realistic, no text, no symbols.” Alt EN: “Signing of a diplomatic agreement in Moscow, 1939” (51 chars). Alt VI: “Ký kết thỏa thuận ngoại giao ở Moscow, 1939”.
6. Barbarossa — the Eastern Front, 1941. Position: Section 5. Prompt: “Documentary-style scene of a vast Eastern European plain in summer 1941, a column of soldiers and horse-drawn carts on a dirt road, distant smoke on the horizon, muted colours, realistic, no text.” Alt EN: “The Eastern Front in the summer of 1941” (39 chars). Alt VI: “Mặt trận phía Đông mùa hè năm 1941”.
7. Stalingrad — winter 1942–1943. Position: Section 5. Prompt: “Documentary-style scene of a ruined industrial city in winter, snow-covered rubble, broken factory walls, soldiers in greatcoats moving through the ruins, grey light, realistic, no text.” Alt EN: “Ruined streets of Stalingrad in the winter of 1942” (50 chars). Alt VI: “Đường phố đổ nát ở Stalingrad mùa đông 1942”.
8. Key decisions — the Kremlin war room. Position: Section 6. Prompt: “Documentary-style interior of a 1940s military headquarters, a large wall map of Eastern Europe, officers in plain uniforms studying the map, desk lamps, muted light, realistic, no legible text.” Alt EN: “A Soviet military headquarters during the war” (44 chars). Alt VI: “Bộ chỉ huy quân sự Xô viết trong chiến tranh”.
9. Later life — Kuntsevo dacha, 1950s. Position: Section 8. Prompt: “Documentary-style exterior of a modest wooden dacha in a pine forest near Moscow in the early 1950s, snow on the ground, a guard post in the distance, quiet grey light, realistic, no text.” Alt EN: “A dacha in the pine forest near Moscow, early 1950s” (51 chars). Alt VI: “Một dacha trong rừng thông gần Moscow, đầu thập niên 1950”.
10. Legacy — Moscow, Red Square. Position: Section 9. Prompt: “Documentary-style view of Red Square in Moscow in the 1950s, the Kremlin walls and St Basil’s Cathedral, people walking, overcast sky, muted colours, realistic, no text.” Alt EN: “Red Square in Moscow in the 1950s” (32 chars). Alt VI: “Quảng trường Đỏ ở Moscow thập niên 1950”.