Xe tăng IS-3

IS-3 là xe tăng hạng nặng tiên tiến nhất của Liên Xô trong Thế chiến II — một cỗ xe đến quá muộn để chiến đấu trong chiến tranh ở châu Âu, nhưng trở thành một trong những xe tăng nổi tiếng nhất của Chiến tranh Lạnh. Với thân xe mũi nhọn đặc biệt, tháp pháo thấp hình bán cầu, và pháo 122 mm D-25T mạnh mẽ, IS-3 là một bước đột phá so với các xe tăng hạng nặng Liên Xô trước đó, và đã khiến các quan sát viên phương Tây sửng sốt khi xuất hiện trong lễ diễu binh mừng chiến thắng của Đồng minh tại Berlin ngày 7 tháng 9 năm 1945. Khoảng 2.311 xe tăng IS-3 được chế tạo từ năm 1945 đến 1946, và loại xe này phục vụ trong Quân đội Liên Xô cùng quân đội nhiều nước đồng minh, chiến đấu trong Chiến tranh Sáu Ngày và các cuộc xung đột khác, và vẫn phục vụ tới thập niên 1970. IS-3 được nhớ đến như biểu tượng cho thiết kế xe tăng Liên Xô ở thời kỳ sáng tạo nhất, và như một xe tăng đã ảnh hưởng tới thiết kế xe tăng hạng nặng trên khắp thế giới.

IS-3 được phát triển năm 1944, khi các nhà thiết kế Liên Xô tại Nhà máy Kirov Chelyabinsk, dưới sự lãnh đạo của Nikolai Dukhov, tìm cách cải tiến IS-2 — xe tăng hạng nặng chủ lực của Hồng quân từ cuối năm 1943. IS-2 là một xe tăng tốt, nhưng thân xe và tháp pháo của nó dễ bị tổn thương trước pháo 88 mm của Đức, và các nhà thiết kế muốn một xe tăng có khả năng bảo vệ tốt hơn cùng hình dáng thấp hơn. IS-3 dùng thân xe mới, với phần trước nhọn hình mũi nhọn làm chệch hướng đạn chống tăng, và tháp pháo mới, với hình dáng thấp, tròn, khó bị bắn trúng. IS-3 giữ pháo 122 mm và động cơ diesel V-2 của IS-2, nhưng là một xe tăng mới về mọi mặt khác, và đại diện cho đỉnh cao thiết kế xe tăng hạng nặng Liên Xô trong Thế chiến II.

IS-3 được nhớ đến như một trong những xe tăng có ảnh hưởng nhất của Chiến tranh Lạnh — một cỗ xe định hình thiết kế xe tăng phương Tây và phục vụ trong chiến đấu tại Trung Đông, nơi pháo 122 mm và giáp dày của nó khiến nó trở thành đối thủ đáng gờm. Nó xuất hiện trong các bảo tàng ở Nga, Ai Cập, Israel và Anh, và là đề tài quen thuộc của các sử gia quân sự cùng nhà làm mô hình. Mũi nhọn và tháp pháo thấp đặc biệt của IS-3 vẫn là một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất về xe bọc thép Liên Xô trong Chiến tranh Lạnh.

1. Thông tin chính

Mục	Nội dung
Loại	Xe tăng hạng nặng
Xuất xứ	Liên Xô
Thiết kế	1944–1945 (Object 703; Nhà máy Kirov Chelyabinsk)
Phục vụ	1945 – thập niên 1970 (Liên Xô; sau đó với các bên sử dụng khác)
Sản xuất	Khoảng 2.311 chiếc
Nhà sản xuất	Nhà máy Kirov Chelyabinsk (ChKZ)
Kíp xe	4 người (trưởng xe, pháo thủ, nạp đạn, lái xe)
Trọng lượng	Khoảng 46–49 tấn
Chiều dài	Khoảng 9,85 m (kèm pháo); thân xe khoảng 6,90 m
Chiều rộng	Khoảng 3,39 m
Chiều cao	Khoảng 2,45 m
Giáp	Tới 110–120 mm (mặt trước thân xe, mũi nhọn); tháp pháo tới 220 mm
Vũ khí chính	Pháo 122 mm D-25T (28 viên đạn)
Vũ khí phụ	Súng máy hạng nặng 12,7 mm DShK, súng máy 7,62 mm DT
Động cơ	Động cơ diesel V-12 V-11-IS-3 (V-2), khoảng 520 mã lực
Tốc độ	Khoảng 37 km/h tối đa trên đường
Tầm hoạt động	Khoảng 200 km trên đường
Biến thể nổi bật	IS-3 (mẫu 1945); IS-3M (hiện đại hóa, thập niên 1950)

