Bom nguyên tử Nagasaki

1. Mở đầu

Vụ ném bom nguyên tử xuống Nagasaki diễn ra ngày 9 tháng 8 năm 1945, khi Hoa Kỳ thả một quả bom nguyên tử plutonium, mang mật danh “Fat Man”, xuống thành phố cảng Nagasaki của Nhật Bản. Đây là quả bom nguyên tử thứ hai — và cho đến nay là quả cuối cùng — được sử dụng trong chiến tranh, ba ngày sau vụ ném bom Hiroshima.

Quả bom phát nổ lúc 11 giờ 02 phút sáng phía trên quận Urakami, phá hủy một phần lớn thành phố và giết chết hàng chục nghìn người. Đến cuối năm 1945, khoảng 60.000 đến 80.000 người đã chết do vụ ném bom, theo các ước tính thường được trích dẫn, và nhiều người khác bị thương và nhiễm bệnh phóng xạ trong những năm sau đó.

Nhật Bản tuyên bố đầu hàng ngày 15 tháng 8 năm 1945, và văn kiện đầu hàng chính thức được ký ngày 2 tháng 9, kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai. Nagasaki ngày nay được tưởng nhớ qua Công viên Hòa bình, Bảo tàng Bom Nguyên tử và lời chứng của những người sống sót, gọi là hibakusha, những người đã vận động cho việc bãi bỏ vũ khí hạt nhân.

2. Thông tin chính

Nội dung	Vụ ném bom nguyên tử xuống Nagasaki do Hoa Kỳ thực hiện
Thời gian	9 tháng 8 năm 1945, 11 giờ 02 phút giờ địa phương
Vũ khí	“Fat Man”, bom plutonium kiểu nổ nén, sức công phá khoảng 21 kiloton TNT
Máy bay	B-29 Superfortress Bockscar, phi công Thiếu tá Charles Sweeney; sĩ quan ném bom Đại úy Kermit Beahan
Mục tiêu	Kokura là mục tiêu chính; Nagasaki là mục tiêu dự phòng, bị ném bom khi Kokura bị mây và khói che khuất
Số người chết	Khoảng 60.000-80.000 đến cuối năm 1945; khoảng 39.000-40.000 người chết ngay lập tức hoặc trong những ngày đầu, theo các ước tính thường được trích dẫn
Người bị thương	Hàng chục nghìn người bị thương; nhiều người sau đó mắc bệnh phóng xạ, bệnh bạch cầu và các bệnh ung thư khác
Bối cảnh	Ba ngày sau Hiroshima (6 tháng 8 năm 1945); sáu ngày trước khi Nhật Bản tuyên bố đầu hàng (15 tháng 8 năm 1945)
Ngày nay	Công viên Hòa bình Nagasaki, Bảo tàng Bom Nguyên tử Nagasaki (mở cửa 1996), Nhà thờ Urakami được xây lại năm 1959

3. Bối cảnh

Nagasaki và Dự án Manhattan

Nagasaki là một trong những thành phố cảng quan trọng nhất của Nhật Bản, với lịch sử lâu đời là trung tâm thương mại nước ngoài. Đây từng là cửa sổ chính của Nhật Bản ra thế giới bên ngoài trong nhiều thế kỷ đất nước hạn chế tiếp xúc với nước ngoài, và vẫn là trung tâm đóng tàu và công nghiệp lớn.

Các xưởng đóng tàu và nhà máy vũ khí Mitsubishi trong thung lũng Urakami thuê hàng chục nghìn công nhân, và thành phố còn có một cộng đồng Công giáo lớn — hậu duệ của những “Kitô hữu ẩn mình” đã giữ đức tin trong nhiều thế kỷ bị bức hại — tập trung quanh Nhà thờ Urakami, nhà thờ Công giáo lớn nhất Đông Á khi hoàn thành năm 1925. Đến mùa hè năm 1945, Nagasaki có dân số khoảng 240.000 người, trong đó có công nhân từ Triều Tiên và Trung Quốc cùng tù binh chiến tranh Đồng minh bị giam trong các trại trong và quanh thành phố.

Bom nguyên tử là sản phẩm của Dự án Manhattan, chương trình của Mỹ nhằm chế tạo vũ khí nguyên tử, do Thiếu tướng Leslie Groves chỉ đạo và J. Robert Oppenheimer làm giám đốc khoa học tại Los Alamos. Quả bom nguyên tử đầu tiên được thử nghiệm tại Trinity ở New Mexico ngày 16 tháng 7 năm 1945.

