WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Chiến dịch Barbarossa
1. Mở đầu
Chiến dịch Barbarossa là cuộc xâm lược Liên Xô của Đức, mở màn ngày 22 tháng 6 năm 1941. Đây là chiến dịch quân sự lớn nhất trong lịch sử: khoảng 3 triệu binh lính phe Trục, 3.600 xe tăng và 2.700 máy bay tấn công dọc một mặt trận dài gần 3.000 km, từ biển Baltic tới biển Đen.
Trong năm tháng đầu tiên, quân Đức tiêu diệt toàn bộ các tập đoàn quân Liên Xô, bắt hơn 3 triệu tù binh và tiến tới cổng Moskva — rồi đến tháng 12 năm 1941, cuộc tấn công khựng lại trong tuyết, cuộc phản công của Liên Xô đẩy quân Đức lùi lại, và chiến tranh ở phía đông trở thành cuộc chiến tiêu hao khổng lồ quyết định Thế chiến II.
Barbarossa cũng là một cuộc chiến hủy diệt: phía sau tiền tuyến, SS và các Einsatzgruppen đã sát hại hàng triệu thường dân và tù binh Liên Xô, khiến Mặt trận phía Đông trở thành chiến trường đẫm máu nhất của cuộc chiến.
2. Thông tin chính
| Ngày | 22 tháng 6 – 5 tháng 12 năm 1941 (đợt tấn công mở đầu; Mặt trận phía Đông kéo dài tới 1945) |
| Địa điểm | Tây Liên Xô, từ biển Baltic tới biển Đen |
| Kết quả | Trục thắng ban đầu; Liên Xô trụ vững; cuộc tấn công của Đức bị chặn trước Moskva tháng 12/1941 |
| Chỉ huy Đức | Adolf Hitler (tối cao); Thống chế Walther von Brauchitsch (Lục quân); các Thống chế von Leeb, von Bock, von Rundstedt (tư lệnh cụm tập đoàn quân) |
| Chỉ huy Liên Xô | Joseph Stalin (tối cao); Nguyên soái Semyon Timoshenko; Tướng Georgy Zhukov |
| Lực lượng Trục | Khoảng 3 triệu quân Đức cộng khoảng 500.000 quân Phần Lan, Romania, Hungary, Ý và các nước khác; 3.600 xe tăng, 2.700 máy bay |
| Lực lượng Liên Xô | Khoảng 2,9 triệu quân tại các quân khu phía tây; khoảng 11.000 xe tăng (nhiều chiếc lạc hậu), khoảng 9.000 máy bay |
| Tổn thất Trục | Khoảng 830.000 người chết, bị thương và mất tích tới 5/12/1941 |
| Tổn thất Liên Xô | Khoảng 4,5 triệu người chết, bị thương và bị bắt tới 5/12/1941, trong đó hơn 3 triệu tù binh |
3. Bối cảnh
Lebensraum và hiệp ước với Liên Xô
Chiến dịch Barbarossa là hiện thực hóa ý tưởng trung tâm trong chính trị của Adolf Hitler: Lebensraum, “không gian sống” — chinh phục Liên Xô để mang lại cho Đức đất đai, lương thực và nguyên liệu thô để trở thành cường quốc thế giới, đồng thời tiêu diệt thứ mà Đức Quốc xã gọi là “chủ nghĩa Bolshevik Do Thái”.
Hitler đã viết về việc chinh phục phía đông trong Mein Kampf vào thập niên 1920, và sau khi Pháp thất thủ năm 1940, ông chuyển sang thực hiện nó một cách nghiêm túc. Cuộc xâm lược mang mật danh Barbarossa, theo tên Frederick Barbarossa, Hoàng đế La Mã Thần thánh thế kỷ 12 từng dẫn đầu một cuộc thập tự chinh về phía đông.
Bối cảnh trực tiếp là một nghịch lý: Đức và Liên Xô, trên giấy tờ, là đồng minh. Hiệp ước Molotov–Ribbentrop tháng 8 năm 1939 đã chia Đông Âu giữa hai bên, và Liên Xô đã cung cấp cho Đức dầu mỏ, ngũ cốc và nguyên liệu thô trong khi Đức chiến đấu ở phía tây. Nhưng Hitler không bao giờ có ý định để hiệp ước kéo dài.
Tháng 12 năm 1940, ông ban hành Chỉ thị số 21, ra lệnh cho các lực lượng vũ trang chuẩn bị xâm lược Liên Xô, và mùa xuân năm 1941, quân đội Đức tập trung tại Ba Lan, Romania và Đông Phổ dưới vỏ bọc một cuộc tập trung lực lượng giả vờ chống lại Anh.
Kế hoạch blitzkrieg
Kế hoạch của Đức dựa trên thành công của blitzkrieg tại Ba Lan và Pháp: các mũi thọc sâu bằng thiết giáp nhanh, các trận bao vây và tiêu diệt quân địch ở vùng biên giới, tất cả trước khi Liên Xô kịp động viên lực lượng dự bị.