2. Nguồn gốc & phát triển

Giới hạn của IS-2

Nguồn gốc của IS-3 nằm ở những giới hạn của IS-2 — xe tăng hạng nặng chủ lực của Hồng quân từ cuối năm 1943. IS-2 là một xe tăng tốt, với pháo 122 mm mạnh mẽ và giáp dày, nhưng mặt trước thân xe — với tấm giáp bậc thang — dễ bị tổn thương trước pháo 88 mm của Đức, và tháp pháo — với mặt trước phẳng — cũng dễ bị tổn thương. Các nhà thiết kế Liên Xô tại Nhà máy Kirov Chelyabinsk, dưới sự lãnh đạo của Nikolai Dukhov, muốn một xe tăng có khả năng bảo vệ tốt hơn, hình dáng thấp hơn, và sử dụng giáp hiệu quả hơn. Kết quả là IS-3 — được thiết kế năm 1944 với tên gọi Object 703 — dùng thân xe và tháp pháo mới, trong khi giữ pháo và động cơ của IS-2. IS-3 là một bước đột phá so với IS-2, đại diện cho một cách tiếp cận mới trong thiết kế xe tăng hạng nặng.

Nikolai Dukhov và Object 703

IS-3 do phòng thiết kế của Nhà máy Kirov Chelyabinsk phát triển, dưới sự chỉ đạo của Nikolai Dukhov — nhà thiết kế trưởng xe tăng hạng nặng Liên Xô. Dự án mang tên Object 703, dựa trên khung gầm và động cơ của IS-2, nhưng với thân xe và tháp pháo mới. Mặt trước thân xe có hình mũi nhọn, với hai tấm giáp nghiêng gặp nhau tại một điểm, làm chệch hướng đạn chống tăng và cho xe tăng khả năng bảo vệ tốt hơn mặt trước phẳng của IS-2. Tháp pháo là một khối đúc thấp hình bán cầu, với mặt trước dày và hình dáng nhỏ, khó bị bắn trúng. Nguyên mẫu đầu tiên được chế tạo cuối năm 1944, và được thử nghiệm tại bãi thử Kubinka, nơi giáp và khả năng cơ động của nó được khen ngợi. IS-3 được chấp nhận đưa vào phục vụ đầu năm 1945, và sản xuất bắt đầu tại Chelyabinsk tháng 5 năm 1945, đúng lúc chiến tranh ở châu Âu kết thúc.

Một xe tăng được thiết kế cho tương lai

IS-3 được thiết kế không chỉ cho Thế chiến II, mà còn cho tương lai. Thân xe mũi nhọn và tháp pháo thấp của nó là những đổi mới sẽ ảnh hưởng tới thiết kế xe tăng trong nhiều thập kỷ, và pháo 122 mm của nó là pháo xe tăng mạnh nhất trong biên chế Liên Xô. Các nhà thiết kế IS-3 tin rằng xe tăng sẽ là xe tăng hạng nặng chủ lực của Hồng quân trong thời hậu chiến, và sẽ phục vụ trong nhiều năm. IS-3 vì vậy là một xe tăng được thiết kế cho Chiến tranh Lạnh, dù được phát triển trong Thế chiến II, và thiết kế của nó phản ánh tham vọng của Liên Xô trong việc chế tạo xe tăng hạng nặng tốt nhất thế giới.

