Xe tăng Mark I

1. Mở đầu

Mark I là xe tăng đầu tiên trong lịch sử. Được chế tạo tại Anh năm 1916, nó là cỗ máy hình thoi khổng lồ, thiết kế để vượt hào, nghiền nát dây thép gai và mang súng máy cùng pháo vào trung tâm phòng tuyến Đức trên Mặt trận phía Tây. Ngày 15 tháng 9 năm 1916, tại Flers-Courcelette trên sông Somme, 49 xe tăng Mark I lần đầu ra trận, và dù nhiều chiếc bị hỏng và chỉ vài chiếc tới được phòng tuyến Đức, tác động đối với binh lính chứng kiến chúng là vô cùng lớn. Xe tăng đã xuất hiện, và chiến tranh sẽ không bao giờ như trước nữa. Khoảng 150 xe tăng Mark I được chế tạo, với hai phiên bản — “Male” (Đực) trang bị pháo, và “Female” (Cái) chỉ trang bị súng máy — và chúng đã chiến đấu tại Somme, Arras và Ypres trước khi được thay thế bằng các thiết kế cải tiến.

Mark I là cỗ máy thô sơ theo tiêu chuẩn sau này. Nó chậm, di chuyển với tốc độ đi bộ, bên trong ồn ào điếc tai và nóng bức, và thường xuyên hỏng hóc. Kíp lái tám người làm việc trong điều kiện mà ngày nay sẽ bị coi là không thể chịu nổi, và giáp của xe, dày tối đa 12 mm, có thể bị đạn xuyên giáp của súng trường Đức xuyên thủng. Thế nhưng Mark I đã chứng minh ý tưởng xe tăng. Mọi xe tăng ra đời sau — từ xe tăng Mark IV tới xe tăng M3 Stuart và Tiger I — đều bắt nguồn từ cỗ máy hình thoi đầu tiên này, và bố cục cơ bản của Mark I, với xích chạy quanh toàn bộ thân xe, vẫn là tiêu chuẩn cho xe tăng hạng nặng Anh trong suốt phần còn lại của Thế chiến I.

2. Thông tin chính

Loại	Xe tăng hạng nặng (xe tăng đầu tiên)
Xuất xứ	Anh
Nhà thiết kế	William Tritton và Walter Wilson; Ernest Swinton đề xướng
Nhà sản xuất	William Foster & Co., Lincoln; Metropolitan Carriage, Wagon and Finance Co.
Phục vụ	1916–1917
Sản xuất	1916; khoảng 150 chiếc (75 Male, 75 Female)
Trọng lượng	Khoảng 28 tấn
Chiều dài	Khoảng 9,9 m (tính cả đuôi); khoảng 8,1 m (không tính đuôi)
Chiều rộng	Khoảng 4,3 m (Male, tính cả tháp pháo bên)
Chiều cao	Khoảng 2,4 m
Kíp lái	8 (chỉ huy, lái xe, hai người chuyển số, bốn pháo thủ)
Giáp	6–12 mm
Vũ khí chính (Male)	Hai pháo 6-pounder (57 mm) Hotchkiss; ba súng máy Hotchkiss
Vũ khí chính (Female)	Năm súng máy (bốn Vickers và một Hotchkiss)
Động cơ	Daimler-Knight 6 xi-lanh chạy xăng, 105 mã lực
Tốc độ tối đa	Khoảng 6 km/giờ trên mặt đất bằng phẳng
Tầm hoạt động	Khoảng 38 km

3. Bối cảnh và phát triển

Thế bế tắc của Mặt trận phía Tây

Đến cuối năm 1914, chiến tranh trên Mặt trận phía Tây đã rơi vào bế tắc. Hai tuyến hào chạy từ biên giới Thụy Sĩ tới eo biển Manche, được bảo vệ bởi dây thép gai, súng máy và pháo binh, và mọi nỗ lực chọc thủng chúng đều thất bại với cái giá khủng khiếp. Quân đội Anh và Pháp mất hàng trăm nghìn người trong các cuộc tấn công chỉ giành được vài trăm mét bùn, và đến năm 1915 rõ ràng cần một vũ khí mới — vũ khí có thể vượt qua vùng đất không người, nghiền nát dây thép gai, sống sót trước hỏa lực súng máy và mang pháo của chính nó vào hào địch. Nhiều người đã đề xuất vũ khí như vậy, nhưng người biến ý tưởng thành cỗ máy thực tế là Thiếu tá Ernest Swinton, sĩ quan Công binh Hoàng gia từng chứng kiến máy kéo xích Holt hoạt động và tin rằng một máy kéo bọc giáp và gắn pháo có thể phá vỡ bế tắc.

