Trận đèo Kasserine

1. Trận đèo Kasserine — Diễn biến chính

Trận đèo Kasserine là trận đánh lớn đầu tiên giữa Lục quân Hoa Kỳ và Lục quân Đức trong Thế chiến II, và đó là một thất bại. Từ ngày 19 đến ngày 25 tháng 2 năm 1943, trên dãy núi miền trung Tunisia, Quân đoàn châu Phi thiện chiến của Thống chế Erwin Rommel đã đập tan Quân đoàn II non kinh nghiệm của Mỹ, tràn qua các vị trí của họ tại Sidi Bou Zid và chính đèo Kasserine, đẩy quân Mỹ lùi hơn 50 kilômét trước khi cạn nhiên liệu và bị quân tiếp viện Đồng minh chặn lại.

Quân Mỹ mất khoảng 6.300 người — tử trận, bị thương và bị bắt — cùng khoảng 180 xe tăng, trong khi quân Đức mất ít hơn nhiều. Đó là một sự nhục nhã, và nó đã được đưa tin đúng như vậy: báo chí Mỹ, các đồng minh Anh và chính những người lính Mỹ đều tự hỏi làm sao điều đó lại xảy ra.

Nhưng Kasserine cũng là nơi làm nên Lục quân Mỹ. Trong những tuần sau đó, Quân đoàn II được tổ chức lại, tư lệnh của nó được thay bằng George S. Patton, chiến thuật của nó được cải tổ toàn diện, và những bài học của đèo Kasserine — về binh chủng hợp thành, về yểm trợ trên không, về chỉ huy — được rút ra thấu đáo đến mức chính Lục quân Mỹ ấy, một tháng sau tại El Guettar, đã đánh ngang ngửa với quân Đức, và không bao giờ thua một trận nào như thế nữa.

2. Thông tin chính

Ngày	19–25 tháng 2 năm 1943 (giao tranh chính 19–22 tháng 2)
Địa điểm	Đèo Kasserine và Sidi Bou Zid, miền trung Tunisia
Kết quả	Chiến thắng chiến thuật của Đức; đà tiến của Phe Trục bị chặn lại và Rommel rút quân ngày 23–25 tháng 2
Chỉ huy Đồng minh	Trung tướng Kenneth Anderson (Tập đoàn quân số 1 Anh); Thiếu tướng Lloyd Fredendall (Quân đoàn II Mỹ); Thiếu tướng Orlando Ward (Sư đoàn Thiết giáp số 1)
Chỉ huy Phe Trục	Thống chế Erwin Rommel; Thượng tướng Hans-Jürgen von Arnim (Tập đoàn quân Thiết giáp số 5)
Lực lượng Đồng minh	Quân đoàn II Mỹ: khoảng 30.000 người, có quân Anh và Pháp hỗ trợ
Lực lượng Phe Trục	Khoảng 30.000 người, gồm Sư đoàn Thiết giáp số 10 và số 21
Tổn thất Đồng minh	Khoảng 6.300 thương vong (khoảng 300 tử trận, 3.000 bị thương, 3.000 bị bắt); khoảng 180 xe tăng mất
Tổn thất Phe Trục	Ước tính 1.000–2.000 thương vong; khoảng 30–35 xe tăng mất

3. Bối cảnh

Cuộc đua tới Tunisia

Trận đánh tại đèo Kasserine bắt nguồn từ cuộc đua tới Tunisia sau Chiến dịch Torch, cuộc đổ bộ của Đồng minh ở Bắc Phi tháng 11 năm 1942. Khi quân Mỹ và Anh đổ bộ lên Maroc và Algeria, quân Đức và Ý vội vã đưa quân tiếp viện vào Tunisia, cứ điểm cuối cùng của Phe Trục ở Bắc Phi, và hai bên chạy đua giành các cảng Tunis và Bizerte.

Tập đoàn quân số 1 Anh, dưới quyền Trung tướng Kenneth Anderson, tiến về phía đông từ Algeria tới Tunis, nhưng mưa mùa đông, địa hình núi non và sự xuất hiện nhanh chóng của quân Đức — Tập đoàn quân Thiết giáp số 5 dưới quyền Tướng Hans-Jürgen von Arnim — đã chặn bước tiến trước thủ đô. Đến tháng 1 năm 1943, mặt trận đã ổn định thành thế bế tắc trên dãy núi miền bắc và miền trung Tunisia, Đồng minh giữ phía tây và Phe Trục giữ đồng bằng ven biển quanh Tunis.

Quân Mỹ, đổ bộ từ tháng 11, vẫn đang học cách chiến đấu: kinh nghiệm chiến đấu đầu tiên của họ, tại những nơi như Oran và Algiers, là chống lại quân Pháp, và những trận đầu tiên của họ chống quân Đức, mùa đông 1942–43, đều nhỏ và không phân thắng bại.

Trong khi đó, ở phía nam, Tập đoàn quân số 8 Anh dưới quyền Tướng Bernard Montgomery đang tiến về phía tây từ Libya sau chiến thắng tại Trận El Alamein lần thứ hai, đẩy Quân đoàn Thiết giáp Đức–Ý của Rommel chạy trước mặt.

Rommel, kẹp giữa Tập đoàn quân số 8 ở phía nam và Tập đoàn quân số 1 ở phía tây, nhìn thấy cơ hội đánh trước. Nếu ông ta có thể đập tan Quân đoàn II Mỹ ở miền trung Tunisia, ông ta có thể cắt đứt đường tiếp tế của Đồng minh, chiếm các sân bay và kho tàng quanh Tébessa, và mua thời gian cho quân đội của mình rút về Tunisia trong trật tự.

Quân Mỹ, dàn trải trên một mặt trận rộng trên núi, các đơn vị phân tán và chỉ huy chia rẽ, trông như mắt xích yếu nhất trong tuyến Đồng minh — và Rommel, người đã xây dựng danh tiếng bằng cách đánh vào điểm yếu nhất, quyết định tấn công họ.