3. Thiết kế

Thân xe mũi nhọn và giáp

Đặc điểm riêng biệt nhất của IS-3 là thân xe mũi nhọn, với hai tấm giáp trước nghiêng gặp nhau tại một điểm sắc, giống mũi của một con cá chó. Mũi nhọn được thiết kế để làm chệch hướng đạn chống tăng, và cho IS-3 khả năng bảo vệ mặt trước tốt hơn IS-2, với giáp tới 110 đến 120 mm ở mặt trước thân xe. Hai bên thân xe được bảo vệ bởi giáp 90 mm, và tháp pháo — một khối đúc thấp hình bán cầu — có giáp tới 220 mm ở mặt trước. Giáp của IS-3 dày hơn và có hình dáng tốt hơn IS-2, và hình dáng thấp của nó — chỉ cao 2,45 mét — khiến nó trở thành mục tiêu khó bắn trúng. Thân xe IS-3 cũng rộng hơn IS-2, khoảng 3,39 mét, cho nó độ ổn định tốt hơn và nhiều không gian hơn cho kíp xe.

Tháp pháo thấp và pháo 122 mm

Tháp pháo của IS-3 là một khối đúc thấp hình bán cầu, với mặt trước dày và hình dáng nhỏ, khó bị bắn trúng và khó bị xuyên thủng. Tháp pháo chứa pháo 122 mm D-25T — cùng loại pháo với IS-2 — bắn đạn hai phần, với tốc độ bắn khoảng hai đến ba phát/phút. IS-3 mang 28 viên đạn, và pháo của nó có thể xuyên khoảng 140 mm giáp ở cự ly 1.000 mét. Hình dáng thấp của tháp pháo khiến pháo có góc hạ hạn chế — chỉ khoảng 3 độ — gây khó khăn khi bắn từ vị trí ẩn thân xe trên sườn dốc ngược. Tháp pháo của IS-3 là một bước tiến đáng kể so với IS-2, nhưng hình dáng thấp của nó cũng tạo ra vấn đề — nổi bật là góc hạ pháo hạn chế và khoang trong chật chội.

Động cơ, cơ động và công thái học

IS-3 được trang bị động cơ diesel V-11-IS-3 — phiên bản phát triển của V-2 — cho công suất khoảng 520 mã lực, tốc độ tối đa khoảng 37 km/giờ trên đường. Khả năng cơ động của IS-3 tương tự IS-2, và tầm hoạt động khoảng 200 km. IS-3 có kíp xe bốn người: trưởng xe, pháo thủ, nạp đạn và lái xe. Vị trí lái xe ở phía trước thân xe, và trưởng xe, pháo thủ cùng nạp đạn làm việc trong tháp pháo — chật chội vì hình dáng thấp của nó. Khoang trong của IS-3 đơn sơ, và công việc của nạp đạn rất mệt nhọc về thể chất — xử lý đạn và liều phóng riêng biệt, mỗi thứ nặng hơn 20 kg. Kíp xe IS-3 khen ngợi khả năng bảo vệ và pháo của nó, nhưng phàn nàn về tháp pháo chật chội và góc hạ pháo hạn chế.

4. Thông số kỹ thuật

Hỏa lực

Pháo chính 122 mm D-25T, bắn đạn hai phần, tốc độ bắn khoảng 2–3 phát/phút, mang 28 viên đạn, có thể xuyên khoảng 140 mm giáp ở cự ly 1.000 m. Vũ khí phụ gồm súng máy hạng nặng 12,7 mm DShK và súng máy 7,62 mm DT. Góc hạ pháo chỉ khoảng 3 độ, gây khó khăn khi bắn từ vị trí ẩn thân xe trên sườn dốc ngược.

Giáp và cơ động

Giáp mặt trước thân xe (mũi nhọn) tới 110–120 mm, hai bên thân xe 90 mm, mặt trước tháp pháo tới 220 mm. Chiều cao chỉ 2,45 m — hình dáng thấp khiến xe khó bị bắn trúng. Chiều rộng khoảng 3,39 m, cho độ ổn định tốt hơn và nhiều không gian hơn cho kíp xe.