Ý tưởng của Swinton được Ủy ban Landships tiếp nhận, một cơ quan nhỏ và bí mật do Đệ nhất Hải quân đại thần Winston Churchill thành lập tháng 2 năm 1915. Ủy ban, mà thư ký là Albert Stern, yêu cầu công ty kỹ thuật nông nghiệp William Foster & Co. ở Lincoln chế tạo nguyên mẫu, và công việc do William Tritton, giám đốc điều hành của Foster, cùng Trung úy Walter Wilson thuộc Quân chủng Không quân Hải quân Hoàng gia, người thiết kế xích, thực hiện. Nguyên mẫu đầu tiên, “Little Willie”, là xe hình hộp nhỏ với xích chạy quanh thân, và được thử nghiệm tháng 9 năm 1915. Nó quá nhỏ và quá chậm, không thể vượt hào rộng, nhưng chứng minh xích có thể mang một phương tiện bọc thép. Nguyên mẫu thứ hai, “Mother”, lớn hơn nhiều và có hình thoi trở thành Mark I: xích chạy quanh toàn bộ thân xe, để phần trước của xích có thể leo ra khỏi hào và phần sau đẩy xe tiến lên.

Little Willie và Mother

Little Willie, thử nghiệm tại Burton Park gần Lincoln tháng 9 năm 1915, là phương tiện bọc thép chạy xích đầu tiên từng được chế tạo, và ngày nay vẫn còn tại Bảo tàng Xe tăng ở Bovington, nơi nó là xe tăng cổ nhất còn tồn tại trên thế giới. Nó là phương tiện nhỏ, dài khoảng 8 mét và nặng khoảng 14 tấn, với tháp pháo trên nóc không bao giờ được lắp pháo. Xích của nó, chạy quanh thân xe, là điểm then chốt của thiết kế, và do Walter Wilson thiết kế, người đã nghiên cứu cách làm xích không trượt hay gãy. Little Willie có thể vượt hào rộng khoảng 1,5 mét, nhưng không thể vượt các hào rộng của Mặt trận phía Tây, và tốc độ của nó chỉ khoảng 3 km/h. Vì vậy Ủy ban Landships đặt hàng một phương tiện lớn hơn, và kết quả là Mother, được thử nghiệm tại Hatfield Park tháng 1 năm 1916 và trở thành nguyên mẫu trực tiếp của Mark I.

Từ Mother tới Mark I

Mother được chấp nhận đưa vào sản xuất tháng 2 năm 1916, và đơn hàng ban đầu là 100 xe, sau tăng lên 150. Các xe sản xuất, được gọi là Mark I, do Foster và Công ty Metropolitan Carriage, Wagon and Finance chế tạo, và được chế tạo bí mật, dưới tên gọi “tank” — từ được chọn để gợi ý rằng các phương tiện này là xe chở nước cho quân đội tại Mesopotamia. Mark I được chế tạo với hai phiên bản: Male (Đực), trang bị hai pháo 6-pounder trong tháp pháo bên hông xe và ba súng máy, và Female (Cái), trang bị năm súng máy và không có pháo. Female có nhiệm vụ bảo vệ Male khỏi bộ binh Đức, những người sẽ cố tấn công xe tăng bằng lựu đạn và súng máy, và hai phiên bản được thiết kế để chiến đấu cùng nhau, theo cặp. Những xe tăng Mark I đầu tiên được giao cho quân đội mùa hè năm 1916, và kíp lái của chúng huấn luyện bí mật tại Elveden ở Suffolk, nơi một bản sao kích thước thật của hào Đức đã được xây dựng.