Hai loại bom đã được chế tạo: bom uranium kiểu súng (“Little Boy”, dùng tại Hiroshima) và bom plutonium kiểu nổ nén (“Fat Man”, dùng tại Nagasaki). Quyết định sử dụng bom do Tổng thống Harry S. Truman và các cố vấn đưa ra mùa hè năm 1945, trong bối cảnh Nhật Bản từ chối chấp nhận yêu cầu đầu hàng vô điều kiện của Đồng minh, nêu trong Tuyên bố Potsdam ngày 26 tháng 7 năm 1945, và một cuộc đổ bộ lên các đảo chính của Nhật được dự báo sẽ gây thương vong rất lớn cho cả hai bên.

Các sử gia vẫn tranh luận liệu các vụ ném bom có cần thiết hay không, liệu Nhật Bản có đầu hàng nếu không có chúng hay không, và việc Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản ngày 8 tháng 8 năm 1945 đã góp phần vào quyết định đầu hàng đến mức nào.

Nagasaki trong danh sách mục tiêu

Nagasaki không nằm trong danh sách mục tiêu nguyên tử đầu tiên. Danh sách ban đầu, lập mùa xuân năm 1945, gồm Kyoto, Hiroshima, Yokohama và Kokura. Kyoto bị loại theo yêu cầu của Bộ trưởng Chiến tranh Henry Stimson, người biết thành phố này và lập luận cần bảo tồn nó như một trung tâm văn hóa.

Nagasaki được thêm vào thay thế, chủ yếu vì các xưởng đóng tàu và nhà máy vũ khí Mitsubishi. Thành phố chỉ bị ném bom thông thường vài lần, và các khu công nghiệp của nó phần lớn còn nguyên vẹn.

Ngày 6 tháng 8 năm 1945, quả bom uranium “Little Boy” được thả xuống Hiroshima, giết chết khoảng 70.000 đến 80.000 người đến cuối năm, theo các ước tính thường được trích dẫn. Nhiệm vụ Nagasaki được lên kế hoạch cho ngày 11 tháng 8, nhưng được dời sớm lên ngày 9 tháng 8 vì dự báo thời tiết xấu trong những ngày tiếp theo.

4. Diễn biến sự kiện

Chuyến bay của Bockscar

Sáng ngày 9 tháng 8 năm 1945, chiếc B-29 Bockscar, do Thiếu tá Charles Sweeney điều khiển, cất cánh từ Tinian ở quần đảo Mariana mang theo quả bom “Fat Man”. Mục tiêu chính là Kokura, thành phố công nghiệp ở miền bắc Kyushu, nơi quả bom sẽ được thả xuống Kho vũ khí Kokura.

Trên bầu trời Kokura, mây và khói từ một cuộc ném bom thông thường hôm trước che khuất mục tiêu, và sau ba lần bay qua, Sweeney — sắp hết nhiên liệu — chuyển sang mục tiêu dự phòng là Nagasaki.

Quả bom được kích hoạt trên không bởi Đại úy Hải quân William Parsons, chuyên gia vũ khí, và sĩ quan ném bom, Đại úy Kermit Beahan, đảm nhận lượt bay cuối cùng. Lúc 11 giờ 02 phút sáng, ở độ cao khoảng 1.650 feet (khoảng 500 mét), quả bom phát nổ phía trên thung lũng Urakami, cách trung tâm thành phố khoảng 3 km về phía tây bắc, trên một sân quần vợt gần nhà máy vũ khí Mitsubishi.

Vụ nổ có sức công phá khoảng 21 kiloton — mạnh hơn bom Hiroshima — nhưng địa hình đồi núi của Nagasaki đã giới hạn sự tàn phá nặng nề nhất trong thung lũng Urakami, và trung tâm thành phố chịu thiệt hại ít hơn Hiroshima.

Sự tàn phá

Vụ nổ tạo ra một quả cầu lửa, sóng xung kích và sức nóng khủng khiếp. Trong phạm vi khoảng một kilômét từ tâm chấn — điểm trên mặt đất ngay bên dưới vụ nổ — gần như mọi thứ đều bị phá hủy: nhà cửa, nhà máy và Nhà thờ Urakami bị san phẳng hoặc thiêu rụi, còn nhà máy vũ khí và xưởng đóng tàu Mitsubishi bị hư hại nặng.