Động cơ

Động cơ diesel V-12 V-11-IS-3 (phát triển từ V-2), công suất khoảng 520 mã lực, tốc độ tối đa khoảng 37 km/h trên đường, tầm hoạt động khoảng 200 km. Kíp xe 4 người. Các xe sản xuất đầu có vấn đề về động cơ và hộp số, về sau được khắc phục trong đợt hiện đại hóa IS-3M.

5. Các biến thể

IS-3 (mẫu 1945)

IS-3 được chế tạo thành một phiên bản sản xuất chính duy nhất — mẫu 1945 — được chế tạo từ tháng 5 năm 1945 đến 1946. Mẫu 1945 có thân xe mũi nhọn và tháp pháo thấp, trang bị pháo 122 mm D-25T. Sản lượng khoảng 2.311 xe được chế tạo tại Nhà máy Kirov Chelyabinsk, và loại xe này được cấp cho các trung đoàn xe tăng hạng nặng của Quân đội Liên Xô. Việc IS-3 chỉ có một phiên bản là dấu hiệu cho thiết kế tốt của nó, dù các xe sản xuất đầu có vấn đề về động cơ và hộp số — về sau được khắc phục trong đợt hiện đại hóa IS-3M.

Hiện đại hóa IS-3M

Sau chiến tranh, nhiều xe tăng IS-3 được hiện đại hóa lên chuẩn IS-3M trong thập niên 1950. IS-3M nhận động cơ mới, thiết bị điều khiển hỏa lực cải tiến, radio mới, thùng nhiên liệu phụ và cách bố trí đạn dược sửa đổi. Đợt hiện đại hóa cũng gồm thiết bị lái ban đêm và thiết bị quan sát cải tiến. IS-3M vẫn phục vụ trong quân đội Liên Xô tới thập niên 1970, chủ yếu trong các đơn vị dự bị và huấn luyện, và được xuất khẩu tới một số nước đồng minh. IS-3M có thể nhận biết qua các thùng nhiên liệu phụ và cách bố trí sửa đổi, và hầu hết xe tăng IS-3 được bảo tồn trong các bảo tàng ngày nay là xe IS-3M chứ không phải xe sản xuất thời chiến.

6. Tham chiến

Lễ diễu binh mừng chiến thắng ở Berlin

Khoảnh khắc nổi tiếng nhất của IS-3 đến ngày 7 tháng 9 năm 1945, khi một trung đoàn xe tăng IS-3 tham gia lễ diễu binh mừng chiến thắng của Đồng minh tại Berlin, cùng quân Anh, Mỹ và Pháp. Sự xuất hiện của IS-3 khiến các quan sát viên phương Tây sửng sốt — những người chưa bao giờ thấy một xe tăng có thân xe mũi nhọn và tháp pháo thấp hình bán cầu — và nhận ra Liên Xô đã chế tạo một xe tăng hạng nặng tiên tiến hơn bất cứ thứ gì ở phương Tây. Lễ diễu binh Berlin là màn ra mắt của IS-3, và là thắng lợi tuyên truyền của Liên Xô — nước này dùng lễ diễu binh để cho phương Tây thấy sức mạnh của lực lượng thiết giáp của mình. Sự xuất hiện của IS-3 tại Berlin đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Chiến tranh Lạnh, và thường được trích dẫn là khoảnh khắc phương Tây nhận ra thiết kế xe tăng Liên Xô là một mối đe dọa nghiêm trọng.

Chiến tranh Lạnh và Quân đội Liên Xô

Sau lễ diễu binh Berlin, IS-3 phục vụ trong Quân đội Liên Xô, trang bị cho các trung đoàn xe tăng hạng nặng của Cụm lực lượng Liên Xô tại Đức và các quân khu phía tây của Quân đội Liên Xô. IS-3 là xe tăng hạng nặng chủ lực của Quân đội Liên Xô cuối thập niên 1940 và đầu thập niên 1950, và là một phần quan trọng trong khả năng răn đe Chiến tranh Lạnh của Liên Xô. Việc phục vụ trong Quân đội Liên Xô của IS-3 kéo dài tới thập niên 1960, khi nó bị T-10 — một xe tăng hạng nặng tiên tiến hơn — thay thế. Việc phục vụ trong Chiến tranh Lạnh của IS-3 là quan trọng nhất của nó, cho thấy xe tăng — vốn được thiết kế cho Thế chiến II — đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh Liên Xô trong Chiến tranh Lạnh.

Chiến tranh Sáu Ngày và Trung Đông

Chiến đấu duy nhất của IS-3 diễn ra tại Trung Đông, nơi xe tăng IS-3 của Ai Cập và Syria chiến đấu trong Chiến tranh Sáu Ngày tháng 6 năm 1967. Xe tăng IS-3 của Ai Cập được dùng trong giao tranh giành Sinai, nơi chúng bị xe tăng Centurion của Israel và máy bay Israel tiêu diệt, dù một số IS-3 đã phá hủy xe tăng Israel trước khi bị hạ. Xe tăng IS-3 của Syria được dùng trong giao tranh giành cao nguyên Golan, nơi chúng cũng chịu tổn thất nặng nề. Hiệu quả của IS-3 trong Chiến tranh Sáu Ngày kém, vì xe tăng đã lỗi thời vào năm 1967 và kíp xe của nó được huấn luyện kém, nhưng pháo 122 mm của IS-3 vẫn là một vũ khí đáng gờm, và kíp xe tăng Israel tôn trọng nó. Việc phục vụ tại Trung Đông của IS-3 là kết thúc sự nghiệp chiến đấu của nó, và nó bị rút khỏi phục vụ trong thập niên 1970.

IS-3 được xuất khẩu tới Ai Cập và Syria, nơi nó chiến đấu trong các cuộc chiến tranh Ả Rập–Israel năm 1967 và 1973. Xe tăng IS-3 của Ai Cập và Syria được dùng trong Chiến tranh Sáu Ngày tháng 6 năm 1967, nơi chúng bị tiêu diệt với số lượng lớn bởi xe tăng và máy bay Israel, dù một số IS-3 thể hiện tốt trong giao tranh giành Sinai. Việc phục vụ tại Trung Đông của IS-3 là lần sử dụng chiến đấu duy nhất của nó, ngoài lễ diễu binh Berlin, và cho thấy xe tăng — vốn được thiết kế năm 1944 — đã lỗi thời vào năm 1967, khi đối mặt với Centurion và M48 Patton của Israel. Việc phục vụ tại Trung Đông của IS-3 nhắc nhở rằng thiết kế của một xe tăng có thể nhanh chóng lỗi thời, và một cỗ xe tiên tiến năm 1945 có thể lỗi thời hai mươi năm sau đó.

IS-3 như một công cụ răn đe

Vai trò của IS-3 trong Chiến tranh Lạnh là răn đe: sự xuất hiện của nó tại Berlin năm 1945, và việc phục vụ trong Quân đội Liên Xô tại Đức, gửi thông điệp tới phương Tây rằng Liên Xô có một xe tăng hạng nặng mạnh mẽ. Mũi nhọn và tháp pháo thấp của IS-3 đã ảnh hưởng tới thiết kế xe tăng phương Tây — nổi bật là Conqueror của Anh và M103 của Mỹ — vốn được thiết kế để đối phó với IS-3. Ảnh hưởng của IS-3 đối với thiết kế xe tăng phương Tây là một phần quan trọng trong di sản của nó, cho thấy một xe tăng duy nhất có thể định hình lực lượng thiết giáp của cả một thời đại.

7. Điểm mạnh

Điểm mạnh lớn nhất của IS-3 là giáp của nó. Thân xe mũi nhọn và tháp pháo thấp hình bán cầu cho nó khả năng bảo vệ tốt hơn bất kỳ xe tăng Liên Xô nào khác thời đó, và pháo 122 mm của nó là một trong những vũ khí xe tăng mạnh nhất đang phục vụ. Hình dáng thấp của IS-3 khiến nó trở thành mục tiêu khó bắn trúng, và động cơ diesel cho nó tầm hoạt động tốt. IS-3 cũng đáng tin cậy hơn IS-2, và việc sản xuất nó hiệu quả. Trong vai trò xe tăng hạng nặng, IS-3 là xe tăng Liên Xô tốt nhất thời đó, và là một bước tiến đáng kể so với IS-2. Điểm mạnh của IS-3 được các quan sát viên phương Tây tại lễ diễu binh Berlin công nhận, và đã ảnh hưởng tới thiết kế xe tăng hạng nặng phương Tây trong một thập kỷ.

