Phong tỏa Berlin

1. Mở đầu

Phong tỏa Berlin là nỗ lực của Liên Xô, từ ngày 24 tháng 6 năm 1948 đến ngày 12 tháng 5 năm 1949, nhằm buộc các Đồng Minh phương Tây rời khỏi Berlin bằng cách cắt đứt mọi tuyến đường bộ, đường sắt và kênh đào tới các khu vực phía tây của thành phố.

Berlin nằm sâu 160 km bên trong khu vực chiếm đóng của Liên Xô tại Đức, và 2,5 triệu dân của thành phố phụ thuộc vào hàng tiếp tế đưa từ phía tây vào. Khi Liên Xô đóng đường bộ, đường sắt và cắt điện của thành phố, các cường quốc phương Tây — Hoa Kỳ, Anh và Pháp — đứng trước lựa chọn: từ bỏ Berlin, hoặc tiếp tế cho một thành phố hai triệu rưỡi dân hoàn toàn bằng đường hàng không.

Họ chọn đường hàng không. Trong gần mười một tháng, trong chiến dịch mà người Mỹ gọi là Chiến dịch Vittles và người Anh gọi là Chiến dịch Plainfare, máy bay Đồng Minh bay suốt ngày đêm tới các sân bay của Berlin, vận chuyển khoảng 2,3 triệu tấn lương thực, than đá và hàng tiếp tế khác trong hơn 278.000 chuyến bay.

Cầu hàng không đã đứng vững, cuộc phong tỏa thất bại, và ngày 12 tháng 5 năm 1949 Liên Xô dỡ bỏ nó. Phong tỏa Berlin là cuộc khủng hoảng lớn đầu tiên của Chiến tranh Lạnh, và cầu hàng không là chiến thắng lớn đầu tiên của phương Tây trong cuộc chiến đó — một chiến thắng giành được mà không nổ một phát súng.

Cuộc phong tỏa không phải là sự kiện bất ngờ. Nó là đỉnh điểm của ba năm căng thẳng gia tăng về tương lai nước Đức, và trên hết về câu hỏi liệu Đức sẽ được bốn cường quốc chiếm đóng cùng cai quản — như Hội nghị Potsdam năm 1945 đã thống nhất — hay bị chia thành hai nhà nước riêng biệt.

Tới mùa xuân năm 1948, chính phủ chung của Đức đã đổ vỡ, các cường quốc phương Tây đang tiến tới việc thành lập một nhà nước Tây Đức riêng, và Liên Xô quyết tâm ngăn chặn họ. Phong tỏa là vũ khí của Stalin: nếu phương Tây có thể bị bỏ đói khỏi Berlin, biểu tượng của sự hiện diện bốn cường quốc tại Đức, thì dự án Tây Đức của phương Tây sẽ bị mất uy tín, và toàn bộ Berlin — và cùng với nó, có lẽ toàn bộ nước Đức — sẽ rơi vào tay Liên Xô.

Stalin đã tính sai. Cầu hàng không không chỉ cứu Berlin; nó biến sự hiện diện của phương Tây tại Đức từ một cuộc chiếm đóng quân sự thành một cam kết chính trị, và biến người dân Berlin — những người ba năm trước còn là kẻ thù bại trận — thành biểu tượng của tự do phương Tây.

Cuộc phong tỏa vốn nhằm chia rẽ phương Tây đã đoàn kết nó, và cuộc khủng hoảng vốn nhằm phá hủy Tây Đức đã tạo ra nó: Cộng hòa Liên bang Đức được thành lập ngày 23 tháng 5 năm 1949, mười một ngày sau khi phong tỏa kết thúc.

2. Thông tin chính

| Thời gian | 24 tháng 6 năm 1948 – 12 tháng 5 năm 1949 (phong tỏa); cầu hàng không 26 tháng 6 năm 1948 – 30 tháng 9 năm 1949 |

| Địa điểm | Berlin, Đức — sâu 160 km trong khu vực chiếm đóng của Liên Xô |

| Dân số | Khoảng 2,5 triệu người ở các khu vực phía tây (khoảng 2,1 triệu ở khu vực Liên Xô) |

| Hành động của Liên Xô | Mọi tuyến đường bộ, đường sắt và kênh đào tới Tây Berlin bị cắt; điện từ khu vực Liên Xô bị cắt |

| Phản ứng phương Tây | Cầu hàng không Berlin: Chiến dịch Vittles (Mỹ) và Chiến dịch Plainfare (Anh) |

| Hàng tiếp tế | Khoảng 2,3 triệu tấn (khoảng 2.326.000 tấn) trong hơn 278.000 chuyến bay |

| Nhu cầu hàng ngày | Khoảng 4.500 tấn mỗi ngày (khoảng 3.500 tấn than, 1.000 tấn lương thực) |

| Ngày kỷ lục | 16 tháng 4 năm 1949 (“Easter Parade”): 1.398 chuyến bay, khoảng 12.940 tấn trong 24 giờ |

| Chi phí | Khoảng 224 triệu đô la (khoảng 2,5 tỷ đô la theo tiền ngày nay); 101 người chết trong các tai nạn liên quan tới cầu hàng không, gồm 31 phi công Mỹ và 39 phi công Anh |

| Kết quả | Phong tỏa dỡ bỏ ngày 12 tháng 5 năm 1949; Cộng hòa Liên bang Đức thành lập ngày 23 tháng 5 năm 1949; Cộng hòa Dân chủ Đức thành lập ngày 7 tháng 10 năm 1949 |

3. Bối cảnh: Sự đổ vỡ của nước Đức bốn cường quốc

Nước Đức được cai quản như thế nào

Để hiểu Phong tỏa Berlin, cần hiểu nước Đức đã được cai quản như thế nào kể từ năm 1945. Tại Hội nghị Potsdam, bốn cường quốc chiếm đóng — Hoa Kỳ, Anh, Liên Xô và Pháp — đã đồng ý cùng cai quản nước Đức, thông qua Hội đồng Kiểm soát Đồng Minh, và đối xử với Đức như một đơn vị kinh tế thống nhất.

Thