Cuộc vây hãm Leningrad

1. Mở đầu

Cuộc vây hãm được nhớ đến không chỉ vì nỗi đau khổ mà còn vì cách thành phố đã sống sót. Trên mặt băng của hồ Ladoga chạy qua Con đường Sinh mệnh, tuyến đường băng đưa lương thực vào và đưa người bệnh cùng trẻ em ra ngoài. Trong các nhà máy, công nhân chế tạo xe tăng và đạn pháo trong khi chính họ đang chết đói.

Tại các phòng hòa nhạc, Bản giao hưởng số 7 của Dmitri Shostakovich, viết trong thành phố bị vây hãm, được biểu diễn vào tháng 8 năm 1942 như một tuyên bố rằng Leningrad vẫn còn sống. Khi vòng vây cuối cùng được phá vào tháng 1 năm 1944, thành phố chỉ còn là đống đổ nát với những căn hộ trống và những ngôi mộ tập thể, nhưng nó chưa bao giờ thất thủ.

Cuộc vây hãm Leningrad, kéo dài từ ngày 8 tháng 9 năm 1941 đến 27 tháng 1 năm 1944 — 872 ngày — là một trong những cuộc vây hãm dài nhất và chết chóc nhất trong lịch sử, và là một trong những trải nghiệm định hình của Liên Xô trong Thế chiến II.

Leningrad, cố đô của nước Nga và thành phố lớn thứ hai của đất nước, bị quân Đức và Phần Lan cắt đứt vào mùa thu năm 1941 và bị bỏ mặc cho chết đói. Quân Đức không bao giờ chiếm được thành phố, và thành phố cũng không bao giờ đầu hàng.

Thay vào đó, người dân đã chịu đựng ba mùa đông đói, lạnh và pháo kích, với cái giá khủng khiếp: ước tính số dân thường chết dao động từ 600.000 đến 1.500.000, trong đó khoảng một triệu là con số thường được trích dẫn nhất.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Ngày | 8/9/1941 – 27/1/1944 (872 ngày) |

| Địa điểm | Leningrad (nay là St Petersburg), tây bắc nước Nga, bên sông Neva và hồ Ladoga |

| Kết quả | Liên Xô thắng; vòng vây được phá và Cụm tập đoàn quân Bắc của Đức bị đẩy lùi |

| Chỉ huy Liên Xô | Nguyên soái Georgy Zhukov; Trung tướng Leonid Govorov; Andrei Zhdanov |

| Chỉ huy Đức và Phần Lan | Thống chế Wilhelm Ritter von Leeb, rồi Georg von Küchler; Thống chế Carl Gustaf Mannerheim |

| Lực lượng Liên Xô | Phương diện quân Leningrad và Hạm đội Baltic; khoảng 300.000-400.000 quân lúc đầu |

| Lực lượng Đức | Cụm tập đoàn quân Bắc, Tập đoàn quân 18 và 16; quân Phần Lan ở phía bắc |

| Dân thường chết | Ước tính 600.000-1.500.000, thường được nêu khoảng 1.000.000, chủ yếu chết đói |

| Tổn thất quân sự | Quân Liên Xô chết khoảng 1.000.000; quân Đức thiệt hại vài trăm nghìn |

3. Bối cảnh

Bối cảnh chiến lược

Leningrad là một mục tiêu mà Adolf Hitler muốn hủy diệt hơn là chiếm giữ. Trong kế hoạch Chiến dịch Barbarossa, cuộc xâm lược Liên Xô bắt đầu ngày 22 tháng 6 năm 1941, Cụm tập đoàn quân Bắc phải tiến qua các nước Baltic tới Leningrad, chiếm thành phố và Hạm đội Baltic, rồi quay về hướng Moskva.

Hitler coi Leningrad là cái nôi của chủ nghĩa Bolshevik, thành phố của Cách mạng Tháng Mười, và ông ra lệnh xóa nó khỏi mặt đất: thành phố sẽ bị bao vây, pháo kích và bỏ đói. Quân Đức tiến rất nhanh: tháng 7 họ chiếm Pskov, tháng 8 đã tới cửa ngõ thành phố, và ngày 8 tháng 9 năm 1941, tuyến đường bộ cuối cùng tới Leningrad bị cắt tại Shlisselburg, bên hồ Ladoga.

Tiếp tế quyết định Cuộc vây hãm Leningrad hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước phải đi từ kho hậu phương xa xôi, qua đường bị pháo kích, gài mìn hoặc ngập lụt, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều dội vào đoàn xe tiếp tế trước tiên.

Bên nào giữ súng có đạn và lính có ăn thì tấn công tiếp được; bên nào không thì phải dừng, dù kế hoạch hay đến đâu. Tại Cuộc vây hãm Leningrad, như hầu hết trận đánh thời này, sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém tướng lĩnh, và bước ngoặt trận đánh thường truy được tới một đoàn xe đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Kế hoạch của hai bên

Phòng thủ của Liên Xô lúc đầu thiếu tổ chức. Phương diện quân Leningrad lần lượt do nhiều tướng lĩnh chỉ huy, và bí thư đảng của thành phố, Andrei Zhdanov, chia sẻ quyền lực với giới quân sự. Tháng 9 năm 1941, Nguyên soái Georgy Zhukov được cử tới Leningrad và lập lại trật tự: ông tổ chức các tuyến phòng thủ, cách chức các chỉ huy rút lui không có lệnh, và giữ vững thành phố qua cơn khủng hoảng của mùa thu, khi quân Đức tiến tới chỉ còn cách trung tâm thành phố vài cây số.

Zhukov sau đó được triệu hồi về Moscow, và việc phòng thủ chuyển sang các chỉ huy khác, nhưng các tuyến phòng thủ ông đã thiết lập vẫn đứng vững. Quân đội Phần Lan, tiến công từ phía bắc dưới quyền Nguyên soái Mannerheim, dừng lại tại biên giới Phần Lan-Liên Xô cũ và không tham gia tấn công thành phố, một quyết định khiến khu vực phía bắc yên tĩnh hơn mặt trận phía nam đối diện với quân Đức.

Không bên nào tại Cuộc vây hãm Leningrad biết về đối phương nhiều như chỉ huy của họ vẫn tỏ ra. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc sai hẳn: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh tiền tuyến, ảnh chụp từ trên không cho thấy vị trí vốn đã bị bỏ.

Chỉ huy lấp khoảng trống bằng giả định, và chính những giả định đó quyết định trận đánh. Lịch sử Cuộc vây hãm Leningrad đầy phán đoán như vậy — sư đoàn địch bị tưởng ở nơi khác, bên sườn bị tưởng an toàn, sức mạnh bị đánh giá thấp đi một nửa — và bên nào giả định gần sự thật nhất thường thắng, không phải vì tướng giỏi hơn, mà vì thông tin tốt hơn.

Trước giờ nổ súng

Phòng thủ của Liên Xô lúc đầu rất lộn xộn. Tháng 9 năm 1941, Nguyên soái Georgy Zhukov được cử tới Leningrad và lập lại trật tự: ông tổ chức các tuyến phòng thủ, cách chức những chỉ huy rút lui không lệnh, và giữ thành phố qua cơn khủng hoảng mùa thu, khi quân Đức chỉ còn cách trung tâm thành phố vài km.

