Tuần dương hạm lớp Deutschland

Tuần dương hạm lớp Deutschland là ba tàu chiến Đức — Deutschland, Admiral Scheer và Admiral Graf Spee — được đóng cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930 dưới các hạn chế của Hiệp ước Versailles, và được người Anh gọi là “thiết giáp hạm bỏ túi”. Biệt danh nắm bắt được nghịch lý của chúng: những con tàu có kích thước của tuần dương hạm hạng nặng nhưng mang pháo cỡ thiết giáp hạm. Mỗi tàu trang bị sáu pháo 28 cm (11 inch) trong hai tháp pháo ba nòng — vũ khí đủ mạnh để áp đảo bất kỳ tuần dương hạm nào đủ nhanh để đuổi kịp chúng — trong khi động cơ diesel cho chúng tầm hoạt động xa và tốc độ khoảng 28 hải lý/giờ, đủ để chạy thoát bất kỳ thiết giáp hạm nào đủ mạnh để đánh chìm chúng. Chúng được thiết kế cho một mục đích duy nhất: săn tàu buôn trên các tuyến đường biển của kẻ thù trong tương lai, và trong vai trò đó, chúng đã định hình những tháng đầu của Thế chiến II.

Lớp tàu này được nhớ tới nhiều nhất vì số phận của Admiral Graf Spee — chuyến tuần tra của nó ở Nam Đại Tây Dương năm 1939 kết thúc bằng trận cửa sông Plate và việc nó tự đánh đắm ngoài khơi Montevideo tháng 12 năm 1939 — trận hải chiến lớn đầu tiên của chiến tranh và một chiến thắng tuyên truyền cho nước Anh. Hai tàu chị em có sự nghiệp dài hơn. Deutschland — đổi tên thành Lützow năm 1940 — phục vụ ở Na Uy và Bắc Cực, rồi bị Không quân Hoàng gia Anh đánh chìm năm 1945. Admiral Scheer trở thành tàu săn tàu buôn mặt nước thành công nhất của Đức trong chiến tranh, đánh chìm mười sáu tàu buôn trong một chuyến tuần tra duy nhất năm 1940–1941, và sống sót cho đến khi bị ném bom tại Kiel tháng 4 năm 1945. Cả ba tàu cùng nhau thể hiện nỗ lực của Đức nhằm xây dựng một hải quân trong giới hạn hiệp ước, và thiết kế của chúng — kết cấu hàn, động cơ diesel, pháo hạng nặng trên thân tàu nhỏ — là một trong những thiết kế tàu chiến độc đáo nhất của thời kỳ giữa hai cuộc chiến.

Lớp Deutschland ngày nay được nhớ tới như một cách lách hiệp ước khéo léo và một khái niệm có khiếm khuyết. Các tàu quá chậm để thoát khỏi tuần dương hạm hiện đại, giáp quá mỏng để sống sót trong trận chiến với một thiết giáp hạm thực thụ, và quá ít để thay đổi cán cân chiến tranh hải quân. Nhưng chúng cũng là một thành tựu kỹ thuật đáng chú ý, và trận đánh cuối cùng của Graf Spee vẫn là một trong những trận hải chiến nổi tiếng nhất của Thế chiến II.

1. Thông tin chính

Mục	Nội dung
Loại	Tuần dương hạm hạng nặng (Panzerschiff, “tàu bọc thép”); người Anh gọi là “thiết giáp hạm bỏ túi”
Các tàu	Deutschland (sau đổi tên thành Lützow), Admiral Scheer, Admiral Graf Spee
Xuất xứ	Đức
Thiết kế	1925–1928; đặt lườn 1929–1932
Phục vụ	1933–1945
Số tàu đóng	3
Lượng giãn nước	10.000 tấn danh nghĩa (giới hạn hiệp ước); khoảng 12.000–14.000 tấn thực tế khi đầy tải
Chiều dài	Khoảng 186 m (610 ft)
Chiều rộng	Khoảng 20,7 m (68 ft)
Mớn nước	Khoảng 7,3 m (24 ft)
Pháo chính	6 pháo 28 cm (11 in) trong hai tháp pháo ba nòng
Pháo phụ	8 pháo 15 cm (5,9 in); 6 pháo phòng không 10,5 cm (sau tăng thêm)
Ống phóng ngư lôi	8 ống 53,3 cm (21 in)
Máy bay	2 thủy phi cơ Arado Ar 196
Giáp	Đai giáp 80 mm, boong 40–45 mm, tháp pháo 85–140 mm
Động cơ	8 động cơ diesel MAN, khoảng 54.000 mã lực (Deutschland và Scheer); 56.800 mã lực (Graf Spee)
Tốc độ	Khoảng 28 hải lý/giờ
Tầm hoạt động	Khoảng 8.900–10.000 hải lý ở tốc độ 20 hải lý/giờ
Thủy thủ đoàn	Khoảng 920–1.040 sĩ quan và thủy thủ
Số phận	Graf Spee tự đánh đắm năm 1939; Scheer bị ném bom và chìm năm 1945; Lützow bị đánh chìm năm 1945

