Karl Dönitz

1. Karl Dönitz — Tiểu sử tóm tắt

Dönitz là một trong những nhân vật gây tranh cãi nhất của Thế chiến II, và tranh cãi chưa bao giờ được giải quyết. Những người bênh vực ông — và có nhiều người, bao gồm một số sĩ quan hải quân Đồng minh — lập luận rằng ông là một thủy thủ chuyên nghiệp chiến đấu một cuộc chiến trong sạch trên biển, rằng ông không bao giờ gia nhập Đảng Quốc xã, và rằng bản án tại Nuremberg mang tính chính trị, một thứ công lý của kẻ chiến thắng.

Những người chỉ trích đáp lại rằng ông là đầy tớ trung thành của Hitler đến phút cuối, rằng ông ra lệnh cho tàu ngầm tiếp tục một cuộc chiến vô vọng lâu sau khi đã thua, rằng ông đồng lõa trong việc sử dụng lao động cưỡng bức tại các xưởng đóng tàu, và rằng mệnh lệnh của ông về đối xử với người sống sót của tàu bị chìm đã tạo điều kiện cho tội ác chiến tranh trên biển.

Cả hai bên đều có thể viện dẫn bằng chứng. Bài viết này trình bày sự thật về cuộc đời và sự nghiệp của Dönitz, xem xét lập luận của cả hai phía, và để người đọc tự phán xét — đồng thời làm rõ hồ sơ lịch sử chứng minh và không chứng minh điều gì.

Karl Dönitz (1891–1980) là tư lệnh hạm đội tàu ngầm Đức, người tiến gần hơn bất kỳ ai tới chiến thắng trên biển cho Đức, và là người Adolf Hitler chọn làm người kế nhiệm. Từ năm 1935, ông xây dựng lực lượng tàu ngầm của Kriegsmarine gần như từ con số không; từ năm 1939 đến 1943, tàu ngầm của ông đánh chìm khoảng 2.800 tàu buôn Đồng minh, khoảng 14 triệu tấn tàu, và đưa nước Anh, theo lời Winston Churchill, tới bờ vực thất bại.

Năm 1943, ông trở thành Tổng tư lệnh toàn bộ hải quân Đức, và trong những ngày cuối chiến tranh, ngày 30 tháng 4 năm 1945, Hitler bổ nhiệm ông làm nguyên thủ quốc gia và tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.

Dönitz giữ chức vụ đó trong hai mươi ba ngày, chủ trì lễ đầu hàng của Đức, rồi bị xét xử tại Nuremberg, bị kết tội tội ác chiến tranh và tội ác chống hòa bình, và bị tuyên án mười năm tù.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Tên đầy đủ | Karl Dönitz |

| Sinh | 16 tháng 9 năm 1891, Grünau, gần Berlin, Đức |

| Mất | 24 tháng 12 năm 1980, Aumühle, Tây Đức |

| Quân hàm | Đại đô đốc (Großadmiral) |

| Quân ngũ | Hải quân Đế quốc Đức 1910–1918; Reichsmarine; Kriegsmarine 1935–1945 |

| Chỉ huy chính | Lực lượng tàu ngầm (Führer der Unterseeboote), 1935–1943; Tổng tư lệnh Kriegsmarine, 1943–1945 |

| Nguyên thủ | 30 tháng 4 – 23 tháng 5 năm 1945 (23 ngày) |

| Nổi tiếng vì | Chiến dịch tàu ngầm và chiến thuật “bầy sói”; người kế nhiệm Hitler; phiên tòa Nuremberg |

| Xét xử | Nuremberg, 1945–46: bị kết tội chống hòa bình và tội ác chiến tranh; 10 năm tù |

| Tác phẩm | Ten Years and Twenty Days (hồi ký, 1958) |

3. Thời trẻ & học vấn

Tuổi thơ Berlin và Hải quân Đế quốc

Karl Dönitz sinh ngày 16 tháng 9 năm 1891 tại Grünau, ngoại ô Berlin, con trai một kỹ sư quang học. Ông gia nhập Hải quân Đế quốc Đức làm học viên năm 1910 và được phong sĩ quan năm 1913. Ông hai mươi ba tuổi khi Thế chiến I bùng nổ, và phục vụ đầu tiên trên tuần dương hạm hạng nhẹ SMS Breslau tại Địa Trung Hải.

Khi Đế quốc Ottoman tham chiến, Breslau và tuần dương hạm Goeben được chuyển giao cho hải quân Thổ Nhĩ Kỳ, và Dönitz trải qua hai năm đầu chiến tranh tại Biển Đen và Dardanelles, một kinh nghiệm dạy ông nhiều điều về khó khăn của chiến tranh hải quân trong vùng biển hẹp và về tầm quan trọng của tuyến tiếp tế đối với một đất nước phụ thuộc vào nhập khẩu. Ông là một sĩ quan trẻ trầm lặng, nghiêm túc, nổi tiếng vì chăm chỉ hơn là xuất chúng, và thời gian phục vụ đầu đời không cho thấy hình ảnh vị chỉ huy mà sau này ông trở thành.

Gia cảnh của ông thuộc tầng lớp trung lưu vững chắc, học vấn của ông bình thường, và tham vọng của ông là tham vọng của bất kỳ sĩ quan hải quân trẻ nào cùng thế hệ: thăng cấp, chỉ huy trên biển, và sự tôn trọng của các sĩ quan đồng nghiệp.