Thử thách đầu tiên của Lục quân Mỹ

Lục quân Mỹ đối mặt với Rommel tháng 2 năm 1943 dũng cảm nhưng chưa sẵn sàng. Binh lính của họ được trang bị tốt — họ có nhiều xe tải, nhiều máy vô tuyến và nhiều pháo hơn quân Đức — nhưng họ chưa từng đánh một trận lớn nào chống lại một kẻ thù hạng nhất, và sĩ quan của họ, từ tư lệnh quân đoàn trở xuống, không có kinh nghiệm tác chiến thiết giáp ở quy mô này.

Tư lệnh Quân đoàn II, Thiếu tướng Lloyd Fredendall, là một quản trị viên giỏi nhưng là một tư lệnh chiến trường kém: ông ta đặt sở chỉ huy trong một khe núi sâu cách mặt trận hơn 100 kilômét, trong một cụm hầm và đường hầm, và liên lạc với các sư đoàn của mình bằng điện thoại và vô tuyến thay vì tới thăm họ.

Các sư đoàn của ông ta dàn trải trên mặt trận dài hơn 150 kilômét, ở những vị trí biệt lập không thể yểm trợ lẫn nhau, và sư đoàn thiết giáp của ông ta, Sư đoàn Thiết giáp số 1 dưới quyền Thiếu tướng Orlando Ward, bị chia thành những “lệnh chiến đấu” nhỏ rải dọc tuyến.

Xe tăng Mỹ, chủ yếu là M3 Lee và M4 Sherman, là những xe tốt, nhưng kíp lái chưa học cách chiến đấu với chúng chống lại pháo chống tăng Đức và pháo nòng dài của Panzer IV.

Cách tổ chức chỉ huy càng làm mọi thứ tệ hơn. Quân đoàn II Mỹ thuộc quyền Tập đoàn quân số 1 Anh, và Anderson với Fredendall không tin tưởng nhau; Anderson cho rằng quân Mỹ thiếu kinh nghiệm và bố trí tồi, còn Fredendall bực bội vì phải nhận lệnh từ một tướng Anh.

Yểm trợ trên không cũng chia rẽ tương tự: không quân Đồng minh ở Bắc Phi được tổ chức theo quốc tịch và theo bộ chỉ huy, và bộ binh Mỹ ít kinh nghiệm gọi yểm trợ trên không, trong khi Không quân Đức, dù ít hơn về số lượng, lại giàu kinh nghiệm và hung hăng.

Sân khấu đã sẵn sàng cho một thảm họa, và quân Đức, vốn đã theo dõi cách bố trí của Mỹ nhiều tuần nay, biết chính xác phải đánh vào đâu.

Kế hoạch của Rommel

Kế hoạch của Rommel, mật danh Chiến dịch Frühlingswind (“Gió Xuân”), là đánh xuyên qua đèo Faïd và Sidi Bou Zid, tiêu diệt các vị trí Mỹ ở đó, rồi tiến về phía tây qua đèo Kasserine tới Tébessa và các kho tiếp tế của Đồng minh. Một mũi tấn công thứ hai, dưới quyền von Arnim, sẽ đánh về phía Béja ở phía bắc.

Hai cuộc tấn công đáng lẽ phải phối hợp với nhau, nhưng Rommel và von Arnim bất đồng về mục tiêu: Rommel muốn tiến sâu vào hậu phương Đồng minh, còn von Arnim muốn một cuộc tấn công hạn chế hơn về phía bắc, và sự bất đồng, vốn không bao giờ được giải quyết, đã chia rẽ nỗ lực của Phe Trục vào thời khắc quyết định.

Lực lượng của chính Rommel, khoảng 30.000 người với Sư đoàn Thiết giáp số 10 và số 21, Sư đoàn Centauro của Ý và quân của Quân đoàn châu Phi, đủ mạnh để phá vỡ tuyến Mỹ, nhưng lại thiếu nhiên liệu và tiếp tế, và phải thắng nhanh hoặc không thắng gì cả.

Kế hoạch phụ thuộc vào bất ngờ, vào tốc độ, và vào việc quân Mỹ chưa sẵn sàng như Rommel tin — và cả ba điều đều đúng, ít nhất là lúc đầu.

Dãy núi Dorsal

Đèo Kasserine nằm trong dãy núi Dorsal, dãy Atlas phía đông của Tunisia, cách Tunis khoảng 200 kilômét về phía tây nam và cách biên giới Algeria khoảng 50 kilômét về phía đông. Bản thân đèo là một khoảng trống trên núi, rộng khoảng 3 kilômét, qua đó con đường từ Sidi Bou Zid chạy về phía tây tới Thala và Tébessa, và nó được kẹp bởi những ngọn đồi đá dốc đứng cao 300 đến 500 mét so với đáy thung lũng.

Mặt đất khô và đầy đá, bị cắt bởi các wadi — lòng sông khô ngập lụt đột ngột sau mưa — và phủ đầy cây bụi và, ở một số nơi, rừng thông. Núi không cao theo tiêu chuẩn châu Âu, nhưng chúng khống chế mặt đất xung quanh, và chúng dồn chuyển động vào vài đèo hẹp: Faïd, Kasserine và Sbiba.

Ai giữ các đèo sẽ kiểm soát chuyển động giữa đồng bằng ven biển và vùng nội địa, và đó là lý do giao tranh ở Tunisia, từ những tuần đầu tới những tuần cuối, là cuộc chiến giành các đèo.

Các con đường tới Tébessa

Địa hình của trận đánh được định hình bởi các con đường. Từ đèo, con đường về phía tây chia ra: một nhánh chạy về phía tây bắc tới Thala, và nhánh kia chạy về phía tây nam tới Sbiba rồi tới Tébessa, căn cứ tiếp tế lớn và trung tâm sân bay của Đồng minh.