2. Nguồn gốc & phát triển

Hiệp ước Versailles

Lớp Deutschland ra đời từ Hiệp ước Versailles, giới hạn Đức ở tàu chiến có lượng giãn nước không quá 10.000 tấn và pháo không quá 28 cm, đồng thời cấm Đức đóng tàu ngầm hay tàu sân bay. Hải quân Đức — Reichsmarine — đối mặt với một bài toán: làm sao đóng một tàu chiến hữu dụng trong những giới hạn đó mà vẫn có thể chiến đấu với tuần dương hạm của Pháp và Anh. Câu trả lời — do kiến trúc sư hải quân Tiến sĩ Hermann Burkhardt và đội của ông phát triển — là một con tàu sử dụng hiệu quả từng tấn trọng lượng cho phép. Hàn thay cho tán đinh tiết kiệm khoảng 15% trọng lượng thân tàu; động cơ diesel thay cho tua-bin hơi nước tiết kiệm trọng lượng và nhiên liệu, đồng thời cho tàu tầm hoạt động đặc biệt xa; và pháo chính gồm sáu pháo 28 cm mang lại hỏa lực mà không tuần dương hạm nào sánh được.

Lựa chọn thiết kế và đánh đổi

Thiết kế là một loạt thỏa hiệp có tính toán. Giới hạn 10.000 tấn buộc các nhà thiết kế chấp nhận giáp mỏng: đai giáp 80 mm và boong 40 mm đủ để chặn đạn pháo tuần dương hạm ở tầm xa nhưng không chặn được hỏa lực thiết giáp hạm. Một ống khói duy nhất, cột buồm trước ba chân cao và hai tháp pháo ba nòng tạo cho các tàu một hình dáng đặc trưng. Động cơ diesel — tám động cơ diesel MAN chín xi-lanh dẫn động hai trục — là động cơ diesel hàng hải lớn nhất từng được chế tạo thời đó, và chúng cho tàu tầm hoạt động gần 9.000 hải lý ở tốc độ hành trình — đủ để tới Nam Đại Tây Dương và quay về mà không cần tiếp nhiên liệu. Các tàu được đặt lườn trong giai đoạn 1929–1932 tại Kiel và Wilhelmshaven, và đi vào phục vụ trong giai đoạn 1933–1936 — thời điểm Đức vẫn chính thức bị ràng buộc bởi hiệp ước nhưng đã chuẩn bị phá vỡ nó.

Biệt danh “thiết giáp hạm bỏ túi”

Báo chí Anh đặt ra thuật ngữ “thiết giáp hạm bỏ túi” cho các tàu mới, và cái tên gắn liền với chúng. Nó đúng ở một khía cạnh — các tàu mang pháo thiết giáp hạm — và gây hiểu lầm ở khía cạnh khác, vì chúng không phải thiết giáp hạm và không thể chiến đấu với thiết giáp hạm. Hải quân Đức gọi chúng là Panzerschiffe — “tàu bọc thép” — một thuật ngữ cố tình mơ hồ, tránh gọi chúng là tuần dương hạm hay thiết giáp hạm. Năm 1940, sau khi chiến tranh bùng nổ, hai tàu còn sống sót được phân loại lại thành tuần dương hạm hạng nặng, và Deutschland được đổi tên thành Lützow — một phần để tránh thảm họa tuyên truyền khi một tàu mang tên “Đức” bị đánh chìm, và một phần vì cái tên Lützow đã có sẵn. Việc đổi tên cho thấy giới lãnh đạo Đức coi trọng giá trị biểu tượng của các tàu tới mức nào.

3. Thiết kế

Thân tàu, giáp và bố cục

Thân tàu lớp Deutschland dài và tương đối hẹp, với boong phẳng và mũi tàu nghiêng đặc trưng. Hàn được sử dụng rộng rãi — một điều mới mẻ ở tàu chiến lớn thời đó — và tiết kiệm đủ trọng lượng để lắp pháo chính hạng nặng. Sơ đồ giáp là một thỏa hiệp: đai giáp 80 mm bảo vệ máy móc và kho đạn, boong giáp 40 mm bao phủ các bộ phận trọng yếu, và tháp pháo có mặt trước dày tới 140 mm. Tháp chỉ huy được bảo vệ bằng giáp 150 mm. Bố cục đặt hai tháp pháo ba nòng ở trước và sau, pháo phụ 15 cm trong các ụ đơn ở giữa tàu, ống phóng ngư lôi trên boong trên, và máy phóng cùng nhà chứa máy bay phía sau ống khói. Cột buồm trước ba chân cao mang các thiết bị điều khiển hỏa lực cho pháo chính.