Quân Phần Lan tiến từ phía bắc dưới quyền Thống chế Mannerheim đã dừng lại ở biên giới cũ và không tham gia tấn công thành phố. Bên trong thành phố, chính quyền Liên Xô chuẩn bị cho một cuộc vây hãm dài, dù không ai ngờ nó kéo dài gần hai năm rưỡi.

Dân số khoảng hai triệu rưỡi người lúc đầu bị áp đặt khẩu phần ngày càng cắt giảm. Đến tháng 11 năm 1941, khẩu phần bánh mì hằng ngày cho công nhân chỉ còn 250 gam, cho người phụ thuộc chỉ còn 125 gam, và bản thân bánh mì còn bị độn mùn cưa.

Mùa đông đầu tiên của cuộc vây hãm, 1941-42, là tồi tệ nhất: nhiệt độ xuống tới âm 30 độ C, ống nước đóng băng, điện mất, và hàng chục nghìn người chết mỗi tháng.

Mệnh lệnh tại Cuộc vây hãm Leningrad truyền đi chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến dựa vào dây cáp mà đạn pháo cắt đứt chỉ trong vài phút; vô tuyến nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; cuối cùng phần lớn dựa vào người đưa tin — người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua đất trống dưới làn đạn, đôi khi không bao giờ tới nơi.

Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi quân địch xuất hiện sau lưng. Trận đánh vì vậy phải hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong mù mờ một phần về nhau, gắn kết bằng hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Cuộc chiến rộng lớn hơn

Cuộc chiến rộng lớn hơn định hình mọi điều xảy ra tại Cuộc vây hãm Leningrad. Vào lúc giao tranh bắt đầu, xung đột đã kéo dài nhiều năm, và cả hai bên đều rút ra những bài học cay đắng về tiếp tế, hỏa lực và sĩ khí.

Chỉ huy hai bên đều biết một trận đánh đơn lẻ hiếm khi quyết định một cuộc chiến, nhưng những trận đánh như thế này quyết định liệu đạo quân có thể di chuyển, ăn uống và chiến đấu vào tuần sau hay không.

Với người lính đã chiến đấu ở đây, tranh luận chiến lược trong sở chỉ huy chẳng có ý nghĩa gì nhiều bên cạnh ngọn đồi tiếp theo, con phố tiếp theo hay đoạn sông tiếp theo. Điều quan trọng là pháo binh có trong tầm bắn hay không, khẩu phần có tới nơi hay không, và đơn vị bên sườn có giữ vững vị trí hay không.

Hồ sơ về Cuộc vây hãm Leningrad vì vậy phải đọc đồng thời trên hai tầng: như một chương trong cuộc chiến lớn hơn nhiều, và như trải nghiệm con người về nỗi sợ, sự kiệt sức và sức chịu đựng mà không bản đồ sở chỉ huy nào ghi lại được.

Địa hình

Leningrad nằm trên châu thổ sông Neva, nơi con sông đổ vào Vịnh Phần Lan, cách hồ Ladoga khoảng 30 km về phía đông. Thành phố được xây trên vùng đất thấp, lầy lội, bị cắt bởi kênh rạch và sông ngòi, và khí hậu khắc nghiệt: mùa đông dài và lạnh, nhiệt độ xuống tới âm 30 độ C, sông Neva đóng băng từ tháng 12 đến tháng 4. Địa hình của thành phố vừa là điểm yếu vừa là cứu cánh của nó. Điểm yếu là nó có thể bị bao vây từ đất liền, chỉ còn hồ Ladoga ở phía đông là lối thoát; cứu cánh cũng chính là hồ đó, mà mặt băng mùa đông và mặt nước mùa hè của nó là tuyến tiếp tế duy nhất mà quân Đức không bao giờ đóng hoàn toàn được.

Tuyến vây hãm chạy thành vòng quanh thành phố, từ Vịnh Phần Lan ở phía tây, qua vùng cao Pulkovo ở phía nam, tới hồ Ladoga ở phía đông. Quân Đức giữ vùng cao phía nam, và pháo của họ trên cao nguyên Pulkovo có thể bắn tới mọi nơi trong thành phố.

Con đường Sinh mệnh băng qua phần phía nam hồ Ladoga, từ bờ do Liên Xô giữ tại Kobona tới bờ bị vây tại Osinovets, hành trình khoảng 30 km trên băng vào mùa đông. Tuyến đường bị pháo kích, oanh tạc và gài mìn, hàng trăm xe tải chìm qua băng, nhưng vào lúc cao điểm nó chở hơn một nghìn tấn lương thực mỗi ngày vào thành phố.

Địa hình tại Cuộc vây hãm Leningrad ưu đãi bên nào nghiên cứu nó kỹ. Một dãy đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả tiểu đoàn, và chỉ huy nào từng đi bộ trên mặt đất — hoặc biết nghe người đã làm vậy — giành lợi thế mà không bản đồ nào cho được.

Giao tranh diễn ra theo địa hình: tấn công đi tới nơi địa hình cho phép, phòng thủ dựng nơi địa hình vững chắc, và những nơi chết chóc nhất là nơi địa hình cho một bên tầm bắn thoáng còn bên kia không có chỗ nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Vì sao địa hình quan trọng

Các tuyến vây hãm chạy thành vòng tròn quanh thành phố, từ vịnh Phần Lan ở phía tây, qua Cao nguyên Pulkovo ở phía nam, tới hồ Ladoga ở phía đông. Quân Đức giữ vùng cao ở phía nam, và pháo của họ trên Cao nguyên Pulkovo có thể bắn tới mọi khu vực trong thành phố.

Quân Phần Lan giữ eo đất Karelia ở phía bắc, nhưng họ dừng lại tại biên giới cũ và không thúc đẩy cuộc tấn công. Con đường Sự sống băng qua phần phía nam của hồ Ladoga, từ bờ do Liên Xô giữ tại Kobona tới bờ bị vây hãm tại Osinovets, một hành trình khoảng 30 cây số trên băng vào mùa đông.

Tuyến đường bị pháo kích, ném bom và gài mìn, và hàng trăm xe tải chìm xuyên qua băng, nhưng vào thời điểm cao nhất, nó vận chuyển hơn một nghìn tấn lương thực mỗi ngày vào thành phố.

Vũ khí dùng tại Cuộc vây hãm Leningrad định hình giao tranh theo cách người lính mang chúng hiểu rõ hơn tướng lĩnh. Một khẩu súng trường kẹt đạn trong bùn, một khẩu súng máy quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không leo được dốc, một khẩu pháo chỉ nghe tiếng mà không thấy hình — mỗi vũ khí có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và trận đánh thuộc về bên nào biết kết hợp vũ khí với địa hình.

Chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng khẩu pháo, độ dày giáp xe tăng, tầm hoạt động của vô tuyến. Chúng không phải chú thích bên lề; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Thời tiết và mùa vụ

Thời tiết và mùa vụ là một phần của Cuộc vây hãm Leningrad không kém gì kế hoạch của bất kỳ vị tướng nào. Mưa biến đường thành bùn và giữ máy bay nằm yên; giá rét làm thương binh chết cóng nơi họ nằm và làm tê cóng ngón tay người lính đang cố nạp đạn; nắng nóng và bụi bặm làm động cơ nghẹt thở và khiến binh lính hành quân kiệt sức.