Lục quân Đức được tổ chức thành ba cụm tập đoàn quân: Cụm tập đoàn quân Bắc dưới quyền Thống chế Wilhelm Ritter von Leeb, tiến qua các nước Baltic hướng tới Leningrad; Cụm tập đoàn quân Trung tâm dưới quyền Thống chế Fedor von Bock, cụm mạnh nhất với hai cụm xe tăng, tiến tới Minsk, Smolensk và Moskva; và Cụm tập đoàn quân Nam dưới quyền Thống chế Gerd von Rundstedt, tiến qua Ukraine hướng tới Kyiv và vùng Donets.
Toàn bộ chiến dịch dự kiến kéo dài tám đến mười tuần. Bộ Tổng tham mưu Đức giả định Hồng quân sẽ bị tiêu diệt ở phía tây sông Dnieper và Dvina, và nhà nước Liên Xô sau đó sẽ sụp đổ. Không có kế hoạch cho một chiến dịch mùa đông, và binh lính không được cấp quần áo mùa đông.
Stalin và Hồng quân
Về phía mình, Stalin từ chối tin rằng cuộc xâm lược sắp xảy ra. Liên Xô nhận được hàng chục cảnh báo — từ chính các điệp viên của mình, bao gồm Richard Sorge ở Tokyo, từ người Anh, và từ những lính Đức đào ngũ — nhưng Stalin gạt bỏ chúng như những hành động khiêu khích nhằm lôi kéo ông vào chiến tranh với Đức. Ông sợ rằng việc động viên Hồng quân sẽ tạo cớ cho Hitler tấn công, và ông ra lệnh cho các chỉ huy không được khiêu khích quân Đức. Đêm 21–22 tháng 6, khi cuộc tấn công của Đức bắt đầu, quân biên phòng Liên Xô vẫn còn lệnh không được bắn trả nếu không có phép.
Kết quả thật thảm khốc: Hồng quân bị bắt gặp trong thế bố trí thời bình, máy bay xếp thành hàng ngay ngắn trên sân bay, các sư đoàn dàn trải dọc biên giới, các chỉ huy bị cấm hành động.
Hồng quân suy yếu từ bên trong
Hồng quân năm 1941 cũng bị suy yếu từ bên trong. Các cuộc thanh trừng của Stalin năm 1937–1938 đã giết hại hoặc cầm tù hàng chục nghìn sĩ quan, bao gồm ba trong năm nguyên soái và hầu hết các chỉ huy cấp cao. Những sĩ quan thay thế họ còn trẻ, thiếu kinh nghiệm và sợ đưa ra quyết định nếu không có lệnh từ trên.
Hồng quân đông đảo — tổng cộng khoảng 5 triệu người, với nhiều xe tăng và máy bay hơn Đức — nhưng xe tăng của họ phần lớn là các mẫu hạng nhẹ lạc hậu, máy bay phần lớn đã cũ, và hệ thống chỉ huy cùng thông tin liên lạc kém.
Xe tăng hạng trung T-34 và xe tăng hạng nặng KV mới là những cỗ máy xuất sắc, nhưng tháng 6 năm 1941 chỉ có khoảng 1.500 chiếc, và kíp lái chưa được huấn luyện. Sức mạnh thực sự của Liên Xô — quy mô, công nghiệp ở phía đông dãy Urals và khả năng xây dựng các tập đoàn quân mới — vẫn chưa hiện rõ trước mắt người Đức, và cũng chưa hiện rõ trước mắt Stalin.
4. Lực lượng hai bên
Lực lượng xâm lược và Hồng quân
Lực lượng xâm lược của phe Trục là lực lượng lớn nhất từng được tập hợp. Đức huy động 153 sư đoàn, bao gồm 19 sư đoàn xe tăng và 15 sư đoàn cơ giới, với khoảng 3.600 xe tăng, 7.000 khẩu pháo và 2.700 máy bay.
Họ được tiếp sức bởi quân đội Phần Lan ở phía bắc, Romania ở phía nam, và sau đó là Hungary, Ý, Slovakia và Croatia, nâng tổng số lên khoảng 3,5 triệu người. Lục quân Đức năm 1941 là lực lượng chiến đấu tinh nhuệ nhất thế giới: sĩ quan và binh lính là cựu binh của Ba Lan, Pháp và Balkan, các sư đoàn xe tăng là mẫu mực của chiến tranh cơ động, và Luftwaffe, dưới quyền Hermann Göring, đã tiêu diệt mọi không quân mà nó từng đối mặt.