Động cơ diesel

Hệ thống động cơ diesel là đặc điểm độc đáo nhất của lớp tàu. Tám động cơ diesel MAN chín xi-lanh — mỗi chiếc sản sinh khoảng 6.700 mã lực — dẫn động hai trục qua hộp số Vulcan. Hệ thống rất tiết kiệm: ở tốc độ 20 hải lý/giờ, các tàu có thể chạy gần 9.000 hải lý — gấp hơn hai lần tầm hoạt động của một tuần dương hạm chạy bằng hơi nước tương đương — và sức bền này rất cần thiết cho việc săn tàu buôn xa nhà. Động cơ diesel cũng cho tàu khả năng khởi động nhanh từ trạng thái nguội — một lợi thế đối với tàu săn tàu buôn có thể cần ra khơi trong thời gian ngắn. Nhưng hệ thống có điểm yếu: động cơ ồn ào và rung mạnh, khiến việc ngắm bắn khó khăn ở tốc độ cao, và chúng phức tạp khi bảo trì. Tốc độ tối đa khoảng 28 hải lý/giờ của các tàu là nhanh đối với một tàu có kích thước như vậy năm 1933, nhưng đến năm 1939, nó vừa đủ để thoát khỏi các tuần dương hạm hiện đại.

Vũ khí và điều khiển hỏa lực

Pháo chính gồm sáu pháo 28 cm SK C/28, bắn đạn nặng 300 kg tới tầm khoảng 36.000 m, và pháo có thể nâng tới 40 độ. Hệ thống điều khiển hỏa lực — với máy đo xa nổi trên đỉnh cột trước và trong tháp pháo — hiện đại theo tiêu chuẩn thời đó, và các tàu là bệ bắn tốt trong thời tiết lặng. Pháo phụ gồm tám pháo 15 cm yểm trợ chống khu trục hạm, và pháo phòng không — ban đầu ba pháo 8,8 cm, sau đó sáu pháo 10,5 cm cộng vũ khí hạng nhẹ — tăng đều trong chiến tranh khi mối đe dọa trên không gia tăng. Các tàu còn mang tám ống phóng ngư lôi 53,3 cm và hai thủy phi cơ Arado Ar 196 để trinh sát. Sự kết hợp này khiến lớp Deutschland trở thành một tàu chiến toàn diện theo kích thước của nó, nhưng giáp mỏng đồng nghĩa với việc nó không thể chịu đựng một cuộc đấu pháo kéo dài với đối thủ nặng hơn.

4. Thông số kỹ thuật

Hỏa lực

Pháo chính gồm sáu pháo 28 cm SK C/28 trong hai tháp pháo ba nòng, bắn đạn nặng 300 kg tới tầm khoảng 36.000 m, pháo có thể nâng tới 40 độ. Hệ thống điều khiển hỏa lực với máy đo xa nổi trên đỉnh cột trước và trong tháp pháo hiện đại theo tiêu chuẩn thời đó, và các tàu là bệ bắn tốt trong thời tiết lặng. Pháo phụ gồm tám pháo 15 cm chống khu trục hạm, và pháo phòng không — ban đầu ba pháo 8,8 cm, sau đó sáu pháo 10,5 cm cộng vũ khí hạng nhẹ — tăng đều trong chiến tranh khi mối đe dọa trên không gia tăng. Các tàu còn mang tám ống phóng ngư lôi 53,3 cm và hai thủy phi cơ Arado Ar 196 để trinh sát.

Giáp và cơ động

Sơ đồ giáp là một thỏa hiệp: đai giáp 80 mm bảo vệ máy móc và kho đạn, boong giáp 40–45 mm bao phủ các bộ phận trọng yếu, tháp pháo có mặt trước dày 85–140 mm, và tháp chỉ huy được bảo vệ bằng giáp 150 mm. Đai giáp 80 mm và boong 40 mm đủ để chặn đạn pháo tuần dương hạm ở tầm xa nhưng không chặn được hỏa lực thiết giáp hạm. Về cơ động, các tàu dài khoảng 186 m, rộng khoảng 20,7 m, mớn nước khoảng 7,3 m, lượng giãn nước danh nghĩa 10.000 tấn và thực tế khi đầy tải khoảng 12.000–14.000 tấn. Tốc độ khoảng 28 hải lý/giờ — nhanh đối với một tàu có kích thước như vậy năm 1933, nhưng đến năm 1939, nó vừa đủ để thoát khỏi các tuần dương hạm hiện đại.