Tébessa là phần thưởng: nó chứa nhiên liệu, đạn dược và sân bay mà quân Đồng minh phụ thuộc vào, và nếu Rommel chiếm được nó, vị trí của Đồng minh ở miền trung Tunisia sẽ sụp đổ. Bản thân các con đường hẹp, quanh co và dễ bị chặn, và chúng chạy qua những hẻm núi nơi một vài khẩu pháo có thể chặn cả một đoàn xe.

Quân Đức, tiến dọc theo chúng, dàn thành những đoàn xe dài dễ bị tấn công từ trên không và phục kích, còn quân Mỹ, rút lui dọc theo chúng, có thể đánh những trận cầm chân tại mỗi hẻm núi. Mặt đất, cuối cùng, có lợi cho bên phòng thủ — và chính phòng thủ, tại Thala và Sbiba, đã quyết định trận đánh.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng tại Kasserine tương đương nhau về quân số — khoảng 30.000 người mỗi bên — nhưng rất khác nhau về kinh nghiệm, về tổ chức và về chất lượng chỉ huy.

	Đồng minh	Phe Trục
Bộ binh	Sư đoàn Bộ binh 1 Mỹ; Sư đoàn Bộ binh 34 Mỹ; Sư đoàn Thiết giáp 6 Anh (dự bị); Quân đoàn XIX Pháp	Sư đoàn Thiết giáp 10; Sư đoàn Thiết giáp 21; Sư đoàn Thiết giáp Centauro Ý; bộ binh Quân đoàn châu Phi
Thiết giáp	Sư đoàn Thiết giáp 1 (xe tăng M3 Lee, M4 Sherman, M3 Stuart); xe tăng Valentine và Crusader của Anh	Xe tăng Panzer III và Panzer IV; xe tăng M13/40 và M14/41 của Ý; xe tăng Tiger I (số ít)
Pháo binh	Lựu pháo 105 mm và 155 mm của Mỹ; pháo 25-pounder của Anh	Pháo 88 mm Đức (dùng làm pháo chống tăng); lựu pháo 105 mm và 150 mm
Yểm trợ trên không	Không đoàn 12 Mỹ; Không quân Hoàng gia Anh (Cụm 242); các đơn vị không quân Pháp — phối hợp kém	Không đoàn Fliegerkorps Tunis của Không quân Đức; Không quân Hoàng gia Ý — giàu kinh nghiệm nhưng ít hơn về số lượng
Chỉ huy	Chia rẽ: Quân đoàn II Mỹ thuộc Tập đoàn quân số 1 Anh; Anderson và Fredendall bất đồng	Chia rẽ: Rommel và von Arnim bất đồng về mục tiêu

Quân đoàn II của Mỹ

Quân đoàn II Mỹ là đội hình Mỹ lớn nhất tại Tunisia, nhưng nó được triển khai như thể vẫn đang trong một cuộc diễn tập. Sư đoàn Thiết giáp số 1 của nó, lực lượng tấn công chính của quân đoàn, bị chia thành ba lệnh chiến đấu — A, B và D — rải dọc mặt trận dài hơn 100 kilômét, khiến không một tư lệnh nào có thể tập trung xe tăng của mình.

Sư đoàn Bộ binh số 1, “Big Red One”, cựu binh của cuộc đổ bộ tại Algeria, ở phía bắc, và Sư đoàn Bộ binh số 34, một sư đoàn Vệ binh Quốc gia, ở phía nam. Giữa họ là đèo Faïd và Sidi Bou Zid, do bộ binh dàn mỏng và vài xe tăng giữ.

Pháo binh của quân đoàn tốt, và xe tải mang lại cơ động cho nó, nhưng thông tin liên lạc kém, trinh sát yếu, và sĩ quan của nó chưa từng đánh một trận nào chống lại thiết giáp Đức.

Quân đoàn cũng thiếu những thứ cơ bản nhất: bản đồ khu vực kém, binh lính không có kinh nghiệm về núi sa mạc, và đường tiếp tế, chạy ngược về các cảng Algeria, dài và dễ bị tổn thương.

Lực lượng tấn công Đức–Ý

Lực lượng Phe Trục tấn công tại Kasserine ít người hơn nhưng giàu kinh nghiệm hơn nhiều. Sư đoàn Thiết giáp số 10, dưới quyền Tướng Wolfgang Fischer, và Sư đoàn Thiết giáp số 21, dưới quyền Tướng Hans-Georg Hildebrandt, là những đội hình kỳ cựu từng chiến đấu ở Pháp, ở Nga và ở Libya, và sĩ quan cùng binh lính của họ biết chính xác cách đánh một trận cơ động trên sa mạc.

Xe tăng của họ, Panzer III và Panzer IV nòng dài, từng chiếc đều tốt hơn M3 Lee của Mỹ, và pháo 88 mm của họ, dùng làm vũ khí chống tăng, có thể tiêu diệt xe tăng Mỹ ở tầm xa mà quân Mỹ không thể sánh được.

Sư đoàn Centauro của Ý, dù trang bị kém hơn, đã chiến đấu tốt tại Kasserine, và bộ binh cùng pháo binh của Quân đoàn châu Phi thuộc hàng giỏi nhất trong quân đội Đức. Trên hết, Phe Trục có chính Rommel — một tư lệnh đã hai năm đánh bại quân Anh trên sa mạc và hiểu rõ hơn bất kỳ tướng Đồng minh nào ở Bắc Phi cách dùng tốc độ, bất ngờ và địa hình để thắng một trận đánh.

Không quân và hậu cần

Trận chiến trên không trên bầu trời Tunisia có lợi cho quân Đức tháng 2 năm 1943, bất chấp số lượng ít hơn của họ. Các máy bay chiến đấu của Không quân Đức, đóng tại các sân bay gần mặt trận, có thể bay nhiều phi vụ mỗi ngày, trong khi không quân Đồng minh, đóng xa hơn về phía sau và tổ chức theo quốc tịch, chật vật phối hợp nỗ lực của mình.