4. Thiết kế

Hình thoi và xích

Đặc điểm nổi bật nhất của Mark I là hình thoi. Xích chạy quanh toàn bộ thân xe, khiến xe tăng trông như viên kim cương khổng lồ nằm nghiêng, và hình dạng này được chọn vì một lý do duy nhất: vượt hào. Khi Mark I tiếp cận một hào, phần trước của xích sẽ hạ xuống hào rồi leo ra phía bên kia, trong khi phần sau của xích đẩy xe tiến lên, và phần trước dài, dốc của xích giúp xe có cơ hội leo ra khỏi hào rộng tốt hơn bất kỳ hình dạng nào khác. Mark I có thể vượt hào rộng khoảng 3,5 mét, leo dốc khoảng 45 độ và nghiền nát dây thép gai dưới xích, đồng thời vượt qua bờ đất cao khoảng 1,4 mét. Xích được làm bằng các mắt xích thép đúc, và được dẫn động bởi động cơ Daimler qua hộp số khó vận hành đến mức xe cần hai người — lái xe và xa trưởng, hoặc lái xe và một trong các thợ số — để chuyển số.

Giáp và vũ khí

Giáp của Mark I mỏng theo tiêu chuẩn sau này: 6 mm ở hông và phía sau, 10 mm ở phía trước và 12 mm ở tháp pháo bên của Male. Nó đủ để chặn đạn súng trường và súng máy, vốn là mối đe dọa chính trên Mặt trận phía Tây, nhưng có thể bị đạn xuyên giáp của súng trường Đức, đạn “K”, xuyên thủng; loại đạn này được cấp cho bộ binh Đức năm 1917 chuyên để đối phó xe tăng. Vũ khí của Male là hai pháo 6-pounder (57 mm) Hotchkiss, lắp trong tháp pháo bên hông xe, và ba súng máy Hotchkiss, một khẩu phía trước và một khẩu mỗi bên. Vũ khí của Female là năm súng máy: bốn khẩu Vickers và một khẩu Hotchkiss. Pháo được lắp trong tháp pháo bên vì Mark I không có tháp pháo xoay, và tháp pháo bên cho pháo tầm bắn rộng sang hai bên và phía trước, nhưng không bắn được ra phía sau.

Kíp lái và điều kiện bên trong

Kíp lái tám người của Mark I làm việc trong điều kiện khủng khiếp ngay cả theo tiêu chuẩn của Thế chiến I. Động cơ nằm bên trong khoang chiến đấu, và nó khiến xe đầy hơi nóng, tiếng ồn, khói và khí carbon monoxide. Nhiệt độ bên trong xe có thể lên tới 50 độ C, và kíp lái đeo kính và mặt nạ để bảo vệ khỏi khói cùng các mảnh văng ra từ mặt trong của giáp khi bị trúng đạn. Xe được lái bởi lái xe, người điều khiển xích bằng cần gạt, và hai thợ số, người vận hành hộp số, và việc chuyển số đòi hỏi lái xe cùng thợ số phối hợp, khiến xe rất khó lái. Kíp lái giao tiếp bằng tín hiệu tay, vì tiếng ồn của động cơ khiến việc nói chuyện là không thể, và tốc độ của xe, khoảng 6 km/h trên mặt đất bằng và chậm hơn nhiều trên địa hình gồ ghề, nghĩa là nó di chuyển với tốc độ đi bộ.

5. Các biến thể

Biến thể	Năm	Đặc điểm chính	Sản xuất
Mark I Male	1916	Hai pháo 6-pounder; ba súng máy	75
Mark I Female	1916	Năm súng máy; không có pháo	75
Mark I với bánh lái đuôi	1916	Bánh lái đuôi lắp trên xe đời đầu; sau đó tháo bỏ	Lắp trên xe đời đầu
Mark I supply tank	1916–1917	Một số Mark I chuyển thành xe chở tiếp tế	Số lượng nhỏ