Động cơ

Hệ thống động cơ diesel là đặc điểm độc đáo nhất của lớp tàu: tám động cơ diesel MAN chín xi-lanh, mỗi chiếc sản sinh khoảng 6.700 mã lực, dẫn động hai trục qua hộp số Vulcan — tổng công suất khoảng 54.000 mã lực (Deutschland và Scheer) và 56.800 mã lực (Graf Spee). Hệ thống rất tiết kiệm: ở tốc độ 20 hải lý/giờ, các tàu có thể chạy gần 9.000 hải lý — gấp hơn hai lần tầm hoạt động của một tuần dương hạm chạy bằng hơi nước tương đương. Động cơ diesel cũng cho tàu khả năng khởi động nhanh từ trạng thái nguội. Nhưng động cơ ồn ào và rung mạnh, khiến việc ngắm bắn chính xác khó khăn ở tốc độ tối đa, và chúng phức tạp khi bảo trì. Thủy thủ đoàn khoảng 920–1.040 sĩ quan và thủy thủ.

5. Các biến thể

Deutschland / Lützow

Deutschland là tàu đầu tiên của lớp, hạ thủy năm 1931 và đưa vào biên chế năm 1933. Nó là tàu đầu tiên của lớp và là tàu thử nghiệm cho động cơ diesel cùng kết cấu hàn. Trong Nội chiến Tây Ban Nha, nó phục vụ trong đội tuần tra quốc tế, và tháng 5 năm 1937, nó bị máy bay của phe Cộng hòa ném bom tại Ibiza, khiến 31 người thiệt mạng — vụ việc dẫn tới việc Đức pháo kích Almeria để trả đũa. Năm 1940, nó được đổi tên thành Lützow, để giải phóng tên Deutschland và tránh sự xấu hổ khi mất một tàu mang tên quốc gia. Nó phục vụ ở Na Uy và Bắc Cực, tham gia trận biển Barents tháng 12 năm 1942, và kết thúc chiến tranh với vai trò pháo đài nổi ở Baltic — nơi nó bị Không quân Hoàng gia Anh đánh chìm tháng 4 năm 1945.

Admiral Scheer

Admiral Scheer — đưa vào biên chế năm 1934 — là tàu săn tàu buôn thành công nhất của lớp. Chuyến tuần tra 1940–1941 của nó ở Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương kéo dài 161 ngày, bao phủ khoảng 46.000 hải lý, đánh chìm mười sáu tàu buôn với tổng trọng tải khoảng 113.000 tấn, cùng tàu buôn vũ trang HMS Jervis Bay — chiếc tàu đã hy sinh để cứu đoàn tàu vận tải của mình. Sau đó, Scheer phục vụ ở Na Uy và Baltic, yểm trợ hỏa lực cho quân Đức trên Mặt trận phía Đông. Nó bị ném bom và đánh chìm tại Kiel tháng 4 năm 1945, lật úp trong vùng nước nông, và xác tàu bị chôn vùi một phần dưới đống đổ nát sau chiến tranh.

Admiral Graf Spee

Admiral Graf Spee — đưa vào biên chế năm 1936 — là tàu cuối cùng và lớn hơn đôi chút trong ba tàu, với động cơ mạnh hơn và lượng giãn nước nặng hơn. Nó nổi tiếng nhất trong lớp vì chuyến tuần tra Nam Đại Tây Dương năm 1939 và việc tự đánh đắm sau trận cửa sông Plate. Graf Spee đánh chìm chín tàu buôn trước khi bị một hải đội tuần dương hạm Anh chặn ngoài khơi cửa sông Plate ngày 13 tháng 12 năm 1939. Trận đánh sau đó, cùng quyết định tự đánh đắm tàu thay vì đối mặt với sự hủy diệt của thuyền trưởng, trở thành một trong những sự kiện hải quân nổi tiếng nhất của chiến tranh. Xác tàu của nó nằm trong vùng nước nông ngoài khơi Montevideo, và một số bộ phận đã được trục vớt và trưng bày.

6. Tham chiến

Nội chiến Tây Ban Nha

Cả ba tàu đều phục vụ trong Nội chiến Tây Ban Nha, thuộc đội tuần tra không can thiệp quốc tế, và sự hiện diện của chúng là minh chứng cho sức mạnh hải quân Đức. Vụ Deutschland bị ném bom tại Ibiza tháng 5 năm 1937 — khiến 31 thủy thủ thiệt mạng — là vụ việc nghiêm trọng nhất: máy bay phe Cộng hòa tấn công nó khi đang neo đậu, và phản ứng của Đức — pháo kích Almeria bởi Admiral Scheer — bị quốc tế lên án. Đợt triển khai mang lại cho Hải quân Đức kinh nghiệm quý giá trong việc vận hành các tàu mới trên biển, và bộc lộ điểm yếu trong vũ khí phòng không của chúng — sau đó được khắc phục. Đợt triển khai ở Tây Ban Nha cũng cho thấy các tàu đáng tin cậy và đi biển tốt, và xây dựng niềm tin của thủy thủ đoàn vào động cơ diesel.