Bóng tối, sương mù và khói che giấu di chuyển nhưng cũng khiến người ta không phân biệt được bạn với thù, và không ít đơn vị trong trận đánh này đã bắn vào chính đồng đội của mình hoặc hành quân nhầm vị trí vì mặt đất trông khác đi trong bóng tối.

Chỉ huy hiểu rõ địa hình và thời tiết — biết nước sẽ ở đâu, đường nào còn đi được, và một người lính có thể hành quân bao xa trong một ngày — có lợi thế mà không hỏa lực nào thay thế được.

Bản đồ của Cuộc vây hãm Leningrad vì vậy không chỉ là ghi chép về nơi giao tranh diễn ra, mà còn là lời nhắc rằng địa lý và khí hậu là những tác nhân trong mọi trận đánh, không chỉ là sân khấu của nó.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng tấn công

Lực lượng Liên Xô tại Leningrad là Phương diện quân Leningrad, dưới quyền Trung tướng Leonid Govorov từ tháng 4 năm 1942, cùng với Hạm đội Baltic, mà các khẩu pháo của họ, đóng băng trong băng giá sông Neva, đã bắn yểm trợ cho quân phòng thủ suốt cuộc vây hãm.

Các tập đoàn quân của Phương diện quân — Tập đoàn quân 23 ở phía bắc đối diện quân Phần Lan, Tập đoàn quân 42 và 55 ở phía nam đối diện quân Đức — giữ một vành đai phòng thủ không bao giờ sâu hơn vài chục cây số.

Phía sau họ, các nhà máy của thành phố sản xuất vũ khí mà họ chiến đấu: nhà máy Kirov chế tạo xe tăng hạng nặng KV ngay cả khi công nhân của nó đang chết đói, và các xưởng của thành phố sản xuất đạn pháo, mìn và vũ khí nhỏ.

Phòng thủ cũng dựa vào dân quân, Quân đoàn Tình nguyện Nhân dân, được thành lập từ công nhân nhà máy và sinh viên vào mùa hè năm 1941, và vào những phụ nữ đã đào hào chống tăng, làm y tá và giữ cho các nhà máy hoạt động.

Lực lượng Liên Xô tại Leningrad là Phương diện quân Leningrad dưới quyền Trung tướng Leonid Govorov từ tháng 4 năm 1942, cùng Hạm đội Baltic, mà pháo của họ, đóng băng trên sông Neva, đã bắn yểm trợ quân phòng thủ suốt cuộc vây hãm. Các tập đoàn quân của phương diện quân giữ một vành đai không bao giờ sâu quá vài chục km.

Phía sau họ, các nhà máy của thành phố sản xuất vũ khí: nhà máy Kirov chế tạo xe tăng hạng nặng KV ngay cả khi công nhân của nó đang chết đói. Quân Đức bao vây là Tập đoàn quân 18 thuộc Cụm tập đoàn quân Bắc, giữ vùng cao Pulkovo phía nam thành phố, từ đó pháo binh của họ có thể bắn vào thành phố tùy ý.

Thế cân bằng lực lượng rất kỳ lạ: quân vây hãm mạnh hơn về pháo binh và không quân, nhưng quân bị vây giữ một thành phố không thể chiếm được nếu không có một trận đánh mà quân Đức không muốn tiến hành.

Con đường Sinh mệnh là bản lề của toàn bộ trận đánh: chừng nào nó còn đưa lương thực vào và đưa người sơ tán ra, thành phố còn có thể cầm cự.

Địa hình tại Cuộc vây hãm Leningrad ưu đãi bên nào nghiên cứu nó kỹ. Một dãy đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả tiểu đoàn, và chỉ huy nào từng đi bộ trên mặt đất — hoặc biết nghe người đã làm vậy — giành lợi thế mà không bản đồ nào cho được.

Giao tranh diễn ra theo địa hình: tấn công đi tới nơi địa hình cho phép, phòng thủ dựng nơi địa hình vững chắc, và những nơi chết chóc nhất là nơi địa hình cho một bên tầm bắn thoáng còn bên kia không có chỗ nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Lực lượng phòng thủ và cách đánh

| | Liên Xô | Đức và Phần Lan |

|—|—|—|—|

| Bộ binh | Phương diện quân Leningrad: Tập đoàn quân 23, 42, 55; Quân đoàn Tình nguyện Nhân dân | Tập đoàn quân 18; Tập đoàn quân 16; Quân đội Phần Lan (phía bắc) |

| Pháo binh | Pháo của Hạm đội Baltic; pháo binh Phương diện quân; pháo do nhà máy chế tạo | Pháo hạng nặng trên Cao nguyên Pulkovo; pháo vây hãm |

| Không quân | Không quân Hồng quân; bị hạn chế bởi nhiên liệu và sân bay | Các cuộc không kích của Luftwaffe, dữ dội nhất vào mùa thu năm 1941 |

| Tiếp tế | Con đường Sự sống qua hồ Ladoga (đường băng vào mùa đông, thuyền vào mùa hè) | Tiếp tế đường sắt và đường bộ của Đức từ các nước Baltic |

| Công sự | Các tuyến phòng thủ, hào chống tăng, chướng ngại vật trên đường phố | Các tuyến vây hãm có công sự quanh thành phố |

Cán cân lực lượng tại Cuộc vây hãm Leningrad thật kỳ lạ: bên vây hãm mạnh hơn về pháo binh và không quân, nhưng bên bị vây giữ một thành phố không thể chiếm được nếu không có một trận đánh mà quân Đức không muốn tiến hành.

Quân phòng thủ Liên Xô có lợi thế chiến đấu trên mặt đất mà họ biết rõ, trong một thành phố với những tòa nhà đá che chở khỏi đạn pháo, và với một dân số dù chết đói vẫn từ chối đầu hàng.

Quân Đức có lợi thế chọn thời điểm và địa điểm tấn công, nhưng mỗi cuộc tấn công đều khiến họ mất những binh lính khó thay thế, và mỗi tháng cuộc vây hãm kéo dài, lực lượng Liên Xô bên ngoài vòng vây lại càng mạnh hơn.

Con đường Sự sống là bản lề của toàn bộ trận đánh: chừng nào nó còn đưa lương thực vào và đưa người sơ tán ra, thành phố còn có thể cầm cự, và quân Đức, những người không bao giờ thực sự khép được nó lại, cũng không bao giờ thực sự chiến thắng.

Vũ khí dùng tại Cuộc vây hãm Leningrad định hình giao tranh theo cách người lính mang chúng hiểu rõ hơn tướng lĩnh. Một khẩu súng trường kẹt đạn trong bùn, một khẩu súng máy quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không leo được dốc, một khẩu pháo chỉ nghe tiếng mà không thấy hình — mỗi vũ khí có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và trận đánh thuộc về bên nào biết kết hợp vũ khí với địa hình.

Chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng khẩu pháo, độ dày giáp xe tăng, tầm hoạt động của vô tuyến. Chúng không phải chú thích bên lề; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Pháo binh, công binh và tiếp tế

Ngoài các sư đoàn liệt kê trong bảng, trận đánh được quyết định bởi những binh chủng ít được chú ý hơn: pháo binh bắn các loạt đạn chuẩn bị, công binh rà phá mìn và dựng cầu, đơn vị thông tin giữ liên lạc giữa chỉ huy với đơn vị tiền phương, và các đoàn xe tiếp tế đưa đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước lên phía trước.