Sức nóng gây cháy khắp thung lũng Urakami, và một cột khói bụi bốc lên cao hàng nghìn mét. Khoảng 39.000 đến 40.000 người chết ngay lập tức hoặc trong những ngày đầu, theo các ước tính thường được trích dẫn, và khoảng 25.000 người khác bị thương.

Nhiều người chết là công nhân nhà máy Mitsubishi, học sinh bị huy động làm việc phục vụ chiến tranh và cư dân quận Urakami; trong số đó có nhiều người Công giáo Nagasaki, kể cả giáo dân Nhà thờ Urakami. Lao động cưỡng bức người Triều Tiên, Trung Quốc và tù binh chiến tranh Đồng minh cũng nằm trong số nạn nhân.

Các bệnh viện của thành phố quá tải, và hỏa hoạn cùng nhà cửa sập đổ khiến công tác cứu hộ gặp khó khăn. Một bức ảnh chụp sau đó trong ngày bởi nhiếp ảnh gia quân đội Nhật Bản Yosuke Yamahata — một trong số ít tư liệu ảnh về hậu quả tức thời — cho thấy thành phố đổ nát và những người sống sót đi qua đó.

Những ngày sau đó

Trong những ngày sau vụ ném bom, lửa vẫn cháy, và người bị thương chết với số lượng lớn vì bỏng, vết thương và bệnh phóng xạ — tác động của phóng xạ khi đó chưa được hiểu rõ, và các bác sĩ ban đầu không biết vì sao những người dường như không bị thương lại ngã bệnh và chết.

Số người chết tiếp tục tăng trong nhiều tháng. Đến cuối năm 1945, khoảng 60.000 đến 80.000 người đã chết do vụ ném bom, theo các ước tính thường được trích dẫn; chính quyền thành phố Nagasaki và Bảo tàng Bom Nguyên tử đưa ra con số khoảng 73.884 người chết đến cuối năm 1945, với khoảng 74.909 người bị thương.

Ngày 10 tháng 8, một ngày sau vụ ném bom, chính phủ Nhật Bản, thông qua chính phủ Thụy Sĩ và Thụy Điển, cho biết sẽ chấp nhận Tuyên bố Potsdam với điều kiện vị trí của Thiên hoàng được bảo toàn.

Sau những trao đổi tiếp theo, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng ngày 15 tháng 8 năm 1945, và văn kiện đầu hàng chính thức được ký trên thiết giáp hạm USS Missouri tại vịnh Tokyo ngày 2 tháng 9 năm 1945.

Việc Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản ngày 8 tháng 8 và xâm lược Mãn Châu cũng góp phần vào quyết định của giới lãnh đạo Nhật Bản, và các sử gia vẫn tranh luận về trọng lượng tương đối của các vụ ném bom nguyên tử và việc Liên Xô tham chiến.

5. Địa điểm ngày nay

Nagasaki ngày nay

Nagasaki ngày nay là một thành phố được tái thiết với khoảng 400.000 dân, và những địa điểm gắn với vụ ném bom là các điểm tham quan nổi tiếng nhất của thành phố. Công viên Hòa bình Nagasaki, xây trên khu vực nhà tù Urakami cũ, nằm gần tâm chấn, được đánh dấu bằng một cột đá đen.

Tượng đài trung tâm của công viên là Tượng Hòa bình, bức tượng đồng cao 9,7 mét hoàn thành năm 1955, một tay chỉ lên trời — hướng về mối đe dọa của vũ khí hạt nhân — và tay kia giang ra trong cử chỉ hòa bình.

Bảo tàng Bom Nguyên tử Nagasaki, mở cửa năm 1996, nằm gần công viên và trình bày lịch sử vụ ném bom qua ảnh, tài liệu và hiện vật thu hồi từ đống đổ nát, trong đó có một chiếc đồng hồ dừng lại lúc 11 giờ 02 phút và phần còn lại méo mó của tháp chuông Nhà thờ Urakami.

Tàn tích của chính Nhà thờ Urakami, được xây lại năm 1959, nằm gần đó, và một phần bức tường hư hại của nhà thờ đã được bảo tồn. Cổng torii một chân của Đền thờ Thần đạo Sanno, còn sót lại sau vụ nổ với một cột đứng vững, vẫn được giữ làm đài tưởng niệm tại vị trí ban đầu.