| Phe Trục | Liên Xô | |
|---|---|---|
| Quân số | Khoảng 3,5 triệu (3 triệu lính Đức) | Khoảng 2,9 triệu ở các quân khu phía tây; tổng cộng 5 triệu |
| Sư đoàn | 153 sư đoàn Đức, cộng quân Phần Lan, Romania và các nước khác | Khoảng 170 sư đoàn ở phía tây, nhiều sư đoàn thiếu quân số |
| Xe tăng | Khoảng 3.600 (Panzer III và IV, cộng xe tăng chế tạo tại Tiệp Khắc) | Khoảng 11.000, chủ yếu là xe tăng hạng nhẹ BT và T-26; khoảng 1.500 xe T-34 và KV |
| Máy bay | Khoảng 2.700 (Luftwaffe) | Khoảng 9.000, chủ yếu đã lạc hậu |
| Pháo binh | Khoảng 7.000 khẩu pháo | Khoảng 33.000 khẩu pháo, nhiều khẩu đã lạc hậu hoặc thiếu phương tiện vận chuyển |
| Cụm tập đoàn quân | Bắc (Leeb), Trung tâm (Bock), Nam (Rundstedt) | Phương diện quân Tây, Tây Bắc, Tây Nam và Nam |
Các lực lượng Liên Xô đối mặt với cuộc xâm lược được tổ chức thành bốn Phương diện quân — thuật ngữ của Liên Xô chỉ cụm tập đoàn quân — dọc biên giới: Phương diện quân Tây Bắc ở vùng Baltic, Phương diện quân Tây ở Belorussia, Phương diện quân Tây Nam ở Ukraine và Phương diện quân Nam ở Moldavia.
Trên giấy tờ, họ đông hơn quân Đức về xe tăng và máy bay, nhưng những con số đó gây hiểu lầm. Xe tăng Liên Xô dàn mỏng trong các sư đoàn, vô tuyến ít ỏi, kíp lái chưa được huấn luyện, và các chỉ huy không có kinh nghiệm chiến tranh cơ động quy mô lớn.
Không quân Liên Xô mất phần lớn máy bay ngay trên mặt đất trong những ngày đầu: Luftwaffe tuyên bố phá hủy hơn 1.800 máy bay Liên Xô chỉ riêng ngày 22 tháng 6, và hơn 3.000 chiếc trong tuần đầu tiên.
Hệ thống chỉ huy Liên Xô, xây dựng quanh sự kiểm soát cá nhân của Stalin, chậm chạp và cứng nhắc; mệnh lệnh từ Moskva mất hàng giờ mới tới nơi, và khi tới nơi, tình hình đã thay đổi.
Lợi thế tổ chức của Đức
Lợi thế của Đức không nằm ở số lượng mà ở tổ chức, huấn luyện và học thuyết. Các sư đoàn xe tăng là đội hình binh chủng hợp thành, với xe tăng, bộ binh cơ giới, pháo binh và công binh phối hợp dưới sự điều khiển bằng vô tuyến, và do các sĩ quan đã thực hành học thuyết này nhiều năm chỉ huy.
Lợi thế của Liên Xô, chỉ dần hiện rõ theo thời gian, là chiều sâu: Liên Xô có thể đổi đất lấy thời gian, xây dựng các tập đoàn quân mới từ dân số đông đảo, và di dời các nhà máy về phía đông dãy Urals, ngoài tầm với của máy bay ném bom Đức.
Tháng 6 năm 1941, không điều nào trong số đó hiện rõ. Điều hiện rõ là một Lục quân Đức đang ở đỉnh cao sức mạnh, tấn công một Hồng quân đang ở thời điểm yếu nhất.
5. Diễn biến
Các trận biên giới, tháng 6–7 năm 1941
Cuộc xâm lược bắt đầu lúc 03:15 ngày 22 tháng 6 năm 1941, dọc toàn bộ mặt trận, không có tuyên chiến. Pháo binh Đức khai hỏa, Luftwaffe đánh vào các sân bay Liên Xô, và các sư đoàn xe tăng vượt qua biên giới.
Quân biên phòng Liên Xô, ít hơn về số lượng và bị lệnh không khiêu khích kẻ địch, đã bị tràn qua. Ở phía bắc, Cụm tập đoàn quân Bắc tiến qua Litva và Latvia hướng tới Leningrad. Ở trung tâm, hai cụm xe tăng của Cụm tập đoàn quân Trung tâm — Cụm xe tăng 2 của Guderian và Cụm xe tăng 3 của Hoth — thọc sâu vào Belorussia, và đến ngày 28 tháng 6, chúng gặp nhau phía đông Minsk, vây hãm Phương diện quân Tây của Liên Xô trong một túi vây.
Khoảng 300.000 binh lính Liên Xô bị bắt làm tù binh tại Minsk, và Phương diện quân Tây thực tế đã bị tiêu diệt. Ở phía nam, Cụm tập đoàn quân Nam tiến chậm hơn qua Ukraine, gặp phải kháng cự mạnh nhất của Liên Xô; các quân đoàn cơ giới Liên Xô ở đó tung ra các đợt phản công với hàng trăm xe tăng, bao gồm T-34 và KV, nhưng các cuộc tấn công thiếu phối hợp và bị pháo chống tăng cùng máy bay Đức tiêu diệt từng phần.
Các gọng kìm mùa hè và bước tiến chậm lại
Mô hình này lặp lại suốt mùa hè: các gọng kìm xe tăng Đức khép lại quanh các tập đoàn quân Liên Xô, bộ binh tiến vào thu hẹp các túi vây, và hàng trăm nghìn binh lính Liên Xô bị bắt làm tù binh. Tại Smolensk tháng 7, thêm hai tập đoàn quân Liên Xô bị bao vây, với khoảng 300.000 tù binh.