Phục vụ tàu ngầm, bị bắt và thất bại

Năm 1916, Dönitz tình nguyện vào lực lượng tàu ngầm, và đó là nơi sự nghiệp của ông được tạo dựng. Ông chỉ huy tàu ngầm ven biển nhỏ UB-68 tại Địa Trung Hải, và tháng 10 năm 1918, sau khi đánh chìm vài tàu, tàu của ông bị bom chìm Anh ép nổi ngoài khơi Malta và phải tự đánh đắm; Dönitz và thủy thủ đoàn bị bắt làm tù binh. Ông trải qua những tuần cuối chiến tranh và những tháng đầu năm 1919 trong trại tù binh Anh.

Kinh nghiệm để lại cho ông hai niềm tin sẽ định hình phần còn lại của cuộc đời. Thứ nhất là tàu ngầm, dùng với số lượng lớn và chiến thuật quyết liệt, có thể đánh bại một cường quốc hải quân — bài học ông rút ra từ chiến dịch tàu ngầm Đức năm 1917, suýt buộc Anh phải cầu hòa.

Thứ hai là thất bại của Đức là sự phản bội, không phải tất yếu quân sự. Cả hai niềm tin ở lại với ông suốt đời, và cả hai giúp giải thích những lựa chọn ông đưa ra khi được giao chỉ huy lực lượng tàu ngầm mười bảy năm sau đó.

Huyền thoại “đâm sau lưng” và hải quân nhỏ bé

Ý tưởng cho rằng Đức đã bị “đâm sau lưng” — bị những kẻ cách mạng và chính trị gia trong nước phản bội trong khi quân đội vẫn chưa bị đánh bại trên chiến trường — được tin rộng rãi trong giới sĩ quan Đức, và Dönitz hoàn toàn chia sẻ nó.

Nó dọn đường, trong thế hệ sĩ quan của ông, cho sự trỗi dậy của Chủ nghĩa Quốc xã, vì nó dạy họ không tin tưởng Cộng hòa Weimar và chào đón một phong trào hứa hẹn khôi phục danh dự Đức. Sau chiến tranh, Dönitz ở lại trong hải quân nhỏ mà Hiệp ước Versailles cho phép Đức giữ — Reichsmarine.

Hiệp ước cấm Đức sở hữu tàu ngầm, và Dönitz trải qua thập niên 1920 trên tàu mặt nước và các vị trí tham mưu, bao gồm thời gian làm sĩ quan tham mưu tại Baltic. Ông là một sĩ quan có năng lực, chăm chỉ, nhưng không xuất chúng. Điều thay đổi vận mệnh ông là việc Adolf Hitler lên nắm quyền năm 1933 và quyết định tái thiết hải quân Đức bất chấp Versailles.

Năm 1935, Hitler bổ nhiệm Dönitz, khi đó là đại tá hải quân, chỉ huy lực lượng tàu ngầm mới — một lực lượng, vào ngày ông nhận chức, chỉ gồm ba tàu ngầm nhỏ.

4. Nhập ngũ & thăng tiến

Cuộc đua đóng tàu và Kế hoạch Z

Chương trình đóng tàu của Dönitz bị giới hạn bởi chính trị, không phải tham vọng của chính ông. Hiệp định Hải quân Anh–Đức năm 1935 cho phép Đức xây hải quân tới 35% sức mạnh của Hải quân Hoàng gia, và kế hoạch hải quân lớn của Hitler, Kế hoạch Z năm 1939, ưu tiên thiết giáp hạm và tàu sân bay hơn tàu ngầm.

Dönitz đã lập luận, trước và trong chiến tranh, rằng Đức nên đóng 300 tàu ngầm thay vì vài thiết giáp hạm — và với 300 tàu, ông có thể thắng chiến tranh trên biển năm 1940. Khi chiến tranh bắt đầu tháng 9 năm 1939, ông chỉ có 57 tàu ngầm, trong đó chỉ 22 chiếc phù hợp tác chiến tại Đại Tây Dương.

Theo bất kỳ thước đo nào, con số đó quá ít cho nhiệm vụ được giao. Tình trạng thiếu tàu sẽ ám ảnh chiến dịch tàu ngầm suốt thời gian diễn ra, và việc Dönitz không thuyết phục được Hitler thay đổi ưu tiên đóng tàu trước chiến tranh vẫn là một trong những “giả sử” lớn của chiến tranh trên biển.

Ba trăm tàu: Phép tính của chiến thắng

Con số 300 tàu ngầm của Dönitz không phải phỏng đoán; đó là phép tính rút ra từ kinh nghiệm Thế chiến I của ông. Ông tính rằng Anh cần một số tấn hàng nhập khẩu nhất định mỗi tháng để tồn tại, rằng một tàu ngầm tuần tra có thể đánh chìm một số tấn nhất định, và rằng cần một số tàu nhất định trên biển tại bất kỳ thời điểm nào để đạt tỷ lệ đánh chìm yêu cầu.

Tính cả tàu đang sửa chữa, đang di chuyển và đang huấn luyện, ông kết luận 300 tàu sẽ giữ khoảng 100 tàu trên biển — đủ, theo ông, để đánh chìm 800.000 tấn mỗi tháng và bóp nghẹt Anh phải đầu hàng trong vòng một năm.

Phép tính có lẽ quá lạc quan, vì nó đánh giá thấp khả năng Đồng minh đóng tàu mới, tổ chức đoàn tàu vận tải và phát triển vũ khí chống tàu ngầm mới. Nhưng nó cho thấy cách Dönitz tư duy: không phải như một người lãng mạn, mà như một kỹ thuật viên chiến tranh hải quân tin rằng chiến tranh trên biển có thể quy về con số.