Tâm chấn và Công viên Hòa bình

Công viên tâm chấn là một không gian nhỏ, yên tĩnh, được đánh dấu bằng cột đá đen và bao quanh bởi cây cối trồng sau chiến tranh. Công viên Hòa bình, bố trí trên sườn đồi phía trên, có Tượng Hòa bình và Đài phun nước Hòa bình, xây năm 1969 để tưởng nhớ những người chết vì khát sau vụ ném bom, cùng các tượng đài do nhiều quốc gia trên thế giới tặng.

Mỗi năm vào ngày 9 tháng 8, Lễ tưởng niệm Hòa bình Nagasaki được tổ chức trong công viên, với sự tham dự của người sống sót, thị trưởng, thủ tướng và đại diện nhiều nước, và lúc 11 giờ 02 phút sáng, một phút mặc niệm được cử hành.

Công viên cũng là điểm khởi đầu cho các chuyến thăm của học sinh: học sinh Nhật Bản thăm Nagasaki và Hiroshima trong chương trình giáo dục, và các chương trình giáo dục hòa bình của thành phố nằm trong số nổi tiếng nhất Nhật Bản.

6. Người sống sót và lời chứng

Người sống sót sau vụ ném bom

Những người sống sót sau vụ ném bom Nagasaki được gọi là hibakusha — nghĩa đen là “người bị ảnh hưởng bởi vụ nổ” — và lời chứng của họ là nguồn chính cho lịch sử con người của vụ ném bom.

Nhiều người sống sót bị bỏng, thương tích và bệnh phóng xạ, và trong những năm sau chiến tranh, tỷ lệ mắc bệnh bạch cầu và các bệnh ung thư khác cao hơn bình thường đã được ghi nhận ở họ.

Người sống sót cũng đối mặt với kỳ thị: một số gặp khó khăn khi kết hôn hoặc tìm việc, vì nỗi sợ — vô căn cứ — rằng bệnh phóng xạ lây lan hoặc di truyền. Chính phủ Nhật Bản công nhận hibakusha trong Luật Cứu trợ Người sống sót sau Bom Nguyên tử năm 1957, cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp, và các luật sau đó mở rộng hỗ trợ; việc công nhận chính thức một người sống sót đòi hỏi giấy chứng nhận, và số người sống sót được chứng nhận đã giảm dần khi thế hệ này qua đi — từ hơn 300.000 người trong thập niên 1980 xuống còn hàng chục nghìn người ngày nay.

Tiếng nói của người sống sót

Trong số những lời kể nổi tiếng nhất của người sống sót có Takashi Nagai, bác sĩ tại Trường Y Nagasaki, người sống sót sau vụ ném bom, mất vợ trong vụ nổ, và viết Tiếng chuông Nagasaki (1949), mô tả sự tàn phá và công việc điều trị người bị thương của ông; và Sumiteru Taniguchi, lúc đó 16 tuổi, bị bỏng nặng ở lưng và nằm viện nhiều năm — một bức ảnh chụp tấm lưng bị bỏng của ông trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất về vụ ném bom, và ông vận động giải trừ vũ khí hạt nhân cho đến khi qua đời năm 2017.

Bảo tàng Bom Nguyên tử Nagasaki và Hội trường Tưởng niệm Hòa bình Quốc gia Nagasaki dành cho Nạn nhân Bom Nguyên tử, mở cửa năm 2003, lưu giữ lời chứng được ghi lại của người sống sót, và các chương trình giáo dục hòa bình của thành phố đưa người sống sót vào trường học kể lại câu chuyện của họ khi thế hệ này vẫn còn.

Thông điệp trung tâm của người sống sót, được lặp lại trong tuyên bố hòa bình hàng năm của thị trưởng Nagasaki và Hiroshima, là vũ khí hạt nhân không bao giờ được sử dụng nữa.

7. Tranh luận và quyết định

Quyết định thả bom nguyên tử và cuộc tranh luận

Quyết định thả bom nguyên tử xuống Nhật Bản vẫn là một trong những quyết định gây tranh luận nhất của Chiến tranh thế giới thứ hai. Lập luận mà Tổng thống Truman và các cố vấn đưa ra lúc đó là bom sẽ kết thúc chiến tranh nhanh chóng và cứu sống nhiều người: một cuộc đổ bộ lên các đảo chính của Nhật Bản, dự kiến vào tháng 11 năm 1945, được cho là sẽ khiến hàng trăm nghìn lính Mỹ thiệt mạng và số người Nhật chết còn lớn hơn nhiều, và kinh nghiệm từ các trận Iwo Jima và Okinawa, nơi quân Nhật chiến đấu gần như đến người cuối cùng, cho thấy giao tranh sẽ kéo dài và tốn kém.