Tại Kyiv tháng 9, cuộc bao vây lớn nhất của chiến tranh tới thời điểm đó đã vây hãm bốn tập đoàn quân Liên Xô — khoảng 600.000 người, theo tuyên bố của Đức, dù các nguồn Liên Xô đưa ra con số thấp hơn — trong một túi vây phía đông thành phố.
Cuộc tiến công của Đức dường như không thể ngăn cản. Đến tháng 9, quân Đức đã tiến 600–900 km, chiếm Minsk, Smolensk và Kyiv, và tới vùng ngoại ô Leningrad. Liên Xô đã mất, theo ước tính của Đức, hơn 3 triệu người chết hoặc bị bắt, và Bộ Tổng tham mưu Đức tin rằng Hồng quân đã xong.
Nhưng cuộc tiến công đã chậm lại. Các tuyến tiếp tế của Đức kéo dài hàng trăm km trên những con đường xấu của Liên Xô, và các sư đoàn xe tăng mất xe tăng do hỏng hóc cơ khí nhanh ngang với do hành động của địch.
Liên Xô đang xây dựng các tập đoàn quân mới: đến mùa thu năm 1941, Hồng quân đã động viên hàng triệu quân dự bị, và các sư đoàn mới đang hình thành phía sau mặt trận. Và tháng 8, Hitler đưa ra quyết định mà các sử gia vẫn tranh luận: thay vì tiến thẳng tới Moskva, ông ra lệnh cho các xe tăng của Cụm tập đoàn quân Trung tâm quay về phía nam để giúp bao vây các tập đoàn quân Liên Xô tại Kyiv.
Sự chậm trễ này khiến quân Đức mất sáu tuần, và mất cả mùa hè.
Cuộc tiến công Moskva, tháng 10–12 năm 1941
Cuộc tấn công vào Moskva, mật danh Chiến dịch Typhoon, bắt đầu ngày 30 tháng 9 năm 1941. Cụm tập đoàn quân Trung tâm, được tăng cường bởi các cụm xe tăng trở về từ Kyiv, đánh vào Phương diện quân Tây của Liên Xô và bao vây thêm hai tập đoàn quân Liên Xô tại Vyazma và Bryansk, bắt khoảng 600.000 tù binh.
Con đường tới Moskva dường như đã mở. Quân Đức tiến công suốt tháng 10, và đến giữa tháng 10, họ chỉ còn cách thủ đô 100 km. Chính phủ Liên Xô sơ tán tới Kuibyshev, trên sông Volga, và Moskva chuẩn bị cho một cuộc bao vây: hào chống tăng được đào quanh thành phố, và dân chúng được động viên để phòng thủ.
Rồi thời tiết thay đổi. Tháng 10 mang tới rasputitsa, mùa bùn lầy, khi mưa mùa thu biến các con đường của Liên Xô thành những vũng lầy không thể vượt qua. Cuộc tiến công của Đức chậm lại tới mức bò trườn; xe tăng và xe tải lún tới trục bánh, và các đoàn tiếp tế không theo kịp.
Tháng 11, sương giá tới, rồi cái lạnh: nhiệt độ giảm xuống âm 20, rồi âm 30, rồi âm 40 độ C. Binh lính Đức, những người không được cấp quần áo mùa đông, rét cóng trong quân phục mùa hè. Động cơ không khởi động được, súng kẹt đạn, và tê cóng làm mất sức chiến đấu của nhiều người hơn cả đạn của Liên Xô.
Lục quân Đức đang ở cuối một tuyến tiếp tế dài 1.000 km, chiến đấu trong một mùa đông mà họ không hề chuẩn bị.
Trong khi đó, Liên Xô nhận được hai tin tốt. Tin đầu tiên là tình báo: Richard Sorge báo cáo từ Tokyo rằng Nhật Bản sẽ không tấn công Liên Xô ở Viễn Đông, và Stalin có thể chuyển các sư đoàn tươi mới, được trang bị tốt từ Siberia tới mặt trận Moskva. Tin thứ hai là người mà Stalin giao phụ trách phòng thủ: Tướng Georgy Zhukov, người được triệu hồi từ Leningrad và giao quyền chỉ huy Phương diện quân Tây. Zhukov tổ chức phòng thủ Moskva theo chiều sâu, với các tuyến hào liên tiếp, pháo chống tăng và pháo binh, và ông giữ lại lực lượng dự bị cho một cuộc phản công.
Cuộc phản công của Liên Xô
Ngày 5 tháng 12 năm 1941, khi cuộc tiến công của Đức khựng lại trong tầm nhìn của Moskva — các đội tuần tra Đức xa nhất đã tới làng Khimki, cách Điện Kremlin khoảng 20 km — Zhukov tung ra cuộc phản công.
Các sư đoàn Siberia tươi mới, trong quân phục ngụy trang trắng mùa đông và đi trượt tuyết, đánh vào hai bên sườn kiệt sức của quân Đức, và các tập đoàn quân Đức bị đẩy lùi 100–250 km trong những tuần tiếp theo. Lục quân Đức chịu thất bại lớn đầu tiên của chiến tranh, và huyền thoại về sự bất khả chiến bại của nó đã tan vỡ.