Male và Female

Mark I được chế tạo với hai phiên bản, và sự khác biệt giữa chúng là vũ khí. Male mang hai pháo 6-pounder và ba súng máy, và có nhiệm vụ tiêu diệt các ổ súng máy, điểm mạnh và pháo binh Đức. Female mang năm súng máy và không có pháo, và có nhiệm vụ bảo vệ Male khỏi bộ binh Đức, những người sẽ cố tấn công xe tăng bằng lựu đạn, súng máy và súng trường. Hai phiên bản được thiết kế để chiến đấu cùng nhau, theo cặp, với Female yểm hộ Male trong khi Male phá hủy phòng tuyến Đức. Trên thực tế, sự phân biệt này sớm bị bỏ: các xe tăng sau, trên hết là xe tăng Mark IV, được chế tạo với một loại vũ khí duy nhất, và tên gọi “Male” và “Female” bị loại bỏ, dù ý tưởng xe tăng trang bị cả pháo lẫn súng máy vẫn tồn tại. Pháo 6-pounder của Male là pháo Hotchkiss mà Hải quân Hoàng gia cũng dùng, và chúng được chọn vì có sẵn với số lượng lớn và có thể lắp trong tháp pháo bên mà không cần thiết kế lại lớn.

Bánh lái đuôi và xe tăng tiếp tế

Các xe Mark I đời đầu được lắp một cặp bánh lái lớn ở phía sau, gắn trên khung kéo dài ra sau xe. Bánh đuôi có nhiệm vụ giúp xe lái, và là di sản từ thiết kế máy kéo Holt, nhưng chúng tỏ ra vô dụng trên thực tế và sớm bị tháo bỏ, các xe Mark I sau được chế tạo không có chúng. Một số ít xe Mark I được chuyển đổi thành xe chở hàng, với tháp pháo bên bị tháo và nội thất được bố trí để chở hàng tiếp tế, đạn dược và nước cho bộ binh ở tuyến đầu. Xe chở hàng được dùng tại Cambrai năm 1917 và trong các trận đánh năm 1918, và chúng là tổ tiên của các xe tiếp tế bọc thép trong Thế chiến II. Xe chở hàng mang đạn dược, nước và khẩu phần trong thân xe trống, và chúng theo sau xe tăng chiến đấu vào các hào Đức vừa chiếm được, nơi bộ binh đang chờ chúng.

6. Lịch sử hoạt động

Flers-Courcelette, 15 tháng 9 năm 1916

Mark I lần đầu tham chiến ngày 15 tháng 9 năm 1916, tại Flers-Courcelette, trong Trận Somme. Tổng tư lệnh Anh, Tướng Haig, đã được Swinton thuyết phục dùng xe tăng, dù chỉ 49 chiếc sẵn sàng, và dù nhiều kíp lái mới chỉ huấn luyện vài tuần. Xe tăng được đưa vào theo nhóm nhỏ, cùng bộ binh, và kết quả trái chiều. Trong 49 xe, 32 chiếc tới được tuyến xuất phát, và trong số đó khoảng 9 chiếc tới được phòng tuyến Đức. Nhiều xe bị hỏng hoặc sa lầy, và vài chiếc bị pháo binh Đức bắn trúng, nhưng những chiếc tới được hào Đức đã gây hoảng loạn cho bộ binh Đức, những người chưa từng thấy cỗ máy như vậy, và chúng giúp quân Anh chiếm làng Flers. Trận đánh là thắng lợi chiến thuật, nhưng không phải bước đột phá mà Haig mong đợi, và xe tăng được rút lui sau trận đánh.

Những chiếc xe tăng tới được Flers

Những xe tăng tới được phòng tuyến Đức tại Flers đã làm nhiều hơn việc chiếm một ngôi làng: chúng cho thấy xe tăng có thể làm gì. Một chiếc xe, D17, do Đại úy Mortimer chỉ huy, lái dọc phố chính của Flers, bắn pháo vào quân Đức phòng thủ, và bộ binh Đức bỏ chạy trước nó. Một chiếc xe khác, D5, vượt qua hào Đức và tới phía bên kia, nơi cuối cùng nó bị bỏ lại sau khi hết nhiên liệu. Binh lính Đức chứng kiến xe tăng báo cáo rằng họ kinh hãi trước những cỗ máy này, dường như miễn nhiễm với đạn súng trường và nghiền nát dây thép gai cùng hào dưới xích. Báo chí Anh đưa tin trận đánh với sự hào hứng, và xe tăng trở nên nổi tiếng chỉ sau một đêm, dù giá trị quân sự của trận đánh bị hạn chế bởi số lượng xe ít và độ tin cậy cơ khí thấp. Bộ chỉ huy Đức, vốn coi xe tăng là thứ kỳ lạ của Anh, đã ra lệnh cho kỹ sư nghiên cứu các xe bị bắt và bắt đầu nghiên cứu phòng thủ chống tăng.