Bi kịch của sự nghiệp ông là ông không bao giờ có đủ số lượng cần thiết, và đến khi tàu cuối cùng được đóng với số lượng lớn, Đồng minh đã tìm ra cách đối phó.

5. Các chỉ huy & chiến dịch chính

Trận Đại Tây Dương

Năm 1942, tàu ngầm đánh chìm hơn 6 triệu tấn tàu Đồng minh, năm tồi tệ nhất của chiến tranh đối với Đồng minh trên biển, và có lúc dường như Dönitz có thể thắng. Nhưng mùa xuân năm 1943, cán cân xoay chuyển, đột ngột và quyết định. Đồng minh đã giải mã mật mã Enigma hải quân Đức, nên họ có thể đọc lệnh của Dönitz cho các tàu và điều đoàn tàu tránh các bầy sói.

Họ đã đóng tàu sân bay hộ tống và máy bay tầm xa, lấp “khoảng trống trên không” giữa Đại Tây Dương, nơi tàu ngầm trước đây săn mồi không sợ máy bay. Họ trang bị cho tàu hộ tống radar bước sóng centimet có thể phát hiện tàu ngầm nổi ban đêm, và vũ khí mới như súng cối Hedgehog.

Tháng 5 năm 1943 — “Tháng Năm Đen” — tàu ngầm mất 41 chiếc trong một tháng, và Dönitz buộc phải rút chúng khỏi Bắc Đại Tây Dương. Trận đánh chưa kết thúc, nhưng đã thua: tàu ngầm không bao giờ còn đánh chìm tàu với tốc độ cần thiết để bóp nghẹt Anh, và từ năm 1943 trở đi, chiến tranh tàu ngầm là một trận đánh thua cuộc của những người dũng cảm trong một sự nghiệp đã định sẵn thất bại.

“Thời kỳ hạnh phúc” và khủng hoảng đầu tiên

Hai năm đầu chiến tranh trên biển diễn ra thuận lợi cho Dönitz. Năm 1940, sau khi Pháp thất thủ và tàu ngầm của ông có căn cứ tại bờ biển Đại Tây Dương, các thuyền trưởng của ông tận hưởng cái gọi là “Thời kỳ hạnh phúc”: hệ thống đoàn tàu vận tải của Anh còn yếu, tàu hộ tống ít và trang bị kém, và tàu ngầm đánh chìm tàu nhanh hơn Đồng minh có thể thay thế.

Chỉ riêng năm 1940, tàu ngầm đã đánh chìm hơn 2 triệu tấn tàu Đồng minh, và năm 1941 con số còn cao hơn. Các bầy sói, hoạt động ban đêm trên mặt nước, gần như không thể ngăn chặn: tàu hộ tống không nhìn thấy chúng, máy bay không tìm thấy chúng trong bóng tối, và các đoàn tàu, một khi bị phát hiện, có thể bị bám theo nhiều ngày trong khi thêm tàu tập hợp.

Churchill sau này viết rằng chiến dịch tàu ngầm là điều duy nhất thực sự khiến ông sợ hãi trong chiến tranh, và Trận Đại Tây Dương là yếu tố chi phối toàn bộ xung đột. Dönitz, chỉ huy trận đánh từ sở chỉ huy — đầu tiên tại Wilhelmshaven, rồi Lorient ở Pháp bị chiếm đóng, rồi Paris — trở thành một trong những tư lệnh Đức quan trọng nhất của chiến tranh.

Bước ngoặt: Năm 1943

Tổn thất tháng 5 năm 1943 gây sốc ngay cả theo tiêu chuẩn của một cuộc chiến đã khiến lực lượng tàu ngầm trả giá đắt. 41 tàu bị đánh chìm trong một tháng — khoảng một phần tư số tàu trên biển — và cùng với chúng là khoảng 1.500 thủy thủ tàu ngầm được huấn luyện, những người không thể thay thế nhanh chóng.

Dönitz, người luôn gần gũi với các thuyền trưởng và biết tên nhiều người trong số họ, bị chấn động bởi tổn thất, và ông rút tàu về vùng biển an toàn hơn để tái tổ chức. Ông hy vọng công nghệ mới — ống thở schnorkel, cho phép tàu ngầm chạy động cơ diesel khi lặn, và tàu Type XXI mới, nhanh hơn dưới nước so với trên mặt nước — sẽ khôi phục cán cân.

Nhưng Type XXI đến quá muộn, ống thở chỉ trì hoãn điều không thể tránh khỏi, và những người ra biển năm 1944 và 1945 biết rằng cơ hội trở về của họ rất thấp. Trong khoảng 40.000 người phục vụ trên tàu ngầm, khoảng 28.000 người đã chết — tỷ lệ tử vong khoảng 70%, cao nhất trong bất kỳ binh chủng nào của bất kỳ quân đội nào trong chiến tranh.

Tổng tư lệnh Hải quân

Hy vọng cuối cùng của Dönitz là công nghệ. Tàu ngầm Type XXI, thiết kế năm 1943, là một con tàu cách mạng: nó có thể di chuyển nhanh hơn khi lặn so với trên mặt nước, có thể ở dưới nước nhiều ngày, và mang nhiều ngư lôi hơn bất kỳ tàu nào trước đó.