Tại Cuộc vây hãm Leningrad, như trong hầu hết các trận đánh thời này, bên nào giữ cho súng được tiếp đạn và thương binh được sơ tán sẽ có lợi thế quyết định, và bên nào mất liên lạc trước thường mất thế chủ động.

Không quân cũng quan trọng, dù không phải lúc nào cũng như nhà hoạch định mong muốn: máy bay có thể đánh một cứ điểm hay một đoàn xe trên đường, nhưng không thể giữ đất, và thời tiết xấu có thể giữ chúng nằm yên nhiều ngày liền.

Cán cân lực lượng vì vậy không bao giờ chỉ là đếm người và xe tăng; đó là cán cân của các hệ thống, và hệ thống nào sụp đổ trước sẽ quyết định kết quả.

Các chỉ huy phòng thủ Liên Xô

Nguyên soái Georgy Zhukov (Liên Xô). Được cử tới Leningrad tháng 9 năm 1941 vào lúc khủng hoảng cao nhất, Zhukov lập lại trật tự trong phòng thủ, giữ thành phố qua mùa thu, rồi được triệu hồi về phòng thủ Moscow. Sau đó ông chỉ huy các đạo quân Liên Xô tại Stalingrad, Kursk và Berlin, và trở thành tư lệnh Liên Xô nổi tiếng nhất của cuộc chiến.

Trung tướng Leonid Govorov (Liên Xô). Tư lệnh Phương diện quân Leningrad từ tháng 4 năm 1942 tới cuối cuộc vây hãm. Govorov, chuyên gia pháo binh, tổ chức phòng thủ, hoạch định Chiến dịch Iskra, và chỉ huy cuộc tấn công cuối cùng phá vỡ vòng vây tháng 1 năm 1944. Ông được phong Nguyên soái Liên Xô năm 1944.

Dân thường bị cuốn vào Cuộc vây hãm Leningrad theo cách lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình thành chiến trường, nhà thành cứ điểm, ruộng thành bãi mìn. Có người bỏ chạy, có người trốn trong hầm, và có người bị giết bởi đạn pháo bắn vào mục tiêu họ không thấy được.

Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không đạo quân nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm. Bất kỳ ghi chép trung thực nào về Cuộc vây hãm Leningrad cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở nơi con người đang sống, và những con người đó đã phải trả giá.

Thành phố và quân đội

Andrei Zhdanov (Liên Xô). Bí thư Đảng Cộng sản tại Leningrad, người chia sẻ quyền lực về phòng thủ thành phố với các tư lệnh quân sự. Zhdanov tổ chức sản xuất thời chiến của thành phố và việc sơ tán, và tên ông gắn liền, đúng hay không, với các quyết định phân phối lương thực trong cuộc vây hãm.

Thống chế Wilhelm Ritter von Leeb (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân Bắc trong cuộc tiến công tới Leningrad và những tháng đầu của cuộc vây hãm. Leeb, sĩ quan Phổ kiểu cũ, bất đồng với lệnh của Hitler bỏ đói thành phố thay vì chiếm nó, và bị cách chức tháng 1 năm 1942 sau cuộc tấn công mùa đông của Liên Xô.

Các nguồn sử liệu về Cuộc vây hãm Leningrad không đồng đều, và nhà sử học phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức viết để biện minh cho quyết định; nhật ký đơn vị viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký viết nhiều năm sau, khi trí nhớ đã phai nhạt hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của bên thua trận thường bị tiêu hủy.

Số liệu khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các con số trong bài này được đưa dưới dạng khoảng vì lý do đó. Nơi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự chưa chắc chắn.

Các chỉ huy bên vây hãm

Thống chế Georg von Küchler (Đức). Người kế nhiệm Leeb làm tư lệnh Cụm tập đoàn quân Bắc. Küchler chỉ đạo cuộc vây hãm qua giai đoạn dài nhất, từ tháng 1 năm 1942 tới tháng 1 năm 1944, và bị cách chức sau khi vòng vây được phá vỡ và các đạo quân của ông bị đánh bật khỏi Leningrad.

Nguyên soái Carl Gustaf Mannerheim (Phần Lan). Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Phần Lan. Mannerheim tiến tới biên giới Phần Lan-Liên Xô cũ ở phía bắc Leningrad năm 1941 và dừng lại ở đó, từ chối sức ép của Đức đòi tham gia tấn công thành phố — một quyết định định hình khu vực phía bắc của cuộc vây hãm.

Các con số về Cuộc vây hãm Leningrad che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn ghi là đủ quân có thể chỉ còn một nửa khỏe mạnh, số còn lại ốm đau, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính tính là quân tăng viện có thể đến nơi mà không có súng trường, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan.

Báo cáo quân số, tài liệu mà các nhà sử học dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong hỗn loạn chiến tranh, và chúng làm đẹp cho bên đã viết ra chúng. Các con số trong bài này vì vậy nên đọc như những độ lớn — đủ cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để phân định một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Chỉ huy và trách nhiệm

Chỉ huy tại Cuộc vây hãm Leningrad mang một sức nặng khó nắm bắt từ sự an toàn của cái nhìn lại sau này. Các tướng lĩnh ra lệnh tấn công biết rằng mệnh lệnh của họ sẽ giết chết binh lính, kể cả những người họ đã cùng phục vụ nhiều năm, và họ vẫn ra lệnh, vì lựa chọn thay thế — bất động, rút lui, trì hoãn — dường như còn tệ hơn.

Có người đúng và có người sai, và lịch sử đã phán xét họ theo đó, nhưng phán xét hiếm khi đơn giản: một chỉ huy thận trọng tại Cuộc vây hãm Leningrad có thể đã liều lĩnh ở nơi khác, và một chỉ huy chiến thắng ở đây có thể đã làm vậy bằng cách tiêu tốn những sinh mạng mà một kế hoạch tốt hơn đã có thể cứu được.

Các tiểu sử trong mục này nên được đọc với điều đó trong tâm trí. Đây không phải những nhân vật trong truyền thuyết mà là những quân nhân chuyên nghiệp, làm việc với thông tin không đầy đủ, dưới áp lực chính trị, và với sinh mạng của hàng nghìn người lính trong tay.

Quyết định của họ — tốt và xấu — là lý do trận đánh diễn ra theo hình thái đó, và là lý do nó vẫn được nghiên cứu cho tới ngày nay.

5. Diễn biến mở đầu

Những nước đi mở đầu

Mùa đông đầu tiên của cuộc vây hãm, từ tháng 11 năm 1941 đến tháng 4 năm 1942, là giai đoạn chết chóc nhất trong lịch sử thành phố. Khẩu phần bánh mì giảm xuống mức thấp nhất, nguồn nước đóng băng, xe điện ngừng chạy.

Người ta chết trong căn hộ, trên đường phố và tại bàn làm việc, và các đội chôn cất của thành phố không kịp xử lý: người chết được đưa tới các ngôi mộ tập thể tại Nghĩa trang Piskaryovskoye, nơi hàng trăm nghìn người Leningrad hiện đang yên nghỉ. Số người chết chỉ trong mùa đông đó thường được ước tính là vài trăm nghìn.