Hitler, người đã cách chức tổng tư lệnh Lục quân Brauchitsch, tự mình nắm quyền chỉ huy và ra lệnh cho quân đội giữ vững vị trí — một quyết định có lẽ đã cứu quân đội khỏi một cuộc tháo chạy, với cái giá là sự chịu đựng khủng khiếp.
Cuộc phản công không tiêu diệt được Lục quân Đức, và chiến tranh ở phía đông còn kéo dài thêm ba năm rưỡi nữa. Nhưng nó chứng minh rằng Liên Xô sẽ không sụp đổ, rằng kế hoạch của Đức đã thất bại, và rằng Barbarossa, chiến dịch dự định kéo dài tám tuần, đã trở thành một cuộc chiến mà nền kinh tế Đức và Lục quân Đức không chuẩn bị để đánh.
6. Bước ngoặt
Sự thất bại của kế hoạch
Bước ngoặt của Chiến dịch Barbarossa không phải là một trận đánh duy nhất mà là khoảnh khắc, tháng 12 năm 1941, khi cuộc tấn công của Đức cạn kiệt nhân lực, máy móc và thời tiết — còn Liên Xô thì không sụp đổ. Ba điều đã quyết định nó.
Điều đầu tiên là sự thất bại của chính kế hoạch. Barbarossa giả định Hồng quân sẽ bị tiêu diệt ở vùng biên giới và nhà nước Liên Xô sẽ sụp đổ. Thay vào đó, Liên Xô xây dựng các tập đoàn quân mới nhanh hơn tốc độ Đức tiêu diệt các tập đoàn quân cũ. Đến tháng 12 năm 1941, Hồng quân đã động viên hàng triệu quân dự bị, và ước tính tình báo của Đức về sức mạnh Liên Xô — khoảng 200 sư đoàn — đã bị chứng minh là sai gấp đôi: Liên Xô đã xây dựng hơn 400 sư đoàn vào cuối năm.
Lục quân Đức đang chiến đấu với một đất nước mà họ đã đánh giá thấp một cách cơ bản.
Kyiv và cuộc phản công mùa đông
Điều thứ hai là sự chuyển hướng tới Kyiv. Quyết định của Hitler tháng 8 về việc chuyển xe tăng về phía nam đã khiến quân Đức mất mùa hè và cơ hội chiếm Moskva trước bùn lầy và giá lạnh.
Cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn — cuộc bao vây Kyiv đã tiêu diệt bốn tập đoàn quân Liên Xô, và hệ thống phòng thủ của Moskva mạnh lên từng tuần — nhưng sự chậm trễ là một thực tế, và thời tiết tiếp theo đã mang tính quyết định. Nếu quân Đức tới Moskva vào tháng 9, thành phố có thể đã thất thủ.
Họ tới đó vào tháng 12, trong cái lạnh âm 40 độ, ở cuối một tuyến tiếp tế mà họ không thể duy trì.
Điều thứ ba là cuộc phản công của Liên Xô ngày 5 tháng 12. Theo tiêu chuẩn của chiến tranh sau này, đó không phải là một cuộc tấn công lớn, nhưng đó là lần đầu tiên Lục quân Đức bị đẩy lùi, và nó chứng minh Hồng quân có thể tấn công và chiến thắng.
Nó cũng chứng minh rằng Lục quân Đức, dù thiện chiến đến đâu, cũng không phải là bất khả chiến bại — và chiến tranh ở phía đông sẽ là một cuộc chiến dài, được quyết định bởi công nghiệp, dân số và sức chịu đựng, chứ không phải bởi một chiến dịch duy nhất.
Bộ Tổng tham mưu Đức đã lên kế hoạch cho một cuộc chiến tám tuần; họ nhận được một cuộc chiến bốn năm, trong đó Liên Xô mất khoảng 27 triệu người và Đức thua trận.
7. Thương vong và tổn thất
Quy mô thương vong và tù binh
Tổn thất của Chiến dịch Barbarossa ở quy mô mà không chiến dịch nào trước đó từng đạt tới, và các con số vẫn là đối tượng nghiên cứu và tranh luận. Bảng dưới đây đưa ra các tổng số thường được trích dẫn cho giai đoạn 22 tháng 6 đến 5 tháng 12 năm 1941.
| Phe Trục | Liên Xô | |
|---|---|---|
| Chết, bị thương và mất tích | Khoảng 830.000 lính Đức (cộng quân Đồng minh phe Trục) | Khoảng 4,5 triệu, trong đó hơn 3 triệu bị bắt làm tù binh |
| Chết | Khoảng 180.000–200.000 lính Đức | Khoảng 800.000–1.000.000 (ước tính chênh lệch lớn) |
| Tù binh | Ít | Hơn 3 triệu; phần lớn chết trong trại giam của Đức (xem bên dưới) |
| Xe tăng | Khoảng 2.700 chiếc bị mất | Khoảng 20.000 chiếc bị mất hoặc bị bắt |
| Máy bay | Khoảng 2.000 chiếc bị mất | Khoảng 10.000–12.000 chiếc bị mất |
Các con số về tù binh Liên Xô cần được ghi chú riêng, vì chúng thuộc về những tội ác lớn nhất của chiến tranh. Trong khoảng 3 triệu binh lính Liên Xô bị bắt làm tù binh năm 1941, khoảng 2 triệu người đã chết trong trại giam của Đức vào mùa xuân năm 1942 — vì đói, rét, bệnh tật và bị giết hại.