Dönitz ra lệnh sản xuất hàng loạt, và các xưởng đóng tàu, dùng các phân đoạn đúc sẵn chế tạo khắp nước Đức, đã cho ra hơn một trăm chiếc trước khi chiến tranh kết thúc. Nhưng các tàu bị vội vã, thủy thủ đoàn chưa được huấn luyện, và chỉ một vài chiếc từng đi tuần tra.

Type XXI là vũ khí cho một cuộc chiến mà Đức đã thua, và câu chuyện của nó là biểu tượng cho toàn bộ nỗ lực chiến tranh của Đức trong hai năm cuối: kỹ thuật xuất sắc, ứng biến tuyệt vọng, và hoàn toàn không hiểu rằng công nghệ đơn thuần không thể thắng một cuộc chiến đã thua trên mọi mặt trận khác.

Dönitz cũng ra lệnh cho tàu ngầm tiếp tục chiến đấu năm 1944 và 1945, lâu sau khi mọi hy vọng chiến thắng đã tan biến, và hàng trăm thủy thủ tàu ngầm trẻ đã chết trong những tháng cuối đó mà không vì gì cả.

Thay thế Raeder và hạm đội mặt nước

Ngày 30 tháng 1 năm 1943, giữa khủng hoảng tại Đại Tây Dương, Hitler cách chức Đại đô đốc Erich Raeder, Tổng tư lệnh hải quân, và thay bằng Dönitz. Việc bổ nhiệm gây bất ngờ: Dönitz là sĩ quan tàu ngầm, không phải đô đốc thiết giáp hạm, và ông đã dành sự nghiệp lập luận rằng hạm đội mặt nước là lãng phí tài nguyên.

Với tư cách Tổng tư lệnh, giờ ông phải bảo vệ chính những con tàu mà ông từng chỉ trích, và ông đã làm điều đó với lòng trung thành khiến các nhà phê bình ngạc nhiên. Ông cứu các tàu hạng nặng khỏi bị tháo dỡ, đưa thiết giáp hạm Scharnhorst tới cái chết trong Trận Mũi Bắc tháng 12 năm 1943, và giữ hải quân chiến đấu đến cuối chiến tranh. Ông cũng chứng tỏ là nhà quản lý hiệu quả hơn Raeder, tinh giản tham mưu hải quân và thúc đẩy đóng tàu ngầm mới với sự tàn nhẫn khiến ngay cả Albert Speer, bộ trưởng quân giới, cũng ấn tượng.

Việc thăng chức cũng thay đổi quan hệ của Dönitz với Hitler: giờ ông gặp Führer thường xuyên, và trở thành một trong số ít sĩ quan cấp cao mà Hitler tin tưởng.

Type XXI và cuộc chiến tuyệt vọng

Việc đóng Type XXI và tàu ngầm nói chung phụ thuộc vào lao động cưỡng bức, và đây là một trong những cáo buộc nghiêm trọng nhất chống lại Dönitz. Các xưởng đóng tàu đóng thuyền của ông sử dụng tù nhân trại tập trung và công nhân nước ngoài bị đưa tới Đức trái ý muốn, và điều kiện làm việc thường gây chết người.

Dönitz không phải người tổ chức hệ thống lao động cưỡng bức — đó là Speer và SS — nhưng với tư cách Tổng tư lệnh hải quân, ông biết điều gì đang xảy ra trong các xưởng đóng tàu của mình, và ông thúc ép mục tiêu sản xuất ngày càng cao mà không hỏi chúng được đáp ứng như thế nào.

Tại Nuremberg, bên công tố lập luận rằng điều đó khiến ông đồng lõa trong tội ác của hệ thống lao động nô lệ. Những người bênh vực ông đáp lại rằng mọi chỉ huy Đức trong chiến tranh đều phụ thuộc vào cùng hệ thống, và trách nhiệm của Dönitz là gián tiếp.

Sự thật là Dönitz, giống hầu hết sĩ quan cấp cao Đức, đã chọn không nhìn quá kỹ cách vũ khí của mình được chế tạo, và lựa chọn đó là một phần hồ sơ của ông, dù nó có cấu thành tội ác chiến tranh theo pháp luật hay không.

Người kế nhiệm Hitler: 23 ngày

Dönitz lập chính phủ của mình tại Flensburg, trên biên giới Đan Mạch, và ưu tiên đầu tiên của ông không phải tiếp tục chiến tranh mà là cứu càng nhiều binh lính và dân thường Đức càng tốt khỏi các quân đội Xô viết đang tiến tới. Ông ra lệnh cho lực lượng của mình ở phía tây đầu hàng quân Anh và Mỹ trong khi giữ mặt trận phía đông đủ lâu để người tị nạn chạy về phía tây.

Ngày 7 tháng 5 năm 1945, đại diện của ông, Tướng Alfred Jodl, ký văn bản đầu hàng vô điều kiện tại Reims; ngày 8 tháng 5, Thống chế Wilhelm Keitel ký văn bản đầu hàng thứ hai tại Berlin. Chiến tranh ở châu Âu đã kết thúc.

Dönitz và chính phủ của ông tại vị thêm hai tuần, cố gắng quản lý một đất nước không còn tồn tại, cho đến ngày 23 tháng 5 năm 1945, khi Đồng minh bắt giữ tất cả bọn họ. Dönitz đã làm nguyên thủ quốc gia trong 23 ngày, và ông đã sử dụng chúng, theo đánh giá của hầu hết sử gia, tốt như bất kỳ ai có thể: để chấm dứt giết chóc và cứu mạng người, không phải để kéo dài chiến tranh.