Thế nhưng thành phố không sụp đổ. Con đường băng qua hồ Ladoga, mở từ tháng 11 năm 1941, đưa lương thực và nhiên liệu vào và đưa trẻ em, người bệnh và người bị thương ra ngoài — tổng cộng khoảng một triệu người đã được sơ tán — và mùa xuân năm 1942 mang tới những chiếc thuyền đầu tiên qua mặt nước hồ, cùng với đó là thêm một ít lương thực.

Sĩ khí tại Cuộc vây hãm Leningrad không phải khẩu hiệu mà là thực tế hữu hình. Người lính được ăn no, được ngủ và tin sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn người đói khát, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm hôm nay nhưng tan vỡ ngày mai.

Nỗi sợ là phổ biến — cựu binh thừa nhận thẳng thắn — và thứ giữ binh lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù kẻ thù mà là lòng trung thành với người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen tuân lệnh đơn giản.

Lịch sử trận đánh thường mô tả sĩ khí như phẩm chất của đạo quân; tại Cuộc vây hãm Leningrad, đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ, và nó có thể sụp đổ chỉ trong một buổi chiều.

6. Trận đánh chính

Cuộc tấn công chính

Năm thứ hai của cuộc vây hãm, năm 1942, là năm của sự chịu đựng và của những cuộc tấn công nhỏ đều thất bại. Bộ chỉ huy Liên Xô phát động nhiều nỗ lực phá vỡ vòng phong tỏa từ bên trong và bên ngoài vòng vây — chiến dịch Lyuban vào mùa xuân năm 1942 và chiến dịch Sinyavino vào mùa thu — và cả hai đều kết thúc với tổn thất nặng nề mà không có đột phá nào.

Quân Đức, về phần mình, phát động Chiến dịch Ánh sáng Phương Bắc vào mùa thu năm 1942, một nỗ lực chiếm thành phố bằng quân đội và pháo hạng nặng đưa tới từ Sevastopol, nhưng chiến dịch bị hủy bỏ khi cuộc tấn công của Liên Xô tại Stalingrad buộc quân Đức phải điều quân dự bị về phía nam.

Tháng 8 năm 1942, giữa cuộc vây hãm, Bản giao hưởng số 7 của Shostakovich được biểu diễn tại Leningrad bởi dàn nhạc đang chết đói của thành phố, âm nhạc được phát qua loa phóng thanh hướng về phía tuyến quân Đức. Đó là một cử chỉ thách thức, và nó được nghe thấy trên khắp thế giới.

Thương binh của Cuộc vây hãm Leningrad phụ thuộc vào chuỗi cứu chữa bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Cáng thương mang họ rời tuyến lửa, thường dưới làn đạn; trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng bó; và nếu đường sá cho phép, họ được chuyển về bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về hậu phương.

Nhiều người chết vì vết thương mà bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống vì đồng đội tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không tách khỏi số liệu thương vong: khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo chuỗi cứu chữa đó hoạt động tốt đến đâu.

Thời khắc khủng hoảng

Năm thứ hai của cuộc vây hãm, 1942, là năm của sự chịu đựng và những cuộc tấn công nhỏ thất bại. Bộ chỉ huy Liên Xô mở nhiều nỗ lực phá vòng vây từ trong và ngoài vòng — chiến dịch Lyuban mùa xuân 1942 và chiến dịch Sinyavino mùa thu — và cả hai đều kết thúc với tổn thất nặng nề mà không đột phá được.

Tháng 8 năm 1942, giữa cuộc vây hãm, Bản giao hưởng số 7 của Shostakovich được biểu diễn tại Leningrad bởi dàn nhạc đang chết đói của thành phố, âm nhạc phát qua loa về phía tuyến quân Đức. Đó là một cử chỉ thách thức, và nó được cả thế giới lắng nghe.

Vòng vây cuối cùng đã bị phá một phần vào tháng 1 năm 1943: Chiến dịch Iskra, Tia lửa, là cuộc tấn công phối hợp của Phương diện quân Leningrad và Phương diện quân Volkhov, gặp nhau tại Shlisselburg ngày 18 tháng 1 năm 1943 và mở một hành lang hẹp, rộng 8–11 km, dọc bờ nam hồ Ladoga.

Hành lang này liên tục bị hỏa lực Đức bắn phá — tuyến đường sắt xây qua nó được gọi là Con đường Chiến thắng, nhưng binh lính gọi nó là Hành lang Tử thần — và cuộc vây hãm chưa được phá hẳn, nhưng lương thực và vật tư giờ đây có thể tới thành phố bằng đường sắt, và giai đoạn đói khát tồi tệ nhất đã qua.

Thành phố cầm cự thêm một năm nữa trong khi quân đội Liên Xô mạnh lên và vị trí của Đức suy yếu. Tháng 1 năm 1944, Chiến dịch Leningrad-Novgorod đã đẩy quân Đức lùi khỏi thành phố: ngày 27 tháng 1 năm 1944, cuộc vây hãm chính thức được tuyên bố phá vỡ, 872 ngày sau khi bắt đầu.

Dân thường bị cuốn vào Cuộc vây hãm Leningrad theo cách lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình thành chiến trường, nhà thành cứ điểm, ruộng thành bãi mìn. Có người bỏ chạy, có người trốn trong hầm, và có người bị giết bởi đạn pháo bắn vào mục tiêu họ không thấy được.

Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không đạo quân nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm. Bất kỳ ghi chép trung thực nào về Cuộc vây hãm Leningrad cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở nơi con người đang sống, và những con người đó đã phải trả giá.

Kết thúc trận đánh

Việc phá vỡ vòng vây được ăn mừng tại Leningrad bằng loạt đại bác chào mừng của 324 khẩu pháo, bắn lên trong thành phố vốn đã nghe tiếng đạn pháo Đức suốt hai năm rưỡi. Nhưng chiến thắng đó thật khủng khiếp.

Thành phố là một đống đổ nát: hàng trăm nghìn căn hộ trống rỗng, các cung điện ở vùng ngoại ô — Peterhof, Tsarskoye Selo, Pavlovsk — đã bị cướp bóc và đốt cháy, và người chết nằm trong các ngôi mộ tập thể vẫn đang được đếm.

Những người sống sót, gầy gò và kiệt sức, bắt đầu công việc tái thiết, và thành phố được phong danh hiệu Thành phố Anh hùng vào năm 1945. Cuộc vây hãm đã khiến Liên Xô mất khoảng một triệu sinh mạng dân thường và khoảng một triệu quân nhân thiệt mạng trong các trận đánh quanh thành phố, và nó vẫn là, tại Nga, ký ức trung tâm của cuộc chiến.

Các nguồn sử liệu về Cuộc vây hãm Leningrad không đồng đều, và nhà sử học phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức viết để biện minh cho quyết định; nhật ký đơn vị viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký viết nhiều năm sau, khi trí nhớ đã phai nhạt hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của bên thua trận thường bị tiêu hủy.

Số liệu khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các con số trong bài này được đưa dưới dạng khoảng vì lý do đó. Nơi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự chưa chắc chắn.

Trận đánh của người lính

Với người lính, trận đánh được trải nghiệm thành từng mảnh rời rạc: một cuộc hành quân dài hay một chiếc xuồng đổ bộ chật chội, một loạt đạn bất chợt, nhiều giờ chờ đợi dưới làn đạn pháo, một cú lao ngắn qua đất trống, rồi lại công việc đào hào.