Graf Spee và cửa sông Plate

Chuyến tuần tra của Graf Spee là chiến dịch nổi tiếng nhất của lớp tàu. Nó ra khơi trước khi chiến tranh bùng nổ tháng 8 năm 1939 và chiếm vị trí chờ đợi ở Nam Đại Tây Dương. Sau khi chiến tranh được tuyên bố, nó đánh chìm chín tàu buôn, tuân thủ cẩn thận luật chiến lợi phẩm và đưa tù binh lên tàu — điều mang lại cho thuyền trưởng Hans Langsdorff danh tiếng về lòng hào hiệp. Ngày 13 tháng 12 năm 1939, nó bị ba tuần dương hạm Anh — Exeter, Ajax và Achilles — dưới quyền Chuẩn Đô đốc Henry Harwood chặn ngoài khơi cửa sông Plate. Trong trận đánh sau đó, Graf Spee vô hiệu hóa Exeter nhưng bản thân cũng bị hư hại, nhà máy xử lý nhiên liệu bị trúng đạn và nhà bếp bị phá hủy. Nó vào Montevideo để sửa chữa, nơi Langsdorff tin — sai lầm — rằng một lực lượng lớn của Anh đang chờ bên ngoài. Ngày 17 tháng 12, ông tự đánh đắm tàu trong cửa sông và tự sát hai ngày sau đó. Trận đánh là chiến thắng tuyên truyền cho nước Anh và chiến thắng hải quân lớn đầu tiên của chiến tranh.

Scheer, Lützow và Bắc Cực

Sau năm 1939, hai tàu còn sống sót có sự nghiệp ít ngoạn mục hơn. Chuyến tuần tra 1940–1941 của Admiral Scheer là cuộc săn tàu buôn mặt nước thành công nhất của Đức trong chiến tranh, nhưng cũng là lần thành công cuối cùng: sau đó, các cuộc tuần tra của Hải quân Hoàng gia cùng số lượng tàu sân bay hộ tống ngày càng tăng khiến việc săn tàu buôn mặt nước quá nguy hiểm. Lützow và Scheer sau đó được gửi tới Na Uy, nơi chúng đe dọa các đoàn tàu vận tải Bắc Cực tới Liên Xô. Lützow tham gia trận biển Barents ngày 31 tháng 12 năm 1942 — một trận đánh kết thúc bằng thất bại của Đức và khiến Hitler ra lệnh tháo dỡ hạm đội mặt nước — mệnh lệnh mà Đô đốc Dönitz thuyết phục ông hủy bỏ. Cả hai tàu dành những năm cuối chiến tranh ở Baltic, pháo kích quân Liên Xô trên bờ, và cả hai đều bị không kích đánh chìm năm 1945.

7. Điểm mạnh

Lớp Deutschland là một thành tựu kỹ thuật đáng chú ý. Trong giới hạn hiệp ước 10.000 tấn, các nhà thiết kế tạo ra một con tàu mang pháo thiết giáp hạm, tốc độ tuần dương hạm và sức bền mà không tàu chiến nào khác cùng kích thước sánh được. Động cơ diesel cho các tàu tầm hoạt động khiến chúng trở thành tàu săn tàu buôn đại dương thực thụ, và pháo chính mang lại cho chúng lợi thế quyết định trước bất kỳ tuần dương hạm nào chúng gặp phải. Các tàu được đóng tốt, đi biển tốt và đáng tin cậy, và thủy thủ đoàn yêu thích chúng. Trong vai trò săn tàu buôn mà chúng được thiết kế, chúng hoạt động tốt: Graf Spee và Scheer cùng nhau đánh chìm hai mươi lăm tàu buôn, và sự hiện diện của chúng buộc Hải quân Hoàng gia phải phân tán tuần dương hạm cùng thiết giáp hạm khắp Đại Tây Dương để tìm kiếm chúng.