Bộ binh Mỹ, vốn được hứa hẹn yểm trợ trên không, thường thấy máy bay Đức trên đầu vị trí của mình và ít máy bay Đồng minh, và việc thiếu yểm trợ trên không trở thành một trong những lời phàn nàn cay đắng nhất của lính Mỹ sau Kasserine.

Tiếp tế cũng có lợi cho bên phòng thủ trong ngắn hạn: Phe Trục, chiến đấu gần các kho của mình quanh Tunis, có đường tiếp tế ngắn, còn quân Mỹ, tiếp tế từ Algeria, có đường tiếp tế dài. Nhưng lợi thế của Phe Trục chỉ tạm thời.

Xe tăng của Rommel đốt nhiên liệu với tốc độ mà hệ thống tiếp tế của ông ta không thể duy trì, và đến ngày thứ ba của cuộc tấn công, các sư đoàn của ông ta đã thiếu xăng — một sự thiếu hụt sẽ quyết định trận đánh chắc chắn như bất kỳ cuộc phản công nào của Mỹ.

Chỉ huy Đồng minh

Thiếu tướng Lloyd Fredendall (Hoa Kỳ). Tư lệnh Quân đoàn II Mỹ tại Kasserine. Fredendall là một sĩ quan tham mưu và quản trị viên có năng lực, nhưng với tư cách tư lệnh chiến trường ông ta đã thất bại: ông ta đặt sở chỉ huy xa phía sau mặt trận, phân tán thiết giáp của mình, và mất liên lạc với các sư đoàn vào thời khắc quyết định. Ông ta bị cách chức sau trận đánh và dành phần còn lại của chiến tranh trong các bộ chỉ huy huấn luyện tại Hoa Kỳ.

Thiếu tướng Orlando Ward (Hoa Kỳ). Tư lệnh Sư đoàn Thiết giáp số 1. Sư đoàn của Ward bị chia thành các lệnh chiến đấu và bị tiêu diệt từng phần tại Sidi Bou Zid và Kasserine, và chính Ward, người đã phản đối mệnh lệnh của Fredendall, bị cách chức sau trận đánh. Sau đó ông ta chỉ huy Sư đoàn Thiết giáp số 20 ở châu Âu và được tặng Huân chương Chữ thập Quân công.

Trung tướng Kenneth Anderson (Anh). Tư lệnh Tập đoàn quân số 1 Anh, và cấp trên của Fredendall. Anderson, một tư lệnh cẩn trọng và có phương pháp, không tin tưởng cách bố trí của Fredendall và đã cố gắng, không thành công, để quân Mỹ tập trung lực lượng. Ông ta chỉ huy Tập đoàn quân số 1 suốt chiến dịch Tunisia và sau đó được bổ nhiệm chỉ huy ở Đông Phi.

Thiếu tướng George S. Patton (Hoa Kỳ). Người thay thế Fredendall, và là người xây dựng lại Quân đoàn II trong vài tuần. Năng lượng, kỷ luật và sự khăng khăng hành động tấn công của Patton đã biến đổi quân đoàn, và chiến thắng của ông ta tại El Guettar tháng 3 năm 1943 là bằng chứng đầu tiên cho thấy những bài học của Kasserine đã được rút ra. Sau đó ông ta chỉ huy Tập đoàn quân số 7 tại Sicilia và Tập đoàn quân số 3 tại Pháp và Đức.

Chỉ huy Phe Trục

Thống chế Erwin Rommel (Đức). Tư lệnh Quân đoàn Thiết giáp Đức–Ý, và là kiến trúc sư của cuộc tấn công tại Kasserine. Rommel, “Cáo Sa mạc”, đã hai năm đánh bại quân Anh ở Bắc Phi, và cuộc tấn công của ông ta tại Kasserine là chiến thắng lớn cuối cùng của ông ta. Ông ta rời châu Phi tháng 3 năm 1943, ốm yếu và kiệt sức, và sau đó được giao chỉ huy phòng thủ miền bắc nước Pháp. Ông ta bị liên lụy trong âm mưu tháng 7 năm 1944 chống lại Hitler và bị ép phải tự sát tháng 10 năm 1944.

Thượng tướng Hans-Jürgen von Arnim (Đức). Tư lệnh Tập đoàn quân Thiết giáp số 5, và là đối thủ của Rommel. Von Arnim, một tư lệnh có phương pháp và thận trọng, bất đồng với Rommel về mục tiêu của cuộc tấn công, và sự bất đồng đã chia rẽ nỗ lực của Phe Trục. Sau khi Rommel ra đi, ông ta chỉ huy toàn bộ lực lượng Phe Trục tại Tunisia, và đầu hàng chúng tháng 5 năm 1943. Ông ta dành phần còn lại của chiến tranh làm tù binh ở Anh và Hoa Kỳ.

Tướng Wolfgang Fischer (Đức). Tư lệnh Sư đoàn Thiết giáp số 10, mũi nhọn của cuộc tấn công tại Kasserine. Sư đoàn của Fischer đột phá tại Sidi Bou Zid và tiến tới Thala, và chính xe tăng của ông ta đã tới gần nhất với việc phá vỡ tuyến Đồng minh. Ông ta tử trận tháng 2 năm 1943, ngay sau trận đánh, khi xe của ông ta cán phải mìn.