Lục quân Đức và SS cố tình không cung cấp lương thực và chỗ ở cho tù binh Liên Xô, theo quan điểm của Đức Quốc xã coi người Slav là hạ đẳng và theo “Lệnh Ủy viên” tháng 6 năm 1941, ra lệnh xử tử ngay các chính ủy Liên Xô.
Tỷ lệ tử vong trong số tù binh Liên Xô — khoảng 60% — tương phản một cách ảm đạm với tỷ lệ tử vong trong số tù binh Anh và Mỹ trong tay Đức, khoảng 3–4%. Đây không phải là hệ quả phụ của giao tranh; đó là chính sách.
Tội ác phía sau tiền tuyến
Phía sau tiền tuyến, chiến tranh còn tồi tệ hơn. Các Einsatzgruppen — đội giết người di động của SS — theo chân quân đội vào Liên Xô và sát hại khoảng 1 triệu người Do Thái, đảng viên Cộng sản, quan chức Liên Xô và những người khác chỉ riêng năm 1941.
Cuộc bao vây Leningrad, bắt đầu tháng 9 năm 1941 và kéo dài tới tháng 1 năm 1944, đã giết chết khoảng 1 triệu thường dân vì đói và rét. Cuộc chiếm đóng của Đức tại Liên Xô, theo “Kế hoạch Đói” nhằm nuôi quân đội Đức bằng lương thực Liên Xô với cái giá là dân chúng Liên Xô, đã giết thêm hàng triệu người nữa.
Tổng số người Liên Xô chết trong chiến tranh — khoảng 27 triệu, cả quân sự và dân sự — là lớn nhất trong các quốc gia, và nó bắt đầu với Barbarossa.
8. Bản đồ và địa hình
Không gian mênh mông của Liên Xô
Địa hình của Barbarossa chính là địa hình của Liên Xô: mênh mông, bằng phẳng và, đối với kẻ xâm lược, đầy lừa dối. Mặt trận trải dài từ biển Baltic ở phía bắc tới biển Đen ở phía nam, khoảng 3.000 km, và chiều sâu của đất nước — khoảng cách từ biên giới tới Moskva khoảng 1.000 km, tới dãy Urals hơn 2.000 km — có nghĩa là mỗi bước tiến của Đức đều kéo dài tuyến tiếp tế và rút ngắn thời gian trước mùa đông.
Tây Liên Xô là một đồng bằng rộng lớn, bị cắt bởi các con sông lớn chảy từ bắc xuống nam — Dvina, Dnieper, Don và Volga — và mỗi con sông là một tuyến phòng thủ tự nhiên mà Hồng quân cố gắng giữ và quân Đức phải vượt qua. Đầm lầy Pripet, một vùng đầm lầy và rừng rộng lớn giữa Belorussia và Ukraine, chia mặt trận làm hai và dồn cuộc tiến công của Đức về phía bắc và phía nam của nó.
Khí hậu và lợi thế lâu dài
Khí hậu là kẻ thù thứ hai của kẻ xâm lược. Mùa hè nóng và bụi, mùa thu mang tới rasputitsa, khi mưa biến các con đường không trải nhựa thành bùn lầy, và mùa đông mang tới nhiệt độ mà thiết bị và quân phục Đức không được thiết kế để chịu đựng. Đường sắt Liên Xô có khổ rộng hơn đường sắt Đức, vì vậy mỗi đoàn tàu tiếp tế phải dỡ hàng và chất lại tại biên giới, hoặc đường ray phải được đặt lại — một quá trình chậm chạp khiến hệ thống tiếp tế của Đức luôn tụt hậu phía sau mặt trận.
Quân Đức chiếm được đường sắt và đầu máy toa xe của Liên Xô, nhưng không bao giờ đủ, và các xe tải chở tiếp tế ra tiền tuyến hao mòn trên những con đường xấu.
Về lâu dài, địa hình cũng có lợi cho Liên Xô. Các nhà máy ở tây Liên Xô được tháo dỡ và di dời về phía đông, vượt dãy Urals, nơi máy bay ném bom Đức không thể tới; đến cuối năm 1941, hơn 1.500 nhà máy đã được di dời, và chúng sản xuất xe tăng cùng máy bay trở lại trong vòng vài tháng.
Dân số Liên Xô — khoảng 190 triệu người — gấp hơn hai lần dân số Đức, và Liên Xô có thể xây dựng các tập đoàn quân mới từ lực lượng dự bị. Bản thân đất đai là đồng minh lớn nhất của Liên Xô: nó nuốt chửng Lục quân Đức, kéo dài tuyến tiếp tế của họ, và đóng băng họ trong mùa đông năm 1941.