Di chúc và việc bổ nhiệm

Trong những ngày cuối tháng 4 năm 1945, khi quân Xô viết chiến đấu tiến vào Berlin, Hitler đọc di chúc chính trị của mình. Trong đó ông trục xuất Hermann Göring và Heinrich Himmler khỏi đảng vì tội phản quốc, và ông bổ nhiệm Dönitz — một người không phải phát xít, chưa bao giờ gia nhập đảng, và thậm chí không ở Berlin — làm người kế nhiệm với tư cách nguyên thủ quốc gia và tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.

Lý do Hitler chọn Dönitz đã được tranh luận nhiều. Lời giải thích có khả năng nhất là Hitler tin tưởng tuyệt đối vào lòng trung thành của Dönitz, rằng ông tin hải quân đã chiến đấu đến cùng mà không phản bội mình, và rằng ông muốn một người lính, không phải một chính trị gia, tiếp tục cuộc chiến.

Dönitz biết về việc bổ nhiệm qua vô tuyến ngày 1 tháng 5 năm 1945, một ngày sau khi Hitler tự sát, và ông ngạc nhiên như bất kỳ ai. Ông không tìm kiếm chức vụ này, ông không có kinh nghiệm chính trị, và ông nhận nó, như sau này ông viết, vì ông tin đó là bổn phận của một người lính phải tuân lệnh tư lệnh tối cao.

Chính phủ Flensburg và sự đầu hàng

Điều quan trọng nhất Dönitz làm trong 23 ngày của mình là giữ mặt trận phía đông mở trong khi đàm phán đầu hàng. Trong những tuần cuối chiến tranh, hàng triệu dân thường và binh lính Đức đang chạy về phía tây khỏi Đông Phổ, Pomerania và Silesia, trước bước tiến của quân Xô viết, và Dönitz dùng hải quân — chính hải quân từng chiến đấu trong Trận Đại Tây Dương — để sơ tán họ bằng đường biển.

Chiến dịch Hannibal, cuộc sơ tán qua biển Baltic, đã bắt đầu tháng 1 năm 1945, và tiếp tục theo lệnh Dönitz tới tháng 5, đưa hơn một triệu người tới nơi an toàn ở phía tây. Đó là một trong những cuộc sơ tán bằng đường biển lớn nhất lịch sử, và được thực hiện với cái giá khủng khiếp: các tàu Wilhelm Gustloff, Goya và Thielbek, chật kín người tị nạn, bị tàu ngầm Xô viết đánh chìm khiến nhiều nghìn người thiệt mạng.

Những người bênh vực Dönitz viện dẫn cuộc sơ tán như bằng chứng về nhân tính của ông; những người chỉ trích đáp lại rằng cùng những con tàu đó cũng chở binh lính và vật tư chiến tranh, và cuộc sơ tán là một chiến dịch quân sự, không phải hành động từ thiện. Cả hai điều có thể đúng cùng lúc.

6. Phong cách chỉ huy

Ý tưởng “bầy sói”

Nhiệm vụ của Dönitz năm 1935 là xây dựng lực lượng tàu ngầm gần như từ con số không, và ông đã làm điều đó với tốc độ và trí tưởng tượng đáng kể. Ông được giao chỉ huy Chi đội tàu ngầm 1, mang tên “Weddigen” theo tên một anh hùng tàu ngầm Thế chiến I, và trong vòng hai năm, ông đã có nhiều chi đội và một tổ chức huấn luyện đào tạo thủy thủ đoàn nhanh hơn tốc độ đóng tàu của các xưởng. Ông cũng phát triển chiến thuật khiến tàu ngầm trở thành vũ khí đáng sợ nhất của chiến tranh trên biển. Ý tưởng trung tâm của ông là “bầy sói” — Rudeltaktik.

Thay vì gửi từng tàu ngầm đi săn đơn độc, Dönitz trải một hàng tàu ngầm trên tuyến đường dự kiến của đoàn tàu vận tải Đồng minh; chiếc đầu tiên phát hiện đoàn tàu sẽ phát tín hiệu vô tuyến báo vị trí, và các tàu khác sẽ hội tụ vào ban đêm và tấn công cùng nhau trên mặt nước, nơi tàu ngầm nhanh hơn các tàu khu trục hộ tống và gần như vô hình trong bóng tối. Đó là chiến thuật phụ thuộc vào liên lạc vô tuyến, vào các thuyền trưởng quyết liệt, và vào sự chỉ đạo cá nhân của Dönitz từ sở chỉ huy trên bờ — ông theo dõi mọi chuyến tuần tra qua vô tuyến và ra lệnh chi tiết cho các thuyền trưởng.

7. Tranh cãi

Mệnh lệnh Laconia và chiến tranh trên biển

Mệnh lệnh Laconia phải được hiểu trong bối cảnh chiến tranh trên biển nói chung. Từ ngày đầu chiến tranh, tàu ngầm của Dönitz thực hành chiến tranh tàu ngầm không hạn chế: chúng đánh chìm tàu buôn không cảnh báo, bao gồm tàu của các nước trung lập, và làm vậy vì Anh đã tuyên bố phong tỏa hải quân Đức và vì tàu ngầm, một phương tiện mong manh không thể bắt tù binh, không có cách nào khác để chiến đấu. Đồng minh cũng làm điều tương tự tại Thái Bình Dương, và chiến dịch tàu ngầm của Mỹ chống Nhật, nếu có gì, còn tàn nhẫn hơn chiến dịch của Đức tại Đại Tây Dương.