5. Diễn biến mở đầu

Sidi Bou Zid

Trận đánh bắt đầu ngày 14 tháng 2 năm 1943, năm ngày trước cuộc tấn công vào chính đèo Kasserine, tại Sidi Bou Zid, một thị trấn nhỏ dưới chân đèo Faïd. Sư đoàn Thiết giáp số 10 và số 21 của Đức, tấn công trong sương sớm, đánh vào các vị trí Mỹ trên hai ngọn đồi canh giữ đèo — Djebel Lessouda và Djebel Ksaira — nơi hai tiểu đoàn bộ binh Mỹ, với vài xe tăng và pháo, bị cô lập và áp đảo về quân số.

Xe tăng Mỹ, được đưa lên phía trước để phản công, chạy vào một cái bẫy: pháo 88 mm Đức, giấu trong đồi, tiêu diệt chúng từ xa, trong khi xe tăng Đức, lợi dụng địa hình làm vật che chắn, hạ từng chiếc còn sống sót. Đến cuối ngày đầu tiên, quân Mỹ đã mất hơn 50 xe tăng và hai tiểu đoàn bộ binh trên đồi bị cắt đứt.

Ngày thứ hai, một cuộc phản công lớn hơn của Mỹ, do Lệnh chiến đấu A của Sư đoàn Thiết giáp số 1 dẫn đầu, bị tiêu diệt theo cùng cách: xe tăng của nó tiến qua mặt đất trống vào hỏa lực pháo Đức, và trong vài giờ nó mất 46 trong số 52 xe tăng.

Trong số các tù binh bị bắt có Trung tá John Waters, con rể của George S. Patton, người đã được cử lên phía trước để quan sát trận đánh. Đến tối ngày 15 tháng 2, tuyến Mỹ tại Sidi Bou Zid đã sụp đổ, những người sống sót rút lui về phía Kasserine, và con đường tới đèo đã mở.

6. Trận đánh chính

Cuộc tấn công vào đèo Kasserine

Cuộc tấn công vào chính đèo Kasserine, ngày 19 tháng 2 năm 1943, là màn thứ hai trong cuộc tấn công của Rommel, và là màn phá vỡ tuyến Mỹ. Đèo, một khoảng trống hẹp rộng khoảng 3 kilômét xuyên qua dãy núi Dorsal, là chìa khóa của miền trung Tunisia: ai giữ nó sẽ kiểm soát con đường về phía tây tới Thala và Tébessa, và con đường tới các kho tiếp tế của Đồng minh mà Rommel cần chiếm.

Quân Mỹ giữ nó chỉ là một màn mỏng gồm công binh và bộ binh, dàn trải dọc đèo và các ngọn đồi hai bên, và họ không phải đối thủ của hai sư đoàn thiết giáp tấn công họ.

Kế hoạch của Đức rất đơn giản: Sư đoàn Thiết giáp số 10 sẽ tấn công đèo từ phía đông, trong khi Sư đoàn Thiết giáp số 21 vòng sang phía nam, qua một khoảng trống mà quân Mỹ bỏ ngỏ, và hai sư đoàn sẽ gặp nhau ở phía bên kia đèo.

Kế hoạch thành công, và đến tối ngày 19 tháng 2, đèo đã nằm trong tay Đức, và con đường về phía tây đã mở.

Ngày đầu tiên

Bản thân đèo Kasserine là một khoảng trống hẹp, rộng khoảng 3 kilômét, xuyên qua dãy núi Dorsal, và nó được giữ bởi một màn mỏng quân Mỹ: một tiểu đoàn thuộc Trung đoàn Công binh 19, một tiểu đoàn bộ binh, và vài khẩu pháo, dàn trải dọc đèo và các ngọn đồi hai bên.

Sáng ngày 19 tháng 2, sau một đợt pháo kích dữ dội, Sư đoàn Thiết giáp số 10 của Đức tấn công từ phía đông, trong khi Sư đoàn Thiết giáp số 21 vòng sang phía nam, qua một khoảng trống trên đồi mà quân Mỹ bỏ ngỏ.

Công binh Mỹ, chiến đấu như bộ binh, giữ vị trí của mình phần lớn thời gian trong ngày, nhưng đến tối xe tăng Đức đã xuyên qua đèo và tuyến Mỹ đã vỡ. Quân phòng thủ, áp đảo về quân số và hỏa lực, rút lui trong hỗn loạn, bỏ lại pháo và xe cộ, và quân Đức, tiến quân xuyên đêm, đẩy tới Thala và Sbiba.

Trong khi đó, bộ chỉ huy Mỹ rơi vào hỗn loạn: Fredendall, trong sở chỉ huy xa phía sau mặt trận, ít biết chuyện gì đang xảy ra, và mệnh lệnh của ông ta, khi tới nơi, mâu thuẫn và chậm trễ.

Đèo thất thủ

Đến ngày 20 tháng 2, đèo đã nằm trong tay Đức, và con đường về phía tây đã mở. Sư đoàn Thiết giáp số 10 tiến về Thala, nơi một lữ đoàn thiết giáp Anh và pháo binh Mỹ đang vội vã lập tuyến phòng thủ, trong khi Sư đoàn Thiết giáp số 21 đẩy về Sbiba, nơi quân Pháp và bộ binh Mỹ đang giữ con đường.

Giao tranh tại Thala và Sbiba, ngày 21 và 22 tháng 2, là lúc quân Đức tới gần nhất với một bước đột phá. Tại Thala, xe tăng Anh và pháo Mỹ, chiến đấu từ các vị trí đã chuẩn bị, chặn Sư đoàn Thiết giáp số 10 sau một ngày chiến đấu ác liệt, và tại Sbiba, bộ binh Pháp và pháo binh Mỹ giữ Sư đoàn Thiết giáp số 21 ở thế giằng co. Đà tiến của Đức, vốn đã bao phủ hơn 50 kilômét trong ba ngày, đang cạn dần động lực — và, quan trọng hơn, cạn nhiên liệu.

Xe tăng của Rommel đã vượt xa đoàn tiếp tế của mình, và nhiên liệu thu được từ quân Mỹ không đủ để giữ chúng di chuyển.