Bài học từ Somme

Trận Somme đã dạy Lục quân Anh nhiều bài học về xe tăng. Thứ nhất, xe tăng cần được dùng với số lượng lớn, và trong một cuộc tấn công tập trung, thay vì theo nhóm nhỏ rải dọc mặt trận. Thứ hai, xe tăng cần độ tin cậy cơ khí tốt hơn, và kíp lái cần huấn luyện nhiều hơn. Thứ ba, xe tăng cần được bảo vệ khỏi pháo binh Đức, vốn là mối đe dọa chính đối với nó, và cần được dùng phối hợp với bộ binh và pháo binh, thay vì đơn độc. Những bài học này được áp dụng trong các trận đánh sau của chiến tranh, trên hết tại Cambrai năm 1917, nơi gần 500 xe tăng được dùng trong một cuộc tấn công duy nhất, và các xe kế tiếp của Mark I, Mark II, Mark III và Mark IV, được thiết kế đáng tin cậy hơn và trang bị tốt hơn Mark I. Các bài học cũng định hình tổ chức của Quân đoàn Xe tăng, vốn phát triển từ một tiểu đoàn thành quân đoàn gồm nhiều lữ đoàn vào cuối chiến tranh.

Arras và Ypres, 1917

Sau Somme, Mark I chiến đấu tại Arras tháng 4 năm 1917, nơi nó hỗ trợ cuộc tấn công của Anh vào phòng tuyến Đức, và tại Ypres mùa hè năm 1917, nơi nó chiến đấu trong bùn tại Passchendaele. Tại Arras, xe tăng được dùng với số lượng lớn hơn tại Somme, và chúng giúp quân Anh chiếm các vị trí Đức, nhưng nhiều xe bị hỏng hoặc sa lầy, và trận đánh không phải bước đột phá như mong đợi. Tại Ypres, xe tăng gần như vô dụng: mặt đất quá ướt và bị pháo bắn phá đến mức xe tăng chìm trong bùn và không thể di chuyển, nhiều chiếc bị bỏ lại ở vùng đất không người. Đến cuối năm 1917, Mark I đã được thay thế bằng Mark IV, vốn có giáp dày hơn và vũ khí tốt hơn, và các xe Mark I còn lại được dùng để huấn luyện hoặc chuyển đổi thành xe chở hàng.

7. Hiệu năng và thông số kỹ thuật

Thông số	Mark I Male	Mark I Female
Vũ khí chính	Hai pháo 6-pounder (57 mm)	Năm súng máy
Giáp (tối đa)	12 mm	12 mm
Giáp (trước)	10 mm	10 mm
Trọng lượng	Khoảng 28 tấn	Khoảng 28 tấn
Động cơ	Daimler-Knight, 105 mã lực	Daimler-Knight, 105 mã lực
Công suất/trọng lượng	Khoảng 3,7 mã lực mỗi tấn	Khoảng 3,7 mã lực mỗi tấn
Tốc độ tối đa	Khoảng 6 km/giờ	Khoảng 6 km/giờ
Vượt hào	Khoảng 3,5 m	Khoảng 3,5 m
Tầm hoạt động	Khoảng 38 km	Khoảng 38 km
Kíp lái	8	8
Số lượng chế tạo	75	75