Tại Nuremberg, tòa án chấp nhận lập luận này một phần: tòa kết luận Dönitz có tội tiến hành chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, nhưng không trừng phạt ông vì điều đó, vì Đồng minh cũng đã làm như vậy. Điều tòa trừng phạt là chính Mệnh lệnh Laconia, và cách Dönitz tiến hành chiến tranh nói chung, với lý do mệnh lệnh đã khuyến khích việc giết người sống sót.

Sự kiện Laconia

Buộc tội tội ác chiến tranh nghiêm trọng nhất chống lại Dönitz liên quan đến mệnh lệnh của ông về người sống sót. Tháng 9 năm 1942, tàu ngầm Đức U-156, do Werner Hartenstein chỉ huy, đánh chìm tàu chở quân Anh Laconia ngoài khơi Tây Phi.

Hartenstein phát hiện tàu chở hơn một nghìn tù binh chiến tranh Ý cùng dân thường Anh, và ông bắt đầu chiến dịch cứu hộ, đưa người sống sót lên tàu, kéo xuồng cứu sinh, và phát tín hiệu không mã hóa để cầu cứu. Máy bay Mỹ, không biết về cuộc cứu hộ, tấn công tàu ngầm, và Hartenstein buộc phải bỏ lại những người sống sót.

Phản ứng của Dönitz là cái gọi là Mệnh lệnh Laconia ngày 17 tháng 9 năm 1942, bảo các thuyền trưởng tàu ngầm rằng việc cứu người sống sót bị cấm, rằng họ không được vớt người khỏi mặt nước, và chỉ nên quan tâm tới việc phá hủy tàu của địch.

Mệnh lệnh không nói thẳng là giết người sống sót, nhưng nó gỡ bỏ ràng buộc cuối cùng đối với các thuyền trưởng vốn đã có xu hướng bỏ mặc người ta chết đuối.

Chiến tranh tàu ngầm không hạn chế

Các sử gia vẫn tranh luận về ý nghĩa của Mệnh lệnh Laconia. Bản thân Dönitz luôn khẳng định đó là biện pháp phòng thủ, nhằm bảo vệ tàu của ông khỏi máy bay tấn công trong các chiến dịch cứu hộ, và rằng nó không ra lệnh giết người sống sót.

Bên công tố tại Nuremberg đưa ra bằng chứng rằng một số thuyền trưởng tàu ngầm đã dùng súng máy bắn người sống sót trên mặt nước, và lập luận rằng mệnh lệnh đã tạo điều kiện cho những tội ác như vậy xảy ra.

Phán quyết của tòa rất cẩn trọng: tòa kết luận bằng chứng không chứng minh Dönitz ra lệnh giết người sống sót, nhưng cho rằng mệnh lệnh vi phạm luật chiến tranh, vì nó cấm cứu hộ. Sự phân biệt này quan trọng, và đó là lý do bản án của Dönitz tương đối nhẹ.

Nhưng nó không minh oan cho ông: một chỉ huy bảo lính của mình không cứu người chết đuối không thể ngạc nhiên khi một số người trong số họ quyết định giúp người chết đuối chết nhanh hơn, và trách nhiệm đạo đức cho lựa chọn đó thuộc về người đã ra lệnh.

Phiên tòa Nuremberg

Tòa án tuyên Dönitz vô tội về tội âm mưu, nhưng kết tội ông về tội ác chống hòa bình và tội ác chiến tranh, và tuyên án mười năm tù. Bản án là nhẹ nhất trong số các bị cáo bị kết tội theo các tội danh đó, và nó phản ánh chính sự nghi ngờ của tòa: phán quyết thừa nhận Đồng minh cũng đã thực hành chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, và bằng chứng không chứng minh Dönitz ra lệnh giết người sống sót.

Nhiều người quan sát, bao gồm một số công tố viên Đồng minh, cho rằng bản án là một sự thỏa hiệp — thừa nhận Dönitz có tội, nhưng ít tội hơn những người đã hoạch định chiến tranh và tổ chức Holocaust.

Bản thân Dönitz coi phán quyết là bất công, và ông dành phần còn lại của đời mình để khẳng định mình vô tội. Ông thụ án tại Nhà tù Spandau ở Berlin, cùng các tội phạm chiến tranh bị kết án khác, và được thả ngày 1 tháng 10 năm 1956. Ông 65 tuổi, và đã trải qua hơn mười một năm trong tù.

Các cáo buộc và phiên tòa

Dönitz bị xét xử tại Nuremberg năm 1945–46 với tư cách một trong 22 tội phạm chiến tranh lớn. Ông bị buộc tội theo ba tội danh: âm mưu tiến hành chiến tranh xâm lược, tội ác chống hòa bình, và tội ác chiến tranh.

Vụ án chống lại ông yếu hơn vụ án chống lại những người như Göring hay Ribbentrop: ông chưa bao giờ gia nhập Đảng Quốc xã, ông không tham gia hoạch định cuộc xâm lược Ba Lan hay Liên Xô, và cuộc chiến của ông diễn ra trên biển, xa các trại hủy diệt.

Nhưng bên công tố lập luận rằng ông là đầy tớ trung thành của Hitler đến phút cuối, rằng ông đã tiến hành chiến tranh xâm lược với tư cách tư lệnh lực lượng tàu ngầm, rằng Mệnh lệnh Laconia của ông là tội ác chiến tranh, và rằng ông đồng lõa trong việc sử dụng lao động cưỡng bức.