Tiến quân tới Thala và Sbiba

Giao tranh quanh Thala và Sbiba đáng được chú ý vì chính tại đó, chứ không phải tại đèo, trận đánh đã được quyết định. Tại Thala, Lữ đoàn Thiết giáp 26 thuộc Sư đoàn Thiết giáp số 6 Anh, với pháo binh Mỹ yểm trợ, đã đánh một trận phòng thủ mà quân Đức không ngờ tới: xe tăng Anh, nấp sau sườn đồi, và pháo 105 mm Mỹ, bắn trực xạ, tiêu diệt xe tăng Đức khi chúng tiến lên, và Sư đoàn Thiết giáp số 10, vốn kỳ vọng đột phá, đã bị chặn đứng hoàn toàn.

Tại Sbiba, Quân đoàn XIX Pháp, dưới quyền Tướng Louis Koeltz, với bộ binh và pháo binh Mỹ, giữ một tuyến đồi chống lại Sư đoàn Thiết giáp số 21, và các cuộc tấn công của Đức, dù dữ dội, không tiến được gì.

Hai trận đánh, diễn ra ngày 21 và 22 tháng 2, khiến quân Đức tốn thời gian, xe tăng và nhiên liệu — và thời gian là thứ Rommel không có. Phía sau ông ta, Tập đoàn quân số 8 đang tiến từ phía nam, và phía trước ông ta, Đồng minh đang đổ quân tiếp viện vào tuyến.

Cửa sổ cho một chiến thắng quyết định đang khép lại, và Rommel, người luôn biết khi nào nên dừng, bắt đầu nghĩ tới rút lui.

Rommel rút quân

Ngày 22 tháng 2, Rommel gặp von Arnim tại sở chỉ huy của mình và hai người tranh cãi về việc làm gì tiếp theo. Rommel muốn tiếp tục tấn công về phía Tébessa, nhưng xe tăng của ông ta thiếu nhiên liệu, binh lính kiệt sức, và quân tiếp viện Đồng minh tới nhanh hơn tốc độ ông ta có thể đối phó.

Von Arnim, người chưa bao giờ ủng hộ kế hoạch của Rommel, muốn rút lui. Cuộc tranh cãi được giải quyết bằng thực tế: ngày 23 tháng 2, Rommel ra lệnh cho các sư đoàn rút lui qua đèo Kasserine, và đến ngày 25 tháng 2, lực lượng Phe Trục đã trở lại tuyến xuất phát, chẳng thu được gì ngoài vài kilômét mặt đất và một chiến thắng vô nghĩa.

Cuộc rút lui diễn ra có trật tự và được tiến hành tốt — quân Đức, như thường lệ, giỏi rút lui — và quân Mỹ, vẫn còn rối loạn, không truy kích hiệu quả. Trận đánh đã kết thúc, và đèo, nơi từng chứng kiến thất bại tồi tệ nhất của Lục quân Mỹ trong chiến tranh, đã trở lại tay Đồng minh.

7. Bước ngoặt

Phòng tuyến tại Thala và Sbiba

Bước ngoặt tại Kasserine không phải là một cuộc phản công mà là một trận đứng chân: phòng thủ Thala và Sbiba ngày 21 và 22 tháng 2. Cho tới lúc đó, quân Đức đã có mọi thứ theo ý mình — bất ngờ, tốc độ, và một kẻ thù không thể phối hợp phòng thủ.

Tại Thala và Sbiba, lần đầu tiên, chúng gặp một tuyến phòng thủ đã chuẩn bị, với pháo binh, xe tăng và bộ binh phối hợp với nhau, và chúng bị chặn lại. Trận đứng chân đã mua cho Đồng minh thứ duy nhất họ cần nhất: thời gian.

Thời gian để quân tiếp viện tới, thời gian để sắp xếp lại bộ chỉ huy, và thời gian để nhiên liệu của Rommel cạn kiệt. Nó cũng cho chính quân Mỹ thấy rằng xe tăng Đức có thể bị chặn, và thất bại tại đèo không phải do quân Đức bất khả chiến bại mà do những sai lầm của Mỹ — những sai lầm có thể sửa chữa.

Nó cũng mang lại cho các tư lệnh Đồng minh sự tự tin để tổ chức lại, thay Fredendall, và xây dựng lại Quân đoàn II thành đội quân sẽ chiến thắng tại El Guettar một tháng sau.

Nhiên liệu, chỉ huy và giới hạn của chiến tranh chớp nhoáng

Bước ngoặt thứ hai mang tính hậu cần, và nó mang tính quyết định. Cuộc tấn công của Rommel được xây dựng trên một canh bạc: ông ta có thể thắng nhanh, trước khi nhiên liệu cạn. Ông ta không thể, và canh bạc thất bại. Đến ngày 22 tháng 2, các sư đoàn của ông ta báo cáo thiếu nhiên liệu, và các kho nhiên liệu Mỹ bị thu giữ, dù lớn, không đủ để duy trì một cuộc tiến quân sâu.

Hệ thống tiếp tế của Đức, căng ra khắp Địa Trung Hải và phụ thuộc vào các đoàn tàu đang bị Đồng minh đánh chìm — một phần vì cuộc vây hãm Malta, mà Phe Trục chưa bao giờ vô hiệu hóa được — không thể theo kịp nhu cầu của một cuộc tấn công cơ động.

Trận Kasserine, cuối cùng, là minh chứng cho giới hạn của chiến tranh chớp nhoáng: một công cụ chiến thuật xuất sắc mà, nếu không có nhiên liệu và không có mục tiêu chiến lược rõ ràng, có thể thắng các trận đánh nhưng không thắng các chiến dịch. Rommel hiểu điều đó, và ông ta rút lui — quyết định đúng đắn, đưa ra vừa kịp lúc.