Mệnh lệnh từ cấp trên đến muộn hoặc không đến, và sĩ quan cấp thấp cùng hạ sĩ quan phải đưa ra những quyết định quan trọng, thường chỉ với hình dung mơ hồ về những gì đang xảy ra cách đó một cây số.

Thông tin liên lạc rất mong manh — điện thoại dã chiến bị đạn pháo cắt đứt, vô tuyến hỏng trong thời tiết ẩm ướt, người đưa tin không bao giờ tới nơi — và bức tranh trong mỗi sở chỉ huy luôn chậm hơn giao tranh nhiều giờ. Đó là lý do lịch sử Cuộc vây hãm Leningrad được viết từ nhiều ghi chép nhỏ: nhật ký một đại đội, báo cáo một phi công, ghi chú một bác sĩ phẫu thuật, lời khai một tù binh.

Không nguồn nào thấy được toàn bộ trận đánh, và nhiệm vụ của nhà sử học là ghép các mảnh lại với nhau mà không bịa ra những phần còn thiếu.

7. Bước ngoặt

Thời khắc quyết định

Bước ngoặt của cuộc vây hãm là Chiến dịch Iskra tháng 1 năm 1943, khi Phương diện quân Leningrad và Volkhov gặp nhau tại Shlisselburg và mở hành lang trên bộ tới thành phố. Trước Iskra, Leningrad hoàn toàn phụ thuộc vào Con đường Sinh mệnh qua hồ Ladoga, một tuyến liên lạc mong manh có thể bị đóng bởi thời tiết, pháo binh Đức hay Luftwaffe, và thành phố sống cầm chừng từng ngày.

Sau Iskra, vật tư tới bằng đường sắt, khẩu phần bánh mì tăng lên, và thành phố có thể được tiếp tế và tăng viện. Cuộc vây hãm còn tiếp tục thêm một năm nữa, và quân Đức vẫn pháo kích thành phố, nhưng câu hỏi không còn là liệu Leningrad có chết đói hay không; mà là khi nào quân Đức sẽ bị đánh đuổi.

Hành lang hẹp và nguy hiểm, hàng nghìn lính Liên Xô đã chết khi giữ nó, nhưng nó đã biến cuộc vây hãm từ một cuộc đua với nạn đói thành một vấn đề quân sự thông thường mà Liên Xô, ngày càng mạnh lên, chắc chắn sẽ thắng.

Bước ngoặt thứ hai, ít thấy rõ hơn, là thất bại của Chiến dịch Bắc Cực Quang của Đức mùa thu năm 1942. Quân Đức đã tập hợp một lực lượng hùng mạnh, gồm cả pháo binh vây hãm hạng nặng từng hạ Sevastopol, để chiếm Leningrad bằng tấn công.

Chiến dịch bị hủy khi cuộc phản công của Liên Xô tại Stalingrad buộc bộ chỉ huy Đức phải chuyển quân dự bị về phía nam. Sau đó, quân Đức không bao giờ thử chiếm thành phố bằng tấn công nữa, và cuộc vây hãm trở thành một cuộc chờ đợi mà họ đang thua.

Các con số về Cuộc vây hãm Leningrad che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn ghi là đủ quân có thể chỉ còn một nửa khỏe mạnh, số còn lại ốm đau, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính tính là quân tăng viện có thể đến nơi mà không có súng trường, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan.

Báo cáo quân số, tài liệu mà các nhà sử học dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong hỗn loạn chiến tranh, và chúng làm đẹp cho bên đã viết ra chúng. Các con số trong bài này vì vậy nên đọc như những độ lớn — đủ cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để phân định một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Bài học chiến thuật

Bước ngoặt thứ hai, ít được nhìn thấy hơn, là thất bại của Chiến dịch Ánh sáng Phương Bắc của Đức vào mùa thu năm 1942. Quân Đức đã tập hợp một lực lượng hùng mạnh, bao gồm pháo vây hãm hạng nặng từng san bằng Sevastopol, để chiếm Leningrad bằng một cuộc tấn công vũ bão.

Chiến dịch bị hủy bỏ khi cuộc phản công của Liên Xô tại Stalingrad buộc bộ chỉ huy Đức phải điều quân dự bị về phía nam. Sau đó, quân Đức không bao giờ còn cố gắng chiếm thành phố bằng tấn công trực diện nữa, và cuộc vây hãm trở thành một cuộc chờ đợi mà họ đang thua dần.

Thế chủ động đã chuyển sang phía Liên Xô, và cuộc tấn công mùa đông tháng 1 năm 1944, cuối cùng phá vỡ vòng vây, là hệ quả của một quyết định được đưa ra, trên thực tế, vào mùa thu năm 1942.

Tiếp tế quyết định Cuộc vây hãm Leningrad hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước phải đi từ kho hậu phương xa xôi, qua đường bị pháo kích, gài mìn hoặc ngập lụt, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều dội vào đoàn xe tiếp tế trước tiên.

Bên nào giữ súng có đạn và lính có ăn thì tấn công tiếp được; bên nào không thì phải dừng, dù kế hoạch hay đến đâu. Tại Cuộc vây hãm Leningrad, như hầu hết trận đánh thời này, sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém tướng lĩnh, và bước ngoặt trận đánh thường truy được tới một đoàn xe đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Cách đánh giá một bước ngoặt

Bước ngoặt rất dễ chỉ ra khi nhìn lại và rất khó nhận ra vào thời điểm đó, và Cuộc vây hãm Leningrad cũng không ngoại lệ. Chỉ huy đã chiến đấu ở đây không biết giờ nào sẽ quyết định trận đánh; họ chỉ biết đợt tấn công tiếp theo có thể phá vỡ kẻ thù hoặc phá vỡ chính binh lính của mình.

Các nhà sử học vì vậy đánh giá một bước ngoặt không phải bằng một khoảnh khắc kịch tính đơn lẻ mà bằng những gì thay đổi sau đó: liệu tiếp tế còn tới được tiền tuyến hay không, liệu quân dự bị còn hay không, liệu bên thua còn có thể lựa chọn nước đi tiếp theo hay không.

Tại Cuộc vây hãm Leningrad, sự thay đổi hiện rõ trong các mệnh lệnh tiếp theo, trong những vùng đất đổi chủ và vẫn đổi chủ, và trong các báo cáo ngày càng tự tin ở một bên và ngày càng tuyệt vọng ở bên kia. Đó là phép thử mà mục này áp dụng: không phải sự kịch tính của khoảnh khắc, mà là hướng đi của mọi thứ đến sau nó, và lý do vì sao thế chủ động chuyển từ bên này sang bên kia và không quay trở lại.

8. Thương vong & tổn thất

Cái giá sinh mạng

Số liệu thương vong của Cuộc vây hãm Leningrad thuộc loại gây tranh cãi nhất trong Thế chiến II, và các con số vẫn đang được sửa đổi khi các kho lưu trữ mới được mở. Con số thường được trích dẫn nhất về số dân thường chết là khoảng một triệu, trong khoảng chừng 600.000 đến 1.500.000.