Hỏa lực và bảo vệ

Hỏa lực của Mark I khiêm tốn, nhưng đủ cho nhiệm vụ nó được thiết kế. Pháo 6-pounder của Male có thể phá hủy các ổ súng máy, điểm mạnh và pháo dã chiến Đức, và chúng có thể bắn đạn nổ mạnh chống bộ binh cùng đạn xuyên giáp chống điểm mạnh Đức. Súng máy của Female có thể quét hào Đức bằng hỏa lực, và chúng có thể bảo vệ Male khỏi bộ binh Đức. Giáp của Mark I, dày tối đa 12 mm, đủ để chặn đạn súng trường và súng máy, vốn là mối đe dọa chính trên Mặt trận phía Tây, nhưng không đủ để chặn đạn xuyên giáp của súng trường Đức, và chắc chắn không đủ để chặn pháo binh Đức. Sự bảo vệ thực sự của Mark I là kích thước và tính mới mẻ của nó: bộ binh Đức chưa từng thấy cỗ máy như vậy, và họ không biết cách chiến đấu chống lại nó. Đạn nổ mạnh của pháo 6-pounder hiệu quả chống lại các ổ súng máy Đức, thường xây bằng bê tông và bao cát, mà pháo của xe tăng có thể phá hủy ở cự ly vài trăm mét.

Cơ động và độ tin cậy

Khả năng cơ động của Mark I kém theo bất kỳ tiêu chuẩn sau này nào, và độ tin cậy của nó còn tệ hơn. Tốc độ tối đa của nó khoảng 6 km/h trên mặt đất bằng, và chậm hơn nhiều trên địa hình gồ ghề, và tầm hoạt động chỉ khoảng 38 km, nghĩa là nó không thể hoạt động xa tuyến xuất phát. Động cơ của nó, động cơ xăng Daimler-Knight công suất 105 mã lực, yếu so với phương tiện nặng 28 tấn, và hộp số khó vận hành đến mức xe cần hai người để chuyển số. Mark I thường xuyên hỏng hóc: tại Flers, trong 49 xe ra trận, 17 chiếc hỏng trước khi tới tuyến xuất phát, và nhiều chiếc khác hỏng trong trận đánh. Xích của Mark I, làm bằng các mắt xích thép đúc, mòn nhanh, và hệ thống lái của xe, thực hiện bằng cách phanh một bên xích và dẫn động bên còn lại, rất khó khăn và không đáng tin cậy.

8. Các nước sử dụng

Anh: Quân đoàn Xe tăng

Mark I chỉ được Anh sử dụng. Nó được cấp cho Phân đội Hạng nặng thuộc Quân đoàn Súng máy, trở thành Quân đoàn Xe tăng tháng 7 năm 1917, và nó là xe tăng đầu tiên của Lục quân Anh. Quân đoàn Xe tăng là binh chủng mới, và sĩ quan cùng binh lính của nó phải học mọi thứ về xe tăng từ đầu: cách lái, cách bảo dưỡng, cách chiến đấu trong xe và cách dùng nó phối hợp với bộ binh cùng pháo binh. Kíp lái Mark I là tình nguyện viên, và nhiều người trong số họ là kỹ sư, thợ máy và lái xe gia nhập quân đội để làm việc với cỗ máy mới. Quân đoàn Xe tăng phát triển nhanh chóng, từ vài trăm người năm 1916 lên hàng nghìn người năm 1918, và trở thành một trong những binh chủng quan trọng nhất của Lục quân Anh. Đến năm 1918, Quân đoàn Xe tăng đã phát triển lên hơn 20.000 người, và vận hành hàng trăm xe tăng trong các cuộc tấn công lớn của năm cuối chiến tranh.

Mark I bị bắt và người Đức

Người Đức bắt được một số xe tăng Mark I, và họ nghiên cứu chúng kỹ lưỡng, nhưng họ không chế tạo xe tăng của riêng mình cho đến năm 1917, khi họ sản xuất A7V, trong đó chỉ 20 chiếc được chế tạo. Người Đức chậm đánh giá đúng xe tăng, và họ tin rằng súng máy và pháo binh quan trọng hơn, và xe tăng chỉ là thứ kỳ lạ của Anh sẽ không thay đổi chiến tranh. Họ đã sai, và đến năm 1918 người Đức đã dùng xe tăng Anh bị bắt, gồm cả Mark IV, chống lại quân Anh, và họ bắt đầu phát triển vũ khí chống tăng, gồm đạn xuyên giáp cho súng trường và pháo chống tăng đầu tiên. Ảnh hưởng của Mark I đối với người Đức vì vậy là gián tiếp: nó buộc họ phải nghĩ cách chiến đấu chống xe tăng, và cho họ thấy xe tăng là vũ khí không thể bỏ qua. Người Đức cũng sao chép ý tưởng xe tăng của Anh, và xe tăng đầu tiên của họ, A7V, được chế tạo năm 1917, dù chỉ 20 chiếc hoàn thành trước cuối chiến tranh.