Lập luận phản đối các vụ ném bom, do các sử gia và một số người tham gia đưa ra, là Nhật Bản đã thất bại — hải quân bị tiêu diệt, các thành phố bị thiêu rụi bởi ném bom thông thường, nguồn cung thực phẩm suy kiệt — và nước này sẽ đầu hàng mà không cần bom nguyên tử, đặc biệt khi Liên Xô tham chiến; và việc sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt chống lại thành phố là một ranh giới đạo đức không nên vượt qua.

Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ, và nó được giảng dạy trong trường học và đại học ở Hoa Kỳ, Nhật Bản và nhiều nơi khác như một nghiên cứu điển hình về đạo đức chiến tranh.

8. Thông tin tham quan

Đến thăm Nagasaki

Nagasaki đến được bằng tàu hỏa hoặc máy bay từ Fukuoka và các thành phố khác của Nhật Bản; thành phố có Sân bay Nagasaki và tuyến Nishi Kyushu Shinkansen từ Takeo-Onsen. Bảo tàng Bom Nguyên tử Nagasaki và Công viên Hòa bình nằm ở quận Urakami, cách trung tâm thành phố một chuyến xe điện ngắn, mở cửa hằng ngày; bảo tàng thu phí vào cửa, trong khi Công viên Hòa bình và công viên tâm chấn miễn phí.

Hãy kiểm tra trang web chính thức của bảo tàng để biết giờ mở cửa và phí vào cửa hiện tại. Hội trường Tưởng niệm Hòa bình Quốc gia Nagasaki dành cho Nạn nhân Bom Nguyên tử, bên cạnh bảo tàng, vào cửa miễn phí và lưu giữ tên các nạn nhân cùng lời chứng được ghi lại của người sống sót.

Nhà thờ Urakami được xây lại và cổng torii một chân của Đền Sanno cách bảo tàng một quãng đi bộ ngắn. Du khách được yêu cầu ứng xử tôn trọng tại các khu tưởng niệm, và chụp ảnh bị hạn chế ở một số khu vực trong bảo tàng và hội trường tưởng niệm.

9. Tưởng niệm và giáo dục

Lễ tưởng niệm ngày 9 tháng 8

Nagasaki được tưởng niệm mỗi năm vào ngày 9 tháng 8, khi Lễ tưởng niệm Hòa bình được tổ chức tại Công viên Hòa bình và một phút mặc niệm được cử hành lúc 11 giờ 02 phút sáng. Thị trưởng Nagasaki đọc Tuyên bố Hòa bình, gửi tới chính phủ các nước trên thế giới, kêu gọi bãi bỏ vũ khí hạt nhân; các tuyên bố đã được đọc mỗi năm kể từ năm 1947, và nằm trong số những tuyên bố về giải trừ vũ khí hạt nhân được đưa tin rộng rãi nhất.

Nagasaki và Hiroshima hợp tác với nhau thông qua tổ chức Thị trưởng vì Hòa bình, thành lập năm 1982, hiện có hàng nghìn thành phố thành viên trên thế giới và vận động cho một thế giới không có vũ khí hạt nhân.

Tại Nhật Bản, vụ ném bom được giảng dạy trong trường học, và lời chứng của hibakusha là một phần trung tâm của giáo dục hòa bình. Trên phạm vi quốc tế, Giải Nobel Hòa bình trao năm 2024 cho Nihon Hidankyo, tổ chức của người sống sót sau bom nguyên tử Nhật Bản, đã thu hút sự chú ý trở lại đối với lời chứng của người sống sót và chiến dịch giải trừ vũ khí hạt nhân.

10. Di sản

Di sản của thời đại nguyên tử

Di sản của Nagasaki gắn liền với di sản của thời đại nguyên tử. Vụ ném bom, cùng với Hiroshima, đã cho thấy sức tàn phá của vũ khí hạt nhân và định hình chính trị Chiến tranh Lạnh, cuộc chạy đua vũ trang và chế độ không phổ biến vũ khí hạt nhân sau đó.