Phần lớn các ca tử vong này do đói, lạnh và bệnh tật trong mùa đông 1941-42, chứ không phải do pháo kích và oanh tạc của Đức, vốn giết trực tiếp có lẽ khoảng 16.000 dân thường. Số quân Liên Xô chết trong giao tranh quanh Leningrad — trong các nỗ lực phá vòng vây, phòng thủ thành phố và các chiến dịch 1943-44 — thường được ước tính cũng khoảng một triệu, gồm chết, mất tích và chết vì vết thương.

Tổn thất của Đức trong cuộc vây hãm và giao tranh quanh thành phố là vài trăm nghìn, dù con số chính xác không chắc chắn. Các con số gây tranh cãi vì nhiều lý do: chính quyền Liên Xô không công bố số người chết chính xác trong chiến tranh, nhiều ca chết đói được ghi là chết vì nguyên nhân khác hoặc không được ghi lại.

Các ngôi mộ tập thể tại Nghĩa trang Piskaryovskoye chứa hài cốt của khoảng 470.000 người, nhưng còn nhiều người khác được chôn ở nơi khác hoặc hỏa táng, và tổng số thực sự sẽ không bao giờ được biết chính xác.

Không bên nào tại Cuộc vây hãm Leningrad biết về đối phương nhiều như chỉ huy của họ vẫn tỏ ra. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc sai hẳn: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh tiền tuyến, ảnh chụp từ trên không cho thấy vị trí vốn đã bị bỏ.

Chỉ huy lấp khoảng trống bằng giả định, và chính những giả định đó quyết định trận đánh. Lịch sử Cuộc vây hãm Leningrad đầy phán đoán như vậy — sư đoàn địch bị tưởng ở nơi khác, bên sườn bị tưởng an toàn, sức mạnh bị đánh giá thấp đi một nửa — và bên nào giả định gần sự thật nhất thường thắng, không phải vì tướng giỏi hơn, mà vì thông tin tốt hơn.

Thống kê tổn thất

Các con số còn gây tranh cãi vì nhiều lý do. Chính quyền Liên Xô không công bố số người chết chính xác trong chiến tranh, và nhiều ca tử vong do đói được ghi là chết vì các nguyên nhân khác, hoặc hoàn toàn không được ghi lại.

Các ngôi mộ tập thể tại Nghĩa trang Piskaryovskoye chứa hài cốt của khoảng 470.000 người, nhưng còn nhiều người khác được chôn ở nơi khác hoặc được hỏa táng, và tổng số thực sự sẽ không bao giờ được biết chính xác.

Các nhà sử học Nga hiện đại, dựa trên hồ sơ khẩu phần, hồ sơ chôn cất và dữ liệu nhân khẩu học, nhìn chung đã thống nhất ở con số khoảng một triệu dân thường thiệt mạng, trong đó mùa đông 1941-42 chiếm phần lớn nhất. Điều không còn tranh cãi là quy mô: không thành phố nào khác trong Thế chiến II mất nhiều người dân của mình đến vậy, và không cuộc vây hãm nào khác trong lịch sử hiện đại kéo dài lâu đến vậy.

| | Liên Xô | Đức và Phần Lan |

|—|—|—|—|

| Dân thường chết | Khoảng 1.000.000 (khoảng 600.000-1.500.000) | — |

| Quân nhân chết | Khoảng 1.000.000 quanh Leningrad | Vài trăm nghìn |

| Chết vì pháo kích và oanh tạc | Khoảng 16.000 dân thường | — |

| Được sơ tán | Khoảng 1.000.000 người | — |

Mệnh lệnh tại Cuộc vây hãm Leningrad truyền đi chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến dựa vào dây cáp mà đạn pháo cắt đứt chỉ trong vài phút; vô tuyến nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; cuối cùng phần lớn dựa vào người đưa tin — người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua đất trống dưới làn đạn, đôi khi không bao giờ tới nơi.

Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi quân địch xuất hiện sau lưng. Trận đánh vì vậy phải hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong mù mờ một phần về nhau, gắn kết bằng hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Vết thương, chôn cất và hồ sơ

Đằng sau mỗi con số thương vong là một hệ thống y tế đang chịu sức ép. Thương binh được cáng khỏi tuyến lửa, chữa trị tại trạm cứu thương, rồi sơ tán — khi đường sá và thời tiết cho phép — về bệnh viện dã chiến rồi về bệnh viện căn cứ xa hậu phương.

Nhiều thương binh tại Cuộc vây hãm Leningrad chết không phải trên chiến trường mà vì vết thương, sốc và nhiễm trùng trong những giờ và ngày sau đó, và ranh giới giữa sống và chết thường phụ thuộc vào việc một người lính được tiếp cận nhanh đến đâu và phải di chuyển bao xa.

Người chết được chôn nơi họ ngã xuống hoặc trong nghĩa trang tạm, và tên họ được ghi lại tốt nhất có thể trong hoàn cảnh đó; trong hỗn loạn trận đánh, có người bị liệt kê là mất tích trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đó là một lý do khiến các con số trong bảng trên được đưa dưới dạng khoảng: chúng là điều tốt nhất mà các hồ sơ còn sót lại cho phép, không phải con số chính xác, và các nhà sử học khác nhau, làm việc với các kho lưu trữ khác nhau, sẽ luôn đi tới những tổng số hơi khác nhau.

9. Hậu quả

Kết quả trước mắt

Việc phá vòng vây ngày 27 tháng 1 năm 1944 là một bước ngoặt trong chiến tranh ở Mặt trận phía Đông, và được cả Liên Xô ăn mừng như bằng chứng rằng quân đội Đức có thể bị đánh bại.

Về mặt quân sự, nó giải phóng Phương diện quân Leningrad và Hạm đội Baltic cho các chiến dịch sẽ đánh đuổi quân Đức khỏi các nước Baltic và vào Đông Phổ, và chấm dứt mối đe dọa đối với thành phố lớn thứ hai của Liên Xô.

Nhưng chiến thắng phải trả một cái giá khó có thể hiểu nổi: một triệu dân thường chết, một triệu lính chết, một thành phố đổ nát, và một thế hệ những người sống sót mang dấu ấn của nạn đói suốt đời.

Cuộc vây hãm trở thành sự kiện trung tâm trong bản sắc của Leningrad — sau này là St Petersburg — và được tưởng nhớ ở Nga với sự trang nghiêm mà không trận đánh nào khác của chiến tranh sánh được.

Di sản của cuộc vây hãm được bảo tồn trong các đài tưởng niệm của thành phố: Nghĩa trang Piskaryovskoye, nơi các ngôi mộ tập thể được đánh dấu bằng một ngọn lửa vĩnh cửu và lời thơ của Olga Berggolts, người đã phát thanh tới thành phố suốt cuộc vây hãm; Đài tưởng niệm các Anh hùng Bảo vệ Leningrad trên Quảng trường Chiến thắng; và bảo tàng Con đường Sinh mệnh tại Osinovets, bên bờ hồ Ladoga.

Cuộc vây hãm còn được bảo tồn trong nhật ký của các nạn nhân, trên hết là nhật ký của Tanya Savicheva, một bé gái 11 tuổi đã ghi lại cái chết của từng người trong gia đình, và nhật ký của em trở thành một trong những tài liệu nổi tiếng nhất của chiến tranh.

Sĩ khí tại Cuộc vây hãm Leningrad không phải khẩu hiệu mà là thực tế hữu hình. Người lính được ăn no, được ngủ và tin sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn người đói khát, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm hôm nay nhưng tan vỡ ngày mai.