9. Di sản và ảnh hưởng

Xe tăng đầu tiên

Di sản của Mark I là nó là xe tăng đầu tiên, và nó đã chứng minh ý tưởng xe tăng. Mọi xe tăng ra đời sau đều bắt nguồn từ Mark I, và ý tưởng cơ bản của Mark I — phương tiện bọc thép, chạy trên xích, mang pháo của chính nó và có thể vượt hào cùng nghiền nát dây thép gai — vẫn là nền tảng của thiết kế xe tăng kể từ đó. Mark I cũng thành lập Quân đoàn Xe tăng, trở thành Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia, và xác lập ý tưởng rằng xe tăng là binh chủng riêng biệt, với học thuyết, huấn luyện và chiến thuật riêng. Ảnh hưởng của Mark I đối với Thế chiến I bị hạn chế bởi số lượng ít và độ tin cậy cơ khí thấp, nhưng ảnh hưởng của nó đối với lịch sử chiến tranh là vô cùng lớn. Mark I cũng chứng minh một vũ khí mới có thể được phát triển bí mật, trong chưa đầy hai năm, và đưa vào chiến đấu trước khi địch kịp phát triển biện pháp đối phó.

Xe tăng trong lịch sử và ký ức

Mark I đã trở thành biểu tượng của Thế chiến I, và của việc Anh phát minh ra xe tăng. Cái tên “tank”, được chọn làm tên che giấu năm 1915, đã trở thành tên gọi chung cho phương tiện chiến đấu bọc thép, và hình thoi của Mark I đã trở thành hình ảnh kinh điển của xe tăng Thế chiến I. Mark I được nhớ tại Anh như một thắng lợi của kỹ thuật Anh, và như một vũ khí góp phần thắng trận, dù các sử gia đã điều chỉnh đánh giá đó: đóng góp của Mark I vào thắng lợi của Đồng minh là hạn chế, và xe tăng không trở thành vũ khí quyết định cho đến Thế chiến II. Tầm quan trọng thực sự của Mark I là nó cho thấy điều gì là khả thi, và nó mở đường cho các xe tăng ra đời sau. Ngày nay, Mark I được nhớ tại Anh như cỗ máy mở đầu kỷ nguyên xe tăng, và lễ kỷ niệm 100 năm của nó năm 2016 được đánh dấu bằng triển lãm, một bản sao kích thước thật và các buổi lễ tại Flers cùng Bovington.

10. Hiện vật còn lại

Bảo tàng Xe tăng, Bovington

Chỉ một số ít xe tăng Mark I còn tồn tại, và ví dụ nổi tiếng nhất được lưu giữ tại Bảo tàng Xe tăng ở Bovington, Anh. Bảo tàng có một chiếc Mark I Male, được trao tặng cho bảo tàng sau chiến tranh, và được trưng bày cùng các xe tăng Thế chiến I khác của bảo tàng, gồm Mark II, Mark IV và Mark V. Bảo tàng cũng có Little Willie, nguyên mẫu ra đời trước Mark I, là xe tăng cổ nhất còn tồn tại trên thế giới. Đối với đa số du khách, cách dễ nhất để nhìn thấy Mark I là tại Bovington, nơi các xe tăng Thế chiến I của bảo tàng được trưng bày theo thứ tự chế tạo, và nơi hình thoi của Mark I có thể được nhìn thấy đầy đủ. Chiếc Mark I của bảo tàng được trưng bày với tháp pháo bên và bánh đuôi còn nguyên vẹn, và du khách có thể đi quanh nó và nhìn khoang chiến đấu chật chội qua các cửa sập mở.

Bản sao và đài tưởng niệm

Vì rất ít xe tăng Mark I còn tồn tại, hầu hết mọi người nhìn thấy Mark I dưới dạng bản sao và đài tưởng niệm. Một bản sao kích thước thật của Mark I được chế tạo cho lễ kỷ niệm 100 năm Trận Somme năm 2016, và nó đã được trưng bày tại các bảo tàng và sự kiện tưởng niệm ở Anh và Pháp. Xe tăng Mark I cũng được tưởng niệm tại các thị trấn nơi chúng được chế tạo: Lincoln, nơi Foster chế tạo những xe tăng đầu tiên, có một chiếc Mark IV làm đài tưởng niệm, và Bảo tàng Xe tăng ở Bovington có bộ sưu tập xe tăng Thế chiến I quan trọng nhất thế giới. Hình thoi của Mark I cũng được dùng trong các đài tưởng niệm và nghệ thuật công cộng, và nó vẫn là hình ảnh dễ nhận biết nhất của xe tăng Thế chiến I. Tại Pháp, làng Flers, nơi xe tăng lần đầu ra trận, tưởng nhớ Mark I trong bảo tàng địa phương và trong các buổi lễ tổ chức mỗi tháng 9.

11. Câu hỏi thường gặp

Mark I là xe tăng gì?

Mark I là xe tăng đầu tiên của thế giới, được chế tạo tại Anh năm 1916. Khoảng 150 chiếc được chế tạo, với phiên bản Male và Female, và nó lần đầu tham chiến tại Flers-Courcelette trên sông Somme ngày 15 tháng 9 năm 1916.

Vì sao nó được gọi là “tank”?

“Tank” là tên che giấu, được chọn để gợi ý rằng các phương tiện này là xe chở nước cho quân đội tại Mesopotamia. Cái tên này được giữ lại, và trở thành tên gọi chung cho phương tiện chiến đấu bọc thép.

Đã chế tạo bao nhiêu xe tăng Mark I?

Khoảng 150 xe tăng Mark I được chế tạo năm 1916 — 75 Male và 75 Female — bởi William Foster & Co. ở Lincoln và Công ty Metropolitan Carriage, Wagon and Finance.

Mark I Male và Female khác nhau thế nào?

Male trang bị hai pháo 6-pounder và ba súng máy, còn Female trang bị năm súng máy và không có pháo. Female có nhiệm vụ bảo vệ Male khỏi bộ binh Đức.

Tôi có thể xem Mark I ở đâu ngày nay?

Chiếc Mark I còn lại nổi tiếng nhất ở Bảo tàng Xe tăng tại Bovington, Anh. Bảo tàng cũng có Little Willie, nguyên mẫu ra đời trước Mark I và là xe tăng cổ nhất còn tồn tại trên thế giới.

Mark I nhanh tới mức nào?

Tốc độ tối đa của Mark I khoảng 6 km/h trên mặt đất bằng, và chậm hơn nhiều trên địa hình gồ ghề. Nó di chuyển với tốc độ đi bộ, và tầm hoạt động chỉ khoảng 38 km.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Mark I tank” — sản xuất khoảng 150 chiếc, thông số kỹ thuật, Flers-Courcelette và sự khác biệt Male/Female.
2. The Tank Museum, Bovington, “Mark I” and “Little Willie” — quá trình phát triển xe tăng và các hiện vật còn lại.
3. David Fletcher, British Mark I Tank 1916 (Osprey Publishing, 2004) — thiết kế, quá trình phát triển và trận đánh đầu tiên.
4. Paddy Griffith, Battle Tactics of the Western Front (Yale University Press, 1994) — xe tăng tại Flers-Courcelette và cách sử dụng chiến thuật của nó.
5. John Glanfield, The Devil’s Chariots (Sutton Publishing, 2006) — sự ra đời của Quân đoàn Xe tăng và những chiếc xe tăng đầu tiên.
6. Tank Encyclopedia, “Mark I” — thông số kỹ thuật, các biến thể và hiện vật còn lại.