9. Kết quả và di sản của Chiến dịch Barbarossa
Thất bại của mục tiêu và di sản đạo đức
Chiến dịch Barbarossa đã thất bại trong mục đích của nó. Nó không tiêu diệt được Hồng quân, không tiêu diệt được nhà nước Liên Xô, và không giành chiến thắng trong tám tuần. Thay vào đó, nó mở ra một mặt trận đã nuốt chửng Lục quân Đức: đến năm 1945, khoảng 80% tổng số binh lính Đức tử trận trong Thế chiến II đã chết ở Mặt trận phía Đông. Các trận đánh tiếp theo sau Barbarossa — Stalingrad, Kursk, cuộc bao vây Leningrad, trận Berlin — là những trận đánh lớn nhất và đẫm máu nhất trong lịch sử, và chúng diễn ra vì Barbarossa đã không kết thúc chiến tranh năm 1941.
Di sản của chiến dịch còn mang tính đạo đức. Barbarossa được thai nghén như một cuộc chiến hủy diệt — một Vernichtungskrieg — và nó đã được tiến hành như vậy. Lệnh Ủy viên, vụ sát hại tù binh Liên Xô, các Einsatzgruppen, cuộc bao vây Leningrad và Kế hoạch Đói không phải là những hành động thái quá của chiến dịch; chúng là một phần trong thiết kế của nó, được ra lệnh từ cấp cao nhất và thực hiện bởi Lục quân cũng như SS.
Sự đồng lõa của Lục quân Đức trong những tội ác này, vốn bị phủ nhận lâu dài sau chiến tranh, nay đã được các sử gia xác lập không còn nghi ngờ. Barbarossa được nhớ đến không chỉ là cuộc xâm lược lớn nhất trong lịch sử mà còn là khởi đầu của tội ác lớn nhất trong chiến tranh: vụ sát hại hàng triệu thường dân và tù binh Liên Xô, và Holocaust, chuyển từ các vụ thảm sát hàng loạt ở phía đông sang các trại hủy diệt vào năm 1942.
Barbarossa đối với Liên Xô
Đối với Liên Xô, Barbarossa là sự kiện định hình của chiến tranh — Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, như nó vẫn được gọi ở Nga — và ký ức về nó định hình bản sắc Nga cho tới ngày nay.
Chiến thắng năm 1945 được mua với cái giá khoảng 27 triệu người chết, và các đài tưởng niệm của chiến tranh, từ tượng Mẹ Tổ quốc kêu gọi tại Volgograd tới Mộ Chiến sĩ Vô danh tại Moskva, tưởng niệm một sự hy sinh ở quy mô mà không quốc gia nào khác phải chịu đựng. Đối với Đức, Barbarossa là quyết định đã làm mất chiến tranh: cuộc xâm lược mở ra một cuộc chiến hai mặt trận mà Đức không thể thắng, và các tập đoàn quân đã hành quân vào Liên Xô tháng 6 năm 1941 không bao giờ trở về.
Mặt trận phía Đông, mở ra bởi Barbarossa, là nơi Thế chiến II được quyết định.
10. Chỉ huy
Chỉ huy Đức
Adolf Hitler (Đức). Tổng tư lệnh tối cao của các lực lượng vũ trang Đức và là tác giả của Barbarossa. Hitler thai nghén cuộc xâm lược, đặt ra mục tiêu của nó — tiêu diệt Liên Xô và chinh phục Lebensraum — và can thiệp nhiều lần vào việc chỉ huy, định mệnh nhất là việc chuyển hướng tới Kyiv tháng 8 năm 1941 và lệnh giữ vững vị trí trước Moskva tháng 12. Sự khăng khăng giữ đất và từ chối cho phép rút lui của ông sẽ định hình Mặt trận phía Đông trong phần còn lại của chiến tranh.
Thống chế Fedor von Bock (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân Trung tâm, cụm mạnh nhất trong ba cụm và là cụm được giao nhiệm vụ tiến công Moskva. Bock là một trong những chỉ huy giàu kinh nghiệm nhất của Đức, cựu binh của Thế chiến I và các chiến dịch tại Ba Lan và Pháp. Ông bị Hitler cách chức tháng 12 năm 1941, trong cuộc phản công của Liên Xô trước Moskva.
Tướng Heinz Guderian (Đức). Tư lệnh Cụm xe tăng 2, lực lượng thiết giáp tiên phong của Cụm tập đoàn quân Trung tâm. Guderian là nhà lý luận chính của binh chủng xe tăng và là tác giả của Achtung – Panzer!; xe tăng của ông dẫn đầu cuộc tiến công tới Minsk, Smolensk và Kyiv, rồi tới cổng Moskva. Ông bị cách chức tháng 12 năm 1941 sau khi xung đột với Hitler về việc rút lui khỏi Moskva.
Thống chế Gerd von Rundstedt (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân Nam, đơn vị tiến qua Ukraine tới Kyiv và vùng Donets. Rundstedt, thống chế lớn tuổi nhất của Đức, bị cách chức tháng 12 năm 1941 và sau đó chỉ huy ở phía tây, bao gồm cả trong chiến dịch Normandy.