Nỗi sợ là phổ biến — cựu binh thừa nhận thẳng thắn — và thứ giữ binh lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù kẻ thù mà là lòng trung thành với người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen tuân lệnh đơn giản.

Lịch sử trận đánh thường mô tả sĩ khí như phẩm chất của đạo quân; tại Cuộc vây hãm Leningrad, đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ, và nó có thể sụp đổ chỉ trong một buổi chiều.

10. Di sản & tưởng niệm

Di sản lâu dài

Di sản của cuộc vây hãm được bảo tồn trong các đài tưởng niệm của thành phố: Nghĩa trang Piskaryovskoye, nơi các ngôi mộ tập thể được đánh dấu bằng một ngọn lửa vĩnh cửu duy nhất và những lời của nhà thơ Olga Berggolts, người đã phát thanh tới thành phố suốt cuộc vây hãm; Đài tưởng niệm những người bảo vệ anh hùng Leningrad trên Quảng trường Chiến thắng; và bảo tàng Con đường Sự sống tại Osinovets, trên bờ hồ Ladoga.

Cuộc vây hãm cũng được bảo tồn trong các nhật ký của nạn nhân, trên hết là nhật ký của Tanya Savicheva, một bé gái mười một tuổi đã ghi lại cái chết của từng thành viên trong gia đình, và nhật ký của em trở thành một trong những tài liệu nổi tiếng nhất của cuộc chiến.

Cuộc vây hãm đã dạy thế giới một bài học khủng khiếp về chiến tranh tổng lực: rằng một đạo quân hiện đại có thể chủ trương hủy diệt một thành phố bằng cách bỏ đói nó, và rằng người dân của thành phố đó có thể từ chối chết trong im lặng.

Thương binh của Cuộc vây hãm Leningrad phụ thuộc vào chuỗi cứu chữa bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Cáng thương mang họ rời tuyến lửa, thường dưới làn đạn; trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng bó; và nếu đường sá cho phép, họ được chuyển về bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về hậu phương.

Nhiều người chết vì vết thương mà bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống vì đồng đội tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không tách khỏi số liệu thương vong: khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo chuỗi cứu chữa đó hoạt động tốt đến đâu.

Các sử gia đánh giá trận đánh ra sao

Các nhà sử học vẫn tranh luận về Cuộc vây hãm Leningrad, và cuộc tranh luận đó là một phần di sản của trận đánh. Có người nhấn mạnh quyết định của chỉ huy và chất lượng của các kế hoạch; có người nhấn mạnh số lượng, hậu cần và thời tiết; có người lại nhấn mạnh trải nghiệm của những người lính bình thường, mà lòng dũng cảm và sức chịu đựng của họ đã quyết định những gì các kế hoạch có thể đạt được.

Không lời giải thích đơn lẻ nào là đủ, và nhà sử học trung thực chừa chỗ cho tất cả. Điều không còn nghi ngờ là trận đánh có ý nghĩa với những người đã chiến đấu trong nó và với các gia đình đang chờ tin tức về họ, và những tác động của nó — đối với các đạo quân, đối với dân thường bị cuốn vào giao tranh, và đối với diễn biến của cuộc chiến — kéo dài vượt xa phát súng cuối cùng.

Các đài tưởng niệm, nghĩa trang và bảo tàng đánh dấu chiến trường ngày nay không chỉ là nơi tưởng nhớ; chúng còn là lời cảnh báo. Chúng ghi lại những gì đã xảy ra khi ngoại giao thất bại và các đạo quân được cử đi giải quyết những điều mà các chính trị gia không thể, và chúng nhắc mỗi du khách hãy nhớ tới cái giá phải trả.

11. Câu hỏi thường gặp

Cuộc vây hãm Leningrad kéo dài bao lâu?

872 ngày, từ ngày 8 tháng 9 năm 1941 đến 27 tháng 1 năm 1944. Đây là một trong những cuộc vây hãm dài nhất trong lịch sử hiện đại. Leningrad, thủ đô cũ của đế quốc Nga và thành phố lớn thứ hai của đất nước, đã bị quân Đức và quân Phần Lan bao vây vào mùa thu năm 1941 và bị bỏ đói, nhưng quân Đức không bao giờ chiếm được thành phố.

Có bao nhiêu người chết trong cuộc vây hãm?

Ước tính số dân thường chết dao động từ 600.000 đến 1.500.000, thường được nêu khoảng 1.000.000. Số quân Liên Xô chết quanh Leningrad khoảng 1.000.000 nữa. Các con số chính xác còn gây tranh cãi và vẫn đang được sửa đổi.

Con đường Sinh mệnh là gì?

Tuyến tiếp tế qua hồ Ladoga — đường băng vào mùa đông và thuyền vào mùa hè — đưa lương thực và nhiên liệu vào Leningrad và đưa người sơ tán ra ngoài. Khoảng một triệu người đã được sơ tán theo tuyến này, và vào lúc cao điểm nó chở hơn một nghìn tấn lương thực mỗi ngày.

Vì sao quân Đức không tấn công chiếm Leningrad?

Hitler ra lệnh bỏ đói thành phố thay vì chiếm giữ, và quân đội Đức không bao giờ có đủ bộ binh để tấn công một thành phố hai triệu rưỡi dân. Sau thất bại của các đợt tấn công tháng 9 năm 1941, quân Đức chấp nhận vây hãm, và cuộc tấn công duy nhất được lên kế hoạch, Chiến dịch Bắc Cực Quang năm 1942, đã bị hủy.

Chiến dịch Iskra là gì?

Chiến dịch Iskra (Tia lửa), tháng 1 năm 1943, là cuộc tấn công phối hợp của Phương diện quân Leningrad và Volkhov, mở một hành lang trên bộ hẹp tới thành phố tại Shlisselburg. Nó chấm dứt giai đoạn đói khát tồi tệ nhất, dù cuộc vây hãm chỉ được phá hẳn vào tháng 1 năm 1944.

Nghĩa trang Piskaryovskoye là gì?

Nghĩa trang ở Leningrad (nay là St Petersburg), nơi các nạn nhân của cuộc vây hãm được chôn trong các ngôi mộ tập thể — khoảng 470.000 người. Đây là đài tưởng niệm lớn nhất về cuộc vây hãm, với ngọn lửa vĩnh cửu và lời thơ của Olga Berggolts.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Siege of Leningrad” — ngày tháng, khoảng thương vong, Con đường Sự sống, Chiến dịch Iskra.

2. Harrison E. Salisbury, The 900 Days: The Siege of Leningrad (Harper & Row, 1969) — lịch sử kinh điển bằng tiếng Anh về cuộc vây hãm.

3. Encyclopædia Britannica, “Siege of Leningrad” — bối cảnh, thời gian và số người chết.

4. David M. Glantz, The Battle for Leningrad 1941-1944 (University Press of Kansas, 2002) — lịch sử quân sự về cuộc vây hãm và việc giải vây.

5. Anna Reid, Leningrad: The Epic Siege of World War II, 1941-1944 (Walker, 2011) — trải nghiệm của dân thường trong cuộc vây hãm.

Bài viết liên quan

• Bãi Gold
• Chiến dịch Market Garden
• Chiến dịch Torch