8. Điểm yếu

Những điểm yếu rất rõ ràng. Tháp pháo của IS-3 chật chội, và pháo của nó có góc hạ hạn chế — chỉ khoảng 3 độ — gây khó khăn khi chiến đấu từ vị trí ẩn thân xe. Pháo 122 mm có tốc độ bắn chậm, và xe tăng chỉ mang 28 viên đạn. Động cơ và hộp số của IS-3 dễ hỏng ở các xe sản xuất đầu, và trọng lượng của xe tăng hạn chế các cây cầu mà nó có thể vượt qua. IS-3 cũng đắt tiền khi chế tạo, và sản lượng của nó chỉ giới hạn khoảng 2.311 xe. Tuy nhiên, hồ sơ tổng thể của IS-3 rất ấn tượng, và nó là xe tăng hạng nặng Liên Xô tiên tiến nhất của Thế chiến II. Hiệu quả của IS-3 phải được đánh giá theo vai trò dự định: một xe tăng hạng nặng đột phá — nơi nó nằm trong số những xe tăng tốt nhất thời đó.

So sánh với các đối thủ

So với Tiger II của Đức, IS-3 có pháo và giáp tương tự, nhưng nhẹ hơn và cơ động hơn. So với M103 của Mỹ — vốn được thiết kế để đối phó với IS-3 — IS-3 có pháo tương tự nhưng hình dáng thấp hơn và cơ động tốt hơn. So với Conqueror của Anh, IS-3 nhỏ hơn, nhẹ hơn và cơ động hơn, dù Conqueror có pháo mạnh hơn. Sự kết hợp giữa thân xe mũi nhọn, tháp pháo thấp và pháo 122 mm khiến IS-3 trở thành một trong những xe tăng hạng nặng tiên tiến nhất cuối thập niên 1940, và là xe tăng Liên Xô duy nhất có thể sánh với xe tăng hạng nặng phương Tây trong giao chiến trực tiếp.

9. Bên sử dụng & di sản

Liên Xô

Bên sử dụng chính của IS-3 là Quân đội Liên Xô, đơn vị dùng nó trong các trung đoàn xe tăng hạng nặng của Cụm lực lượng Liên Xô tại Đức và các quân khu phía tây. IS-3 trang bị cho các trung đoàn xe tăng hạng nặng của Quân đội Liên Xô từ năm 1945 đến thập niên 1960, khi nó bị T-10 thay thế. Việc phục vụ trong quân đội Liên Xô của IS-3 kéo dài tới thập niên 1970, chủ yếu trong các đơn vị dự bị và huấn luyện, và loại xe này cuối cùng bị rút khỏi biên chế khi T-10 và T-55 đã thay thế hoàn toàn nó.

Các nước xuất khẩu và đồng minh

IS-3 được xuất khẩu tới một số nước đồng minh của Liên Xô, gồm Ai Cập, Syria, Ba Lan, Tiệp Khắc, Bắc Triều Tiên, Trung Quốc và Cuba. Ai Cập nhận xe tăng IS-3 trong thập niên 1950 và dùng chúng trong Chiến tranh Sáu Ngày, và Syria nhận IS-3 và dùng chúng trong giao tranh giành cao nguyên Golan. Ba Lan và Tiệp Khắc nhận IS-3 trong thập niên 1950 và dùng chúng trong quân đội của mình cho tới thập niên 1960. Việc xuất khẩu IS-3 cho thấy học thuyết xe tăng hạng nặng Liên Xô đã lan rộng tới các quân đội đồng minh ra sao, và thiết kế vẫn được dùng lâu như thế nào sau khi nó đã bị thay thế tại Liên Xô.