Chỉ huy Liên Xô
Joseph Stalin (Liên Xô). Lãnh tụ Liên Xô và tổng tư lệnh tối cao của các lực lượng vũ trang. Việc Stalin từ chối tin rằng cuộc xâm lược sắp xảy ra đã góp phần gây ra thảm họa tháng 6 năm 1941, nhưng ông vẫn ở lại Moskva trong khủng hoảng tháng 10 năm 1941, nắm quyền kiểm soát trực tiếp nỗ lực chiến tranh, và bổ nhiệm Zhukov phòng thủ thủ đô. Sự lãnh đạo của ông — tàn nhẫn, tập trung và, sau năm 1941, ngày càng dựa vào các tướng lĩnh — đã đưa Liên Xô vượt qua chiến tranh.
Tướng Georgy Zhukov (Liên Xô). Tổng tham mưu trưởng khi cuộc xâm lược bắt đầu, và là chỉ huy đã tổ chức phòng thủ Moskva mùa thu năm 1941 và tung ra cuộc phản công ngày 5 tháng 12. Zhukov tiếp tục chỉ huy tại Stalingrad, Kursk và Berlin, và trở thành vị tướng nổi tiếng nhất của Liên Xô trong chiến tranh.
Nguyên soái Semyon Timoshenko (Liên Xô). Tư lệnh Phương diện quân Tây trong những tuần đầu của cuộc xâm lược, và sau đó là tư lệnh Phương diện quân Tây Nam. Timoshenko, cựu binh của Nội chiến Nga, là một trong số ít chỉ huy cấp cao của Liên Xô sống sót qua các cuộc thanh trừng, và ông đã giữ vững mặt trận trong mùa hè thảm khốc năm 1941.
11. Câu hỏi thường gặp
Chiến dịch Barbarossa bắt đầu khi nào?
Ngày 22 tháng 6 năm 1941, lúc 03:15, dọc toàn bộ mặt trận từ biển Baltic tới biển Đen, không có tuyên chiến.
Chiến dịch Barbarossa lớn tới mức nào?
Đây là cuộc xâm lược lớn nhất trong lịch sử: khoảng 3,5 triệu quân phe Trục, 3.600 xe tăng và 2.700 máy bay tấn công dọc mặt trận dài khoảng 3.000 km. Liên Xô có khoảng 2,9 triệu quân tại các quân khu phía tây.
Vì sao Đức xâm lược Liên Xô?
Hitler muốn Lebensraum — đất đai, lương thực và nguyên liệu thô cho Đức — và tiêu diệt Liên Xô, thứ mà hệ tư tưởng Đức Quốc xã gọi là “chủ nghĩa Bolshevik Do Thái”. Ông tin rằng nhà nước Liên Xô sẽ sụp đổ trong tám đến mười tuần.
Vì sao Barbarossa thất bại?
Liên Xô xây dựng các tập đoàn quân mới nhanh hơn tốc độ Đức tiêu diệt chúng, việc chuyển hướng tới Kyiv khiến quân Đức mất mùa hè, và mùa đông năm 1941 chặn đứng cuộc tiến công trước Moskva. Cuộc phản công của Liên Xô ngày 5 tháng 12 năm 1941 đã đẩy quân Đức lùi lại và chứng minh Liên Xô sẽ không sụp đổ.
Có bao nhiêu người chết trong Chiến dịch Barbarossa?
Khoảng 830.000 thương vong của phe Trục và khoảng 4,5 triệu thương vong của Liên Xô tới ngày 5 tháng 12 năm 1941, bao gồm hơn 3 triệu tù binh Liên Xô — khoảng 2 triệu người trong số đó đã chết trong trại giam của Đức vào mùa xuân năm 1942.
Lệnh Ủy viên là gì?
Một mệnh lệnh do Bộ Tư lệnh Tối cao Đức ban hành tháng 6 năm 1941, trước cuộc xâm lược, chỉ thị rằng các chính ủy Liên Xô bị quân Đức bắt phải bị xử tử ngay tại chỗ. Đó là một phần của cuộc chiến hủy diệt mà Barbarossa được thiết kế để trở thành.
12. Nguồn
- Wikipedia, “Operation Barbarossa” — ngày tháng, quân số, số liệu thương vong và diễn biến chiến dịch.
- Encyclopædia Britannica, “Operation Barbarossa” — bối cảnh, mục tiêu của Hitler và sự thất bại của chiến dịch.
- David M. Glantz and Jonathan House, When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler (University Press of Kansas, 1995) — lịch sử tác chiến tiêu chuẩn bằng tiếng Anh về Mặt trận phía Đông.
- Richard Overy, Russia’s War (Penguin, 1997) — trải nghiệm của Liên Xô trong chiến tranh, gồm cái chết của tù binh và việc sơ tán công nghiệp.
- Evan Mawdsley, Thunder in the East: The Nazi–Soviet War 1941–1945 (Bloomsbury, 2005) — chiến dịch, bước chuyển hướng tới Kyiv và trận đánh giành Moskva.
- Chris Bellamy, Absolute War: Soviet Russia in the Second World War (Macmillan, 2007) — huy động của Liên Xô, các cuộc thanh trừng và mùa đông năm 1941.
Đọc thêm
– Alan Clark, Barbarossa: The Russian–German Conflict 1941–45 (William Morrow, 1965).
– Geoffrey P. Megargee, War of Annihilation: Combat and Genocide on the Eastern Front, 1941 (Rowman & Littlefield, 2006).