8. Điểm yếu

Các điểm yếu là điểm yếu của chính khái niệm. Các tàu có giáp quá mỏng để sống sót trong trận chiến với thiết giáp hạm — các tuần dương hạm chiến đấu Renown và Repulse của Hải quân Hoàng gia có thể tiêu diệt bất kỳ tàu nào trong số chúng — và quá chậm để thoát khỏi các tuần dương hạm hiện đại đi vào phục vụ cuối thập niên 1930. Vũ khí phòng không của chúng không đủ khi chiến tranh bắt đầu và phải tăng cường nhiều lần. Động cơ diesel rung mạnh và khiến việc ngắm bắn chính xác khó khăn ở tốc độ tối đa, và hình dáng cao của tàu khiến chúng dễ bị phát hiện. Trên hết, chỉ có ba tàu, và một tàu săn tàu buôn bị hư hại xa nhà không có nơi nào để sửa chữa: số phận của Graf Spee tại Montevideo cho thấy điểm yếu lớn nhất của tàu săn tàu buôn không phải hỏa lực địch mà là thiếu một cảng thân thiện. So với các tuần dương hạm hạng nặng Anh thời đó, lớp Deutschland được trang bị pháo nặng hơn nhiều và có tầm hoạt động lớn hơn nhiều, nhưng chậm hơn các tuần dương hạm Anh nhanh nhất và giáp mỏng hơn một tàu chủ lực thực thụ. So với các tuần dương hạm chiến đấu lớp Dunkerque của Pháp — được đóng để đáp trả tàu Đức — chúng thua kém về tốc độ, giáp và hỏa lực. So với các tuần dương hạm lớn lớp Alaska sau này của Mỹ, chúng nhỏ hơn và yếu hơn. Lớp Deutschland là sản phẩm của một môi trường hiệp ước cụ thể, và khi môi trường đó biến mất, thiết kế không còn tương lai: không hải quân nào đóng thêm một tàu nào giống chúng.

9. Bên sử dụng & di sản

Hải quân Đức

Đơn vị vận hành duy nhất của lớp Deutschland là Hải quân Đức — đầu tiên là Reichsmarine của Cộng hòa Weimar, sau đó là Kriegsmarine của Đế chế Thứ ba. Ba tàu phục vụ cùng nhau như một hải đội trong thập niên 1930 và nằm trong số những vị trí danh giá nhất trong Hải quân Đức. Thủy thủ đoàn được tuyển chọn kỹ lưỡng, và phục vụ trên một chiếc Panzerschiff được coi là dấu hiệu xuất sắc. Các sĩ quan của tàu gồm những người sau này trở thành nhân vật cấp cao trong Kriegsmarine, và lớp tàu đóng vai trò trường huấn luyện cho hạm đội mặt nước. Sau năm 1940, các tàu được phân loại lại thành tuần dương hạm hạng nặng, và phục vụ cùng hạm đội ở Na Uy và Baltic cho đến khi bị tiêu diệt năm 1945. Không hải quân nào khác vận hành tàu lớp Deutschland. Sau chiến tranh, xác tàu Admiral Scheer được trục vớt một phần và chôn dưới đống đổ nát của Kiel, xác tàu Lützow được Liên Xô trục vớt và dùng làm tàu mục tiêu trước khi tháo dỡ. Xác tàu Graf Spee vẫn nằm ở cửa sông Plate, nơi nó trở thành đối tượng của các nỗ lực trục vớt và tranh cãi. Thiết kế không ảnh hưởng trực tiếp tới tàu kế nhiệm nào: các thiết kế tuần dương hạm hạng nặng sau này của Hải quân Đức — lớp Admiral Hipper — là tàu chạy bằng hơi nước thông thường, được đóng sau khi Đức từ bỏ các giới hạn của Versailles. Lớp Deutschland vì vậy đứng một mình trong lịch sử hải quân — một đáp án độc nhất cho một tập hợp ràng buộc độc nhất.

Lách hiệp ước và kiến trúc hải quân

Di sản của lớp Deutschland nằm ở kiến trúc hải quân. Các tàu chứng minh rằng hàn, động cơ diesel và tiết kiệm trọng lượng cẩn thận có thể tạo ra một tàu chiến có năng lực đáng kể trong giới hạn lượng giãn nước chặt chẽ, và thiết kế của chúng ảnh hưởng tới việc đóng tàu chiến ở nhiều hải quân. Việc sử dụng động cơ diesel trên tàu chiến lớn — nói riêng — là một đổi mới của Đức, sau này trở thành tiêu chuẩn ở nhiều hải quân đối với tàu nhỏ hơn, dù tua-bin hơi nước vẫn chiếm ưu thế đối với tàu chủ lực. Lớp tàu cũng chứng minh giới hạn của việc lách hiệp ước: một tàu được thiết kế theo giới hạn hiệp ước là một thỏa hiệp, và lớp Deutschland bị thỏa hiệp về giáp và tốc độ theo những cách quan trọng trong chiến đấu.