8. Thương vong & tổn thất

Tổn thất của Mỹ

Tổn thất của Mỹ tại Kasserine rất nặng, và càng nặng hơn vì số người bị bắt làm tù binh. Khoảng 6.300 người Mỹ tử trận, bị thương hoặc bị bắt trong giao tranh từ Sidi Bou Zid tới cuộc rút lui, trong đó khoảng 300 người tử trận, khoảng 3.000 người bị thương, và khoảng 3.000 người bị bắt làm tù binh hoặc liệt kê là mất tích — dù con số chính xác khác nhau giữa các nguồn, và lịch sử chính thức của Mỹ đưa ra tổng số khoảng 6.500 cho toàn bộ giai đoạn từ 14 đến 25 tháng 2.

Tổn thất vật chất còn tệ hơn: khoảng 180 xe tăng, khoảng 194 xe bán xích, khoảng 208 khẩu pháo và hơn 500 xe tải cùng các phương tiện khác bị mất hoặc bỏ lại, cùng với lượng lớn nhiên liệu, đạn dược và tiếp tế rơi vào tay Đức.

Sư đoàn Thiết giáp số 1, lực lượng tấn công chính của quân đoàn, bị đánh tơi tả đến mức phải xây dựng lại, và Sư đoàn Bộ binh số 34, vốn chiến đấu tại Sbiba, cũng bị tổn thương nặng.

Những tổn thất, dù đau đớn, có thể thay thế được: Hoa Kỳ đang sản xuất xe tăng và pháo với số lượng mà quân Đức không thể sánh được, và binh lính, dù thiếu kinh nghiệm, có thể được thay thế và huấn luyện lại.

	Đồng minh	Phe Trục
Tử trận	Khoảng 300 người Mỹ (ước tính)	Khoảng 200–300 (ước tính)
Bị thương	Khoảng 3.000 người Mỹ (ước tính)	Khoảng 500–800 (ước tính)
Bị bắt hoặc mất tích	Khoảng 3.000 người Mỹ	—
Tổng cộng	Khoảng 6.300	Khoảng 1.000–2.000
Xe tăng mất	Khoảng 180	Khoảng 30–35
Pháo và phương tiện	Khoảng 208 khẩu pháo, 194 xe bán xích, hơn 500 xe tải	—

Tổn thất của Phe Trục và cái giá của chiến thắng

Tổn thất của Phe Trục tại Kasserine nhẹ hơn nhiều nếu so sánh — ước tính 1.000 đến 2.000 thương vong, gồm khoảng 200 đến 300 người tử trận, và khoảng 30 đến 35 xe tăng mất — nhưng chiến thắng khiến Rommel tốn kém hơn những con số cho thấy.

Các sư đoàn của ông ta, vốn chiến đấu liên tục từ El Alamein, đã kiệt sức, và nhiên liệu cùng đạn dược họ đã tiêu hao không thể thay thế được. Sư đoàn Centauro của Ý, vốn chiến đấu tốt, mất một phần đáng kể thiết giáp của mình, và Sư đoàn Thiết giáp số 10 và số 21, vốn là mũi nhọn của cuộc tấn công, yếu hơn trước khi tấn công.

Trận đánh cũng khiến Phe Trục mất thứ gì đó ít hữu hình hơn nhưng quan trọng hơn: thời gian. Hai tuần tấn công tại Kasserine là hai tuần mà Tập đoàn quân số 8 tiến từ phía nam và Đồng minh củng cố vị trí của mình ở phía bắc, và đến khi Rommel rút lui, vị trí của Phe Trục tại Tunisia, dù vẫn mạnh, đã không còn cứu vãn được.

Chiến thắng tại Kasserine là chiến thắng lớn cuối cùng của Phe Trục tại châu Phi.

9. Hậu quả

Sự tái sinh của Lục quân Mỹ

Hậu quả quan trọng nhất của Kasserine là cải cách Lục quân Mỹ ở Bắc Phi. Chỉ vài ngày sau trận đánh, Tướng Dwight D. Eisenhower, tổng tư lệnh Đồng minh, cách chức Fredendall và thay ông ta bằng Thiếu tướng George S. Patton, người nhận quyền chỉ huy Quân đoàn II ngày 6 tháng 3 năm 1943.

Patton, cùng phó của mình là Omar Bradley, áp đặt kỷ luật, tổ chức lại quân đoàn, tập trung thiết giáp thay vì phân tán nó, và khăng khăng trinh sát đúng cách, thông tin liên lạc đúng cách và phối hợp đúng cách với không quân.

Cơ cấu chỉ huy Mỹ cũng được cải cách: không quân Đồng minh được đặt dưới một tư lệnh duy nhất, Thống chế Không quân Arthur Tedder, và lực lượng mặt đất được đặt dưới quyền Tướng Harold Alexander, người áp đặt chỉ huy thống nhất lên toàn bộ mặt trận Tunisia. Các cải cách phát huy tác dụng nhanh chóng.

Ngày 23 tháng 3 năm 1943, tại El Guettar, Quân đoàn II, dưới quyền Patton, đánh ngang ngửa với Sư đoàn Thiết giáp số 10 trong một trận đánh mà, về mọi mặt, trái ngược với Kasserine: quân Mỹ đã chuẩn bị, thiết giáp của họ tập trung, pháo binh của họ dồn lại, và yểm trợ trên không của họ hiệu quả.

Sự kết thúc của Phe Trục ở châu Phi

Kasserine là cuộc tấn công cuối cùng của Phe Trục ở Bắc Phi. Sau cuộc rút lui, Rommel, vốn đã ốm yếu và kiệt sức, rời châu Phi lần cuối ngày 9 tháng 3 năm 1943, và lực lượng Phe Trục tại Tunisia, dưới quyền von Arnim, bị bỏ lại để đánh một trận phòng thủ mà họ không thể thắng. Đồng minh, nay thống nhất dưới quyền Alexander, tấn công từ phía tây và phía nam, và tháng 5 năm 1943, lực lượng Phe Trục tại Tunisia đầu hàng: khoảng 250.000 lính Đức và Ý bị bắt làm tù binh, một tổn thất sánh ngang với Stalingrad, và Bắc Phi được quét sạch kẻ thù.