Đỉnh cao thiết kế xe tăng hạng nặng Liên Xô

IS-3 là đỉnh cao thiết kế xe tăng hạng nặng Liên Xô trong Thế chiến II, và đặt khuôn mẫu cho các xe tăng hạng nặng tiếp theo. T-10 — đi vào phục vụ trong thập niên 1950 — dùng thân xe mũi nhọn và tháp pháo thấp tương tự IS-3, và vẫn phục vụ trong quân đội Liên Xô tới thập niên 1970. Mũi nhọn của IS-3 cũng ảnh hưởng tới thiết kế xe tăng phương Tây, gồm Conqueror của Anh và M103 của Mỹ — vốn được thiết kế để đối phó với nó. Di sản của IS-3 vì vậy không chỉ là hồ sơ phục vụ của riêng nó, mà còn là dòng xe tăng hạng nặng mà nó khai sinh và các xe tăng phương Tây mà nó truyền cảm hứng.

Đánh giá văn hóa và lịch sử

IS-3 là một trong những xe tăng nổi tiếng nhất của Chiến tranh Lạnh, và hình ảnh của nó gắn chặt với lễ diễu binh mừng chiến thắng ở Berlin năm 1945. Các sử gia đánh giá IS-3 là một bước tiến đáng kể trong thiết kế xe tăng, rất phù hợp với vai trò của nó, dù họ lưu ý tháp pháo chật chội và góc hạ pháo hạn chế của nó. Danh tiếng của IS-3 được tăng thêm nhờ xuất hiện trong phim, sách và trò chơi điện tử, nơi mũi nhọn và tháp pháo thấp của nó khiến nó dễ nhận biết ngay lập tức. Cuối cùng, IS-3 đứng như đỉnh cao tư duy xe tăng hạng nặng thời chiến của Liên Xô — một thiết kế mà ý tưởng của nó vang vọng trong các xe tăng hạng nặng trên khắp thế giới.

Lễ diễu binh Berlin và Chiến tranh Lạnh

Sự xuất hiện của IS-3 trong lễ diễu binh mừng chiến thắng ở Berlin ngày 7 tháng 9 năm 1945 là một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất trong lịch sử chiến tranh thiết giáp. Lễ diễu binh cho phương Tây thấy Liên Xô đã chế tạo một xe tăng hạng nặng tiên tiến hơn bất cứ thứ gì ở phương Tây, và đặt tông điệu cho Chiến tranh Lạnh — khi thiết kế xe tăng trở thành một phần quan trọng của cuộc chạy đua vũ trang. Lễ diễu binh Berlin của IS-3 nhắc nhở rằng một xe tăng có thể là vũ khí chính trị cũng như vũ khí quân sự, và sự xuất hiện của một xe tăng mới có thể có tác động chiến lược.

Các mẫu còn tồn tại

Nhiều xe tăng IS-3 còn tồn tại trong các bảo tàng và trên các đài tưởng niệm khắp Nga và Đông Âu. Bảo tàng Lực lượng Vũ trang Trung ương ở Moskva lưu giữ một chiếc IS-3, và Bảo tàng Xe tăng Kubinka trưng bày một số xe tăng IS-3, gồm các xe sản xuất thời chiến. Bảo tàng Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại ở Moskva cũng lưu giữ một chiếc IS-3, và xe tăng xuất hiện trên các đài tưởng niệm tại nhiều thành phố Nga. Tại Belarus, Bảo tàng Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại ở Minsk trưng bày một chiếc IS-3, và tại Ukraina, Bảo tàng Quốc gia về Lịch sử Ukraina trong Thế chiến II ở Kyiv lưu giữ các mẫu vật. Số lượng lớn xe tăng IS-3 còn tồn tại phản ánh sản lượng của loại xe và thời gian phục vụ dài của nó.