Bên bào chữa của Dönitz cho rằng ông là một thủy thủ chuyên nghiệp đã chiến đấu một cuộc chiến trong sạch, rằng ông không biết gì về Holocaust, và rằng mệnh lệnh của ông không khác gì mệnh lệnh của các tư lệnh tàu ngầm Đồng minh.

Phiên tòa kéo dài nhiều tháng, và Dönitz, một trong những bị cáo bình tĩnh và đĩnh đạc nhất trên ghế bị cáo, đã gây ấn tượng với nhiều người quan sát bằng phong thái của mình.

Phán quyết và bản án

Một trong những tài liệu đáng chú ý nhất trong phiên tòa là bản khai của Đô đốc Chester Nimitz, tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương của Hoa Kỳ. Nimitz tuyên bố, bằng văn bản, rằng Hoa Kỳ đã tiến hành chiến tranh tàu ngầm không hạn chế chống Nhật Bản từ ngày đầu chiến tranh Thái Bình Dương, và tàu ngầm Mỹ đã đánh chìm tàu buôn Nhật không cảnh báo và không cứu người sống sót.

Bản khai được bên bào chữa đưa ra, và nhiều người tin rằng nó đã cứu Dönitz khỏi bản án nặng hơn nhiều — có lẽ thậm chí khỏi án tử hình. Đó là một khoảnh khắc phi thường: một đô đốc Đồng minh, làm chứng thay cho một bị cáo Đức, và thừa nhận hải quân của chính ông đã làm đúng điều mà bị cáo bị buộc tội.

Bản khai không minh oan cho Dönitz về Mệnh lệnh Laconia, nhưng nó thiết lập một nguyên tắc đã định hình luật chiến tranh kể từ đó: một thực hành không thể là tội ác chiến tranh khi cả hai bên đều thực hành nó công khai, và công lý của kẻ chiến thắng, nếu muốn là công lý, phải áp dụng cùng tiêu chuẩn cho kẻ bại trận và kẻ chiến thắng.

8. Cuối đời

Spandau, được thả và hồi ký

Sau khi được thả khỏi Spandau năm 1956, Dönitz định cư tại thị trấn nhỏ Aumühle, gần Hamburg, và sống ở đó đến cuối đời. Ông viết hồi ký, Ten Years and Twenty Days, xuất bản năm 1958, trong đó ông trình bày mình như một thủy thủ chuyên nghiệp đã phục vụ đất nước và không làm gì sai.

Cuốn sách bán chạy tại Đức và được đọc rộng rãi trong thế giới nói tiếng Anh, và nó góp phần lớn định hình hình ảnh Dönitz như “vị đô đốc Đức trong sạch”. Ông cũng viết cuốn sách thứ hai, My Ever-Changing Life, và trả lời phỏng vấn trong đó ông bảo vệ hồ sơ của mình và công kích phán quyết Nuremberg. Ông không bao giờ gia nhập đảng phái chính trị nào, không bao giờ bày tỏ hối hận về việc phục vụ Hitler, và không bao giờ thừa nhận rằng chế độ ông phục vụ đã phạm những tội ác lớn nhất lịch sử. Ông mất cả hai con trai trong chiến tranh — Peter, tử trận trên tàu ngầm U-954 tháng 5 năm 1943, và Klaus, tử trận tháng 5 năm 1944 — và nỗi mất mát, theo mọi lời kể, ám ảnh ông đến cuối đời. Ông chết ngày 24 tháng 12 năm 1980, thọ 89 tuổi, vị Đại đô đốc cuối cùng còn sống của hải quân Đức.

9. Đánh giá của sử gia

Phán quyết của lịch sử

Phán quyết của lịch sử về Dönitz vẫn còn chia rẽ, và có khả năng vẫn như vậy. Một mặt, ông là một chiến thuật gia hải quân xuất sắc, người đã xây dựng một vũ khí suýt thắng chiến tranh trên biển, và một chỉ huy, trong những ngày cuối chiến tranh, đã dùng quyền lực ngắn ngủi của mình để chấm dứt giết chóc và cứu mạng người.

Mặt khác, ông là người phục vụ Hitler trung thành đến phút cuối, không bao giờ chất vấn chế độ mình phục vụ, ra lệnh cho binh lính tiếp tục chiến đấu một cuộc chiến vô vọng, và mệnh lệnh của ông về người sống sót cùng yêu cầu sản xuất của ông đã góp phần tạo điều kiện cho những tội ác mà ông thích không nhìn thấy.

Huyền thoại “Wehrmacht trong sạch” — ý tưởng rằng lực lượng vũ trang Đức chiến đấu một cuộc chiến danh dự trong khi SS phạm tội — đã bị các sử gia phá vỡ, và sự nghiệp của Dönitz là một trong những trường hợp phá vỡ nó. Ông không phải phát xít, và ông không phải quái vật. Ông là thứ phổ biến hơn và, theo một cách nào đó, đáng lo ngại hơn: một chuyên gia có năng lực, đàng hoàng, phục vụ một chế độ tội phạm mà không hỏi nó đang làm gì, và phát hiện quá muộn rằng lòng trung thành với kẻ tội phạm tự nó cũng là tội ác.

10. Di sản

“Vị đô đốc trong sạch” và huyền thoại

Hình ảnh Dönitz như “vị đô đốc trong sạch” được xây dựng cẩn thận sau chiến tranh, bởi chính Dönitz trong hồi ký, bởi các nhà viết tiểu sử cảm thông, và bởi công chúng Đức muốn tin rằng ít nhất một số chỉ huy của họ là những người đàng hoàng.