Con đường tới Sicilia, rồi tới Ý, đã mở, và Lục quân Mỹ, vốn đã học nghề tại Kasserine, tiếp tục chiến đấu tại Sicilia, tại Ý và tại Normandy, nơi kinh nghiệm của họ tại Tunisia — và các cải cách sau Kasserine — phục vụ họ tốt.

Trận đánh bắt đầu như một sự nhục nhã đã kết thúc như nền tảng cho chiến thắng của Lục quân Mỹ tại châu Âu.

10. Di sản & tưởng niệm

Di sản

Đèo Kasserine được nhớ ở Hoa Kỳ như trận đánh đã dạy Lục quân Mỹ cách chiến đấu. Nó được nghiên cứu trong các trường quân sự Mỹ như một trường hợp điển hình về những gì sai khi một tư lệnh xa rời binh lính của mình, khi thiết giáp bị phân tán thay vì tập trung, khi yểm trợ trên không không được phối hợp, và khi tình báo bị bỏ qua.

Bản thân đèo giờ đây yên tĩnh, một con đường qua dãy núi Tunisia, với một nghĩa trang nhỏ và một đài tưởng niệm những người Mỹ đã ngã xuống, và những ngọn đồi nơi giao tranh diễn ra vẫn còn hằn dấu vết của trận đánh.

Những người đã chiến đấu ở đó — các công binh giữ đèo, các kíp xe tăng hy sinh tại Sidi Bou Zid, các pháo thủ chặn xe tăng Đức tại Thala — được nhớ trong Lục quân Mỹ như những người đã trả giá cho sự trưởng thành của Lục quân, và sự hy sinh của họ đã làm nên những chiến thắng tiếp theo.

11. Câu hỏi thường gặp

Trận đèo Kasserine diễn ra khi nào?

Từ ngày 19 đến ngày 25 tháng 2 năm 1943, với giao tranh chính tại đèo diễn ra ngày 19–22 tháng 2. Trận đánh bắt đầu sớm hơn, tại Sidi Bou Zid ngày 14–15 tháng 2, năm ngày trước cuộc tấn công vào đèo.

Có bao nhiêu người Mỹ thiệt hại tại đèo Kasserine?

Khoảng 6.300 thương vong Mỹ — khoảng 300 người tử trận, khoảng 3.000 người bị thương và khoảng 3.000 người bị bắt làm tù binh hoặc mất tích — cùng khoảng 180 xe tăng bị mất, khoảng 208 khẩu pháo và hơn 500 xe tải cùng phương tiện khác.

Vì sao quân Mỹ thua tại đèo Kasserine?

Quân đoàn II thiếu kinh nghiệm, thiết giáp của nó bị phân tán thay vì tập trung, tư lệnh của nó ở xa phía sau mặt trận, yểm trợ trên không của nó phối hợp kém, và nó đối mặt với Quân đoàn châu Phi thiện chiến của Rommel. Tất cả những thiếu sót này đều được sửa chữa trong những tuần sau đó.

Ai thay thế Fredendall sau Kasserine?

Thiếu tướng George S. Patton, người nhận quyền chỉ huy Quân đoàn II ngày 6 tháng 3 năm 1943, với Omar Bradley làm phó. Patton xây dựng lại quân đoàn và chiến thắng tại El Guettar cuối tháng đó, chứng minh những bài học của Kasserine đã được rút ra.

Đèo Kasserine có phải là chiến thắng của Đức không?

Về chiến thuật, có — quân Đức đột phá, gây tổn thất nặng và đẩy quân Mỹ lùi 50 kilômét. Về chiến lược, không — Rommel không giữ được mặt đất lâu dài nào, cạn nhiên liệu, và rút lui trong vài ngày. Đó là cuộc tấn công cuối cùng của Phe Trục ở Bắc Phi.

Đèo Kasserine ngày nay ở đâu?

Ở miền trung Tunisia, trong dãy núi Dorsal, cách Tunis khoảng 200 kilômét về phía tây nam. Đèo là một con đường qua dãy núi, với một nghĩa trang nhỏ và đài tưởng niệm những người Mỹ đã ngã xuống, và những ngọn đồi quanh đó vẫn còn dấu vết của trận đánh.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Battle of Kasserine Pass” — ngày tháng, quân số, số liệu thương vong (khoảng 6.500 thương vong Mỹ) và diễn biến trận đánh.
2. Trung tâm Lịch sử Quân sự Lục quân Mỹ, Northwest Africa: Seizing the Initiative in the West — lịch sử chính thức, cách bố trí của Quân đoàn II và các cải cách sau trận đánh.
3. Martin Blumenson, Kasserine Pass (Houghton Mifflin, 1966) — tài liệu chuẩn về trận đánh, các tư lệnh của nó và những bài học rút ra.
4. Erwin Rommel, The Rommel Papers (do B. H. Liddell Hart biên tập) — ghi chép của chính Rommel về cuộc tấn công và sự bất đồng của ông ta với von Arnim.
5. Carlo D’Este, Patton: A Genius for War (HarperCollins, 1995) — Patton xây dựng lại Quân đoàn II và trận El Guettar.
6. Encyclopædia Britannica, “Battle of Kasserine Pass” — bối cảnh, trận đánh và hậu quả của nó.

Đọc thêm

• Rick Atkinson, An Army at Dawn: The War in North Africa, 1942–1943 (Henry Holt, 2002).
• George F. Howe, Northwest Africa: Seizing the Initiative in the West (US Army, 1957).

Bài viết liên quan

• Cuộc vây hãm Malta
• Trận Anzio
• Trận Arnhem