Các xe tăng IS-3 còn tồn tại khác gồm các mẫu vật tại Bảo tàng Quân sự Ai Cập ở Cairo, Bảo tàng Quân đoàn Thiết giáp Israel tại Latrun, Bảo tàng Xe tăng ở Bovington tại Anh, và Bảo tàng Giáp và Kỵ binh Quốc gia tại Fort Benning ở Hoa Kỳ. Một số xe tăng IS-3 được duy trì trong tình trạng vận hành được bởi các bảo tàng và nhà sưu tập tư nhân, và xuất hiện tại các buổi trưng bày xe quân sự. Các mẫu vật còn chạy được đặc biệt quý giá, vì chúng thể hiện tiếng động cơ đặc biệt của IS-3 và chuyển động thấp, chậm rãi của nó — điều mà không bức ảnh nào có thể truyền tải.

10. Câu hỏi thường gặp

IS-3 có chiến đấu trong Thế chiến II không?

Không. IS-3 đi vào sản xuất tháng 5 năm 1945, đúng lúc chiến tranh ở châu Âu kết thúc, và không tham gia chiến đấu trong Thế chiến II. Lần xuất hiện công khai đầu tiên của nó là trong lễ diễu binh mừng chiến thắng của Đồng minh tại Berlin ngày 7 tháng 9 năm 1945, nơi nó khiến các quan sát viên phương Tây sửng sốt.

Có bao nhiêu xe tăng IS-3 được chế tạo?

Khoảng 2.311 xe tăng IS-3 được chế tạo từ năm 1945 đến 1946, tất cả tại Nhà máy Kirov Chelyabinsk ở dãy Ural. Đây là sản lượng lớn đối với một xe tăng hạng nặng, phản ánh tầm quan trọng mà Liên Xô gắn cho IS-3 như xe tăng hạng nặng chủ lực hậu chiến của mình.

Mũi nhọn của IS-3 là gì?

Mũi nhọn của IS-3 là mặt trước thân xe đặc biệt của nó, với hai tấm giáp nghiêng gặp nhau tại một điểm sắc, giống mũi của một con cá chó. Mũi nhọn được thiết kế để làm chệch hướng đạn chống tăng, và cho IS-3 khả năng bảo vệ mặt trước tốt hơn mặt trước phẳng của IS-2.

IS-3 có chiến đấu trong Chiến tranh Sáu Ngày không?

Có. Xe tăng IS-3 của Ai Cập và Syria chiến đấu trong Chiến tranh Sáu Ngày tháng 6 năm 1967, nơi chúng được dùng trong giao tranh giành Sinai và cao nguyên Golan. Xe tăng IS-3 chịu tổn thất nặng nề trước xe tăng Centurion và máy bay Israel, dù một số đã phá hủy xe tăng Israel trước khi bị hạ.

IS-3 phục vụ trong bao lâu?

IS-3 vẫn phục vụ trong quân đội Liên Xô tới thập niên 1970, chủ yếu trong các đơn vị dự bị và huấn luyện, và được xuất khẩu tới các nước đồng minh nơi nó phục vụ còn lâu hơn. Loại xe này cuối cùng bị rút khỏi phục vụ trong thập niên 1970 tại hầu hết các nước.

Loại xe nào thay thế IS-3?

IS-3 được thay thế bởi T-10 — một xe tăng hạng nặng Liên Xô tiên tiến hơn, đi vào phục vụ trong thập niên 1950 và dùng thân xe mũi nhọn cùng tháp pháo thấp tương tự IS-3. T-10 vẫn phục vụ trong quân đội Liên Xô tới thập niên 1970, khi nó bị T-55 và T-62 thay thế.

Sources

• Steven J. Zaloga, IS-2 Heavy Tank 1944-73 (Osprey Publishing, New Vanguard series).
• Mikhail Baryatinskiy, The IS Tanks: IS-1, IS-2, IS-3 (Russian Armour series).
• Steven J. Zaloga, T-54 and T-55 Main Battle Tanks 1944-2004 (Osprey Publishing).
• The Central Armed Forces Museum, Moscow, IS-3 collection records.
• The Kubinka Tank Museum, IS-3 collection records.
• David Glantz and Jonathan House, When Titans Clashed (University Press of Kansas).