Nó cũng định hình luật chiến tranh: câu hỏi liệu các vụ ném bom nguyên tử có hợp pháp hay không, và liệu vũ khí hạt nhân có bao giờ được sử dụng hợp pháp hay không, đã được các luật gia và chính phủ tranh luận kể từ đó, và Tòa án Công lý Quốc tế, trong ý kiến tư vấn năm 1996, cho rằng đe dọa hoặc sử dụng vũ khí hạt nhân nói chung trái với luật nhân đạo quốc tế. Đối với chính Nagasaki, di sản là bản sắc thành phố hòa bình: Công viên Hòa bình, bảo tàng, lễ kỷ niệm hàng năm và lời chứng của hibakusha đã khiến Nagasaki, cùng với Hiroshima, trở thành biểu tượng nổi tiếng nhất thế giới của chiến dịch chống vũ khí hạt nhân.

Lịch sử khác của thành phố — là cảng mở ra thế giới, và là trung tâm Công giáo Nhật Bản — cũng được bảo tồn trong các bảo tàng và nhà thờ, và ký ức về vụ ném bom được trình bày cùng với nó, như sự kiện đã thay đổi thành phố và thế giới.

Bài viết liên quan

• Bletchley Park
• Cuộc Hành quân Tử thần Bataan
• Dòng thời gian Thế chiến II — Từng ngày, 1939-1945

Câu hỏi thường gặp

Nagasaki bị ném bom khi nào?
Ngày 9 tháng 8 năm 1945, lúc 11 giờ 02 phút sáng giờ địa phương, ba ngày sau vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima ngày 6 tháng 8 năm 1945.

Có bao nhiêu người chết trong vụ ném bom Nagasaki?
Khoảng 60.000 đến 80.000 người đã chết đến cuối năm 1945, theo các ước tính thường được trích dẫn; khoảng 39.000 đến 40.000 người chết ngay lập tức hoặc trong những ngày đầu.

Bom “Fat Man” là gì?
“Fat Man” là quả bom nguyên tử plutonium kiểu nổ nén được thả xuống Nagasaki, sức công phá khoảng 21 kiloton TNT. Đây là quả bom nguyên tử thứ hai được sử dụng trong chiến tranh.

Vì sao Nagasaki bị ném bom thay vì Kokura?
Kokura là mục tiêu chính, nhưng mây và khói che khuất nó, và sau ba lần bay qua, chiếc B-29 Bockscar, sắp hết nhiên liệu, chuyển sang mục tiêu dự phòng là Nagasaki.

Hibakusha là gì?
Hibakusha là người sống sót sau các vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima hoặc Nagasaki. Thuật ngữ này nghĩa đen là “người bị ảnh hưởng bởi vụ nổ”.

Tôi có thể thăm các địa điểm bom nguyên tử ở Nagasaki không?
Có. Bảo tàng Bom Nguyên tử Nagasaki, Công viên Hòa bình, công viên tâm chấn và Nhà thờ Urakami được xây lại mở cửa cho công chúng tại quận Urakami của thành phố.

Nguồn

1. Bảo tàng Bom Nguyên tử Nagasaki, trang chính thức và tài liệu triển lãm — số người chết khoảng 73.884 tính đến cuối năm 1945; lịch sử vụ ném bom và quận Urakami.
2. Bộ Năng lượng Hoa Kỳ, “The Manhattan Project” và lịch sử quả bom “Fat Man” — sức công phá khoảng 21 kiloton; nhiệm vụ của Bockscar.
3. Wikipedia, “Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki” — Kokura là mục tiêu chính, vụ nổ lúc 11:02 sáng, ước tính thương vong 60.000-80.000 tại Nagasaki.
4. Richard Rhodes, The Making of the Atomic Bomb (Simon & Schuster, 1986) — Dự án Manhattan, J. Robert Oppenheimer và quyết định sử dụng bom.
5. Takashi Nagai, The Bells of Nagasaki (1949) — lời chứng của người sống sót, một bác sĩ tại Trường Y Nagasaki.
6. John Hersey, Hiroshima (1946) — phóng sự đương thời về các vụ ném bom nguyên tử, bối cảnh cho cuộc tranh luận tại Mỹ.
7. Hội trường Tưởng niệm Hòa bình Quốc gia Nagasaki cho các Nạn nhân Bom Nguyên tử — lời chứng của người sống sót và sổ đăng ký tên nạn nhân.