Hình ảnh chứa một phần sự thật: Dönitz không ra lệnh giết dân thường, ông không tham gia Holocaust, và hành động của ông cuối chiến tranh đã cứu mạng người. Nhưng hình ảnh cũng là huyền thoại, vì nó bỏ qua Mệnh lệnh Laconia, lao động cưỡng bức, sự từ chối chất vấn chế độ, và hai năm ông đưa những người trẻ tới cái chết trong một cuộc chiến đã thua.

Phán quyết trung thực không phải là phán quyết mà những người ngưỡng mộ ông đưa ra, cũng không phải phán quyết mà những người chỉ trích khắc nghiệt nhất đưa ra. Dönitz là người có khả năng thực sự và lòng dũng cảm thực sự, phục vụ một sự nghiệp xấu xa, và không bao giờ, đến cuối đời dài của mình, hiểu rằng sự thật đó quan trọng hơn kỹ năng thủy thủ của ông. Đó là bi kịch của ông, và cũng là tội lỗi của ông.

11. Câu hỏi thường gặp

Dönitz đã gần thắng Trận Đại Tây Dương tới mức nào?

Rất gần vào năm 1942, khi tàu ngầm đánh chìm hơn 6 triệu tấn tàu Đồng minh. Churchill sau này viết rằng chiến dịch tàu ngầm là điều duy nhất thực sự khiến ông sợ hãi. Nhưng mùa xuân năm 1943, Đồng minh phá mã Enigma, lấp khoảng trống trên không và trang bị radar cho tàu hộ tống, và tháng 5 năm 1943 tàu ngầm mất 41 chiếc trong một tháng. Sau đó trận đánh đã thua.

Chiến thuật “bầy sói” là gì?

Thay vì săn đơn độc, tàu ngầm trải thành hàng trên tuyến đường dự kiến của đoàn tàu. Chiếc đầu tiên phát hiện đoàn tàu phát tín hiệu vô tuyến báo vị trí, và các tàu khác hội tụ vào ban đêm để tấn công cùng nhau trên mặt nước, nơi chúng nhanh hơn tàu hộ tống và khó nhìn thấy trong bóng tối. Dönitz trực tiếp chỉ huy các bầy qua vô tuyến từ sở chỉ huy trên bờ.

Vì sao Hitler chọn Dönitz làm người kế nhiệm?

Hitler tin tưởng tuyệt đối vào lòng trung thành của Dönitz, tin rằng hải quân đã chiến đấu đến cùng mà không phản bội mình, và muốn một người lính thay vì chính trị gia tiếp tục cuộc chiến. Dönitz chưa bao giờ gia nhập Đảng Quốc xã, không ở Berlin, và biết về việc bổ nhiệm qua vô tuyến ngày 1 tháng 5 năm 1945, một ngày sau khi Hitler tự sát.

Mệnh lệnh Laconia là gì?

Mệnh lệnh ngày 17 tháng 9 năm 1942 cấm các thuyền trưởng tàu ngầm cứu người sống sót của tàu bị chìm. Nó ra đời sau sự việc U-156 cố gắng cứu người sống sót của tàu chở quân Laconia và bị máy bay Mỹ tấn công. Mệnh lệnh không nói rõ là giết người sống sót, nhưng tòa án Nuremberg cho rằng nó vi phạm luật chiến tranh vì cấm cứu hộ.

Vì sao Dönitz chỉ bị tuyên án mười năm tại Nuremberg?

Tòa tuyên ông vô tội về tội âm mưu và kết luận bằng chứng không chứng minh ông ra lệnh giết người sống sót. Bản khai của Đô đốc Nimitz cho thấy Hoa Kỳ cũng đã thực hành chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, nên tòa không trừng phạt ông vì điều đó. Bản án mười năm phản ánh chính sự nghi ngờ của tòa về sức mạnh của vụ án.

Dönitz có biết về Holocaust không?

Ông luôn phủ nhận, và không tài liệu nào được tìm thấy cho thấy ông biết về các trại hủy diệt. Các sử gia nhìn chung chấp nhận rằng, với tư cách tư lệnh hải quân, ông không tham gia Holocaust. Nhưng ông phục vụ một chế độ mà tội ác của nó đã được biết rộng rãi tại Đức vào năm 1944, và ông không bao giờ đặt câu hỏi về những gì chế độ đó đang làm.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Karl Dönitz” — các ngày, chỉ huy, chiến dịch tàu ngầm, việc kế nhiệm, phiên tòa Nuremberg.

2. Encyclopædia Britannica, “Karl Dönitz” — cuộc đời, sự nghiệp và đánh giá.

3. Karl Dönitz, Ten Years and Twenty Days (Weidenfeld & Nicolson, 1959) — hồi ký của chính Dönitz.

4. Peter Padfield, Dönitz: The Last Führer (Victor Gollancz, 1984) — tiểu sử tiêu chuẩn bằng tiếng Anh.

5. Clay Blair, Hitler’s U-Boat War, 2 tập (Random House, 1996–98) — chiến dịch chi tiết.

6. Tòa án Quân sự Quốc tế, Trial of the Major War Criminals Before the International Military Tribunal, Nuremberg, Tập I — phán quyết về Dönitz.

7. Michael Gannon, Operation Drumbeat (Harper & Row, 1990) — cuộc tấn công tàu ngầm ngoài khơi bờ biển Mỹ.

Bài viết liên quan

• Enrico Fermi
• Ion Antonescu
• Simo Häyhä