Ký ức và cửa sông Plate

Lớp tàu được nhớ tới trước hết vì trận cửa sông Plate — chủ đề của sách, phim và phim tài liệu, trong đó có bộ phim The Battle of the River Plate năm 1956. Câu chuyện về Thuyền trưởng Langsdorff — tay săn tàu buôn hào hiệp, người tha cho tù binh và tự đánh đắm tàu thay vì hy sinh thủy thủ đoàn — đã trở thành một phần của huyền thoại hải quân, và trận đánh vẫn được nghiên cứu như một ví dụ về trận chiến tuần dương hạm thành công chống lại đối thủ vượt trội. Xác tàu Graf Spee cùng các hiện vật trục vớt từ nó tiếp tục thu hút sự chú ý ở Uruguay — nơi con tàu là một phần câu chuyện quốc gia về chiến tranh.

Sự kết thúc của tàu săn tàu buôn

Lớp Deutschland cũng đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên. Chúng là những tàu săn tàu buôn mặt nước cuối cùng được một hải quân lớn đóng, và sự nghiệp của chúng cho thấy thời đại của tàu săn tàu buôn đơn độc đã qua. Máy bay, radar và hệ thống đoàn tàu vận tải khiến một tàu mặt nước đơn lẻ không thể hoạt động lâu dài trước một kẻ thù quyết tâm, và sau năm 1941, Đức từ bỏ săn tàu buôn mặt nước để chuyển sang chiến dịch tàu ngầm. Các thiết giáp hạm bỏ túi vì vậy là một thiết kế chuyển tiếp — biểu hiện cuối cùng của một ý tưởng thế kỷ XIX — tàu săn tàu buôn — trong một cuộc chiến thế kỷ XX.

Không còn tàu nào tồn tại nguyên vẹn

Không tàu lớp Deutschland nào còn tồn tại nguyên vẹn. Admiral Graf Spee nằm trong vùng nước nông ở cửa sông Plate ngoài khơi Montevideo, xác tàu vỡ vụn và chôn vùi một phần trong bùn. Năm 2004, một đội trục vớt đã nâng máy đo xa và vật trang trí đuôi tàu hình đại bàng của nó — trở thành đối tượng tranh chấp pháp lý ở Uruguay. Admiral Scheer nằm lật úp trong cảng Kiel, xác tàu phủ một phần bởi đống đổ nát từ vụ ném bom thành phố. Lützow được Liên Xô trục vớt sau chiến tranh và dùng làm tàu mục tiêu trước khi tháo dỡ. Việc không tàu nào của lớp còn tồn tại là một mất mát đối với di sản hải quân, nhưng bảo tàng và mô hình vẫn lưu giữ thiết kế này đầy đủ. Các hiện vật từ tàu còn tồn tại trong bảo tàng ở Đức, Anh và Uruguay. Đài tưởng niệm Hải quân Đức tại Laboe trưng bày tài liệu từ Kriegsmarine, trong đó có vật phẩm từ lớp Deutschland. Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London lưu giữ hiện vật từ trận cửa sông Plate, trong đó có vật phẩm thu hồi từ tàu HMS Exeter. Tại Montevideo, Bảo tàng Hải quân trưng bày các vật phẩm trục vớt từ Graf Spee, và mỏ neo của tàu được bảo tồn như một đài tưởng niệm. Máy đo xa được trục vớt năm 2004 được trưng bày tại Montevideo, và chim đại bàng ở đuôi tàu là đối tượng của một vụ kiện về quyền sở hữu và trưng bày. Những hiện vật này giữ ký ức về lớp tàu sống mãi khi không còn thân tàu nào tồn tại.

10. Câu hỏi thường gặp

Thiết giáp hạm bỏ túi là gì?

Thiết giáp hạm bỏ túi là biệt danh của người Anh dành cho tuần dương hạm lớp Deutschland của Đức — những tàu mang sáu pháo cỡ thiết giáp hạm 11 inch (28 cm) trên thân tàu chỉ khoảng 10.000 tấn. Các tàu được thiết kế để áp đảo bất kỳ tuần dương hạm nào đủ nhanh để đuổi kịp chúng và chạy thoát bất kỳ thiết giáp hạm nào đủ mạnh để đánh chìm chúng — một khái niệm được xây dựng cho việc săn tàu buôn. Hải quân Đức gọi chúng là Panzerschiffe, hay “tàu bọc thép” — một thuật ngữ cố tình mơ hồ — và năm 1940, hai tàu còn sống sót được phân loại lại thành tuần dương hạm hạng nặng. Biệt danh nắm bắt được nghịch lý của một con tàu không phải tuần dương hạm cũng không phải thiết giáp hạm, mà là thứ gì đó ở giữa.

Có bao nhiêu tàu lớp Deutschland được đóng?

Ba tàu: Deutschland (đổi tên thành Lützow năm 1940), Admiral Scheer và Admiral Graf Spee. Cả ba đều được đóng tại Đức trong giai đoạn 1929–1936, dưới các giới hạn của Hiệp ước Versailles — hiệp ước giới hạn Đức ở tàu chiến không quá 10.000 tấn và pháo không quá 28 cm. Không hải quân nào khác đóng tàu loại này, vì thiết kế là đáp án cụ thể cho các ràng buộc của hiệp ước. Khi Đức từ bỏ hiệp ước, các tuần dương hạm hạng nặng sau này của nước này là tàu chạy bằng hơi nước thông thường, và thiết giáp hạm bỏ túi không có tàu kế nhiệm.

Điều gì xảy ra với Admiral Graf Spee?

Graf Spee bị thủy thủ đoàn tự đánh đắm ở cửa sông Plate ngoài khơi Montevideo ngày 17 tháng 12 năm 1939, sau khi bị hư hại trong trận cửa sông Plate chống lại ba tuần dương hạm Anh. Thuyền trưởng Hans Langsdorff tin rằng một lực lượng Anh vượt trội đang chờ bên ngoài cảng và chọn phá hủy tàu của mình thay vì hy sinh thủy thủ đoàn trong một trận chiến vô vọng. Langsdorff tự sát hai ngày sau đó. Trận đánh là chiến thắng tuyên truyền cho nước Anh, chiến thắng hải quân lớn đầu tiên của chiến tranh, và câu chuyện về tay săn tàu buôn hào hiệp đã tha cho tù binh trở thành một phần của huyền thoại hải quân.

Lớp Deutschland có phải là thiết kế thành công không?

Xét như một thành tựu kỹ thuật trong giới hạn hiệp ước, đúng — các tàu kết hợp pháo hạng nặng, tầm hoạt động xa và động cơ diesel trong một thân tàu nhỏ, và kết cấu hàn cùng động cơ diesel của chúng thực sự độc đáo. Xét như một tàu chiến, thiết kế bị thỏa hiệp: các tàu có giáp quá mỏng để chiến đấu với thiết giáp hạm và quá chậm để thoát khỏi tuần dương hạm hiện đại, và chỉ có ba tàu. Vũ khí phòng không của chúng không đủ khi chiến tranh bắt đầu, và động cơ diesel rung mạnh, khiến việc ngắm bắn chính xác khó khăn ở tốc độ tối đa. Lớp tàu là một đáp án xuất sắc cho bài toán hiệp ước, nhưng là đáp án có khiếm khuyết cho bài toán chiến tranh.

Tàu lớp Deutschland nào đánh chìm nhiều tàu buôn nhất?

Admiral Scheer — trong chuyến tuần tra 1940–1941 ở Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương — đánh chìm mười sáu tàu buôn với tổng trọng tải khoảng 113.000 tấn, cùng tàu buôn vũ trang HMS Jervis Bay — chiếc tàu đã hy sinh để cứu đoàn tàu vận tải của mình. Chuyến tuần tra kéo dài 161 ngày và bao phủ khoảng 46.000 hải lý, và là chuyến săn tàu buôn mặt nước thành công nhất của Đức trong chiến tranh. Thành công của Scheer cũng là lần cuối cùng thuộc loại này: sau năm 1941, các cuộc tuần tra của Hải quân Hoàng gia cùng số lượng tàu sân bay hộ tống ngày càng tăng khiến việc săn tàu buôn mặt nước quá nguy hiểm, và Đức từ bỏ tàu săn tàu buôn mặt nước để chuyển sang tàu ngầm.

Vì sao Deutschland được đổi tên thành Lützow?

Deutschland được đổi tên thành Lützow năm 1940, một phần để tránh thiệt hại tuyên truyền khi mất một tàu mang tên nước Đức, và một phần vì cái tên Lützow đã có sẵn sau khi bán một tuần dương hạm chưa hoàn thành cho Liên Xô. Việc đổi tên phản ánh tầm quan trọng biểu tượng của tên tàu: một tàu mang tên “Đức” không thể bị đánh chìm mà không giáng một đòn vào uy tín quốc gia. Tên mới vinh danh Adolf von Lützow — một tướng Phổ thời chiến tranh Napoléon — và là tên truyền thống của tàu chiến Đức.

Sources

• Koop, Gerhard, and Schmolke, Klaus-Peter, Pocket Battleships of the Deutschland Class (Naval Institute Press).
• Whitley, M. J., German Capital Ships of World War Two (Cassell).
• Grove, Eric, The Battle of the River Plate (various naval histories).
• Konstam, Angus, The Battle of the River Plate 1939 (Osprey Publishing).
• Bekker, Cajus, Hitler’s Naval War (Macdonald).
• The Imperial War Museum, London, River Plate collection records.
• Pope, Dudley, The Battle of the River Plate (William Kimber).
• Humble, Richard, Hitler’s High Seas Fleet (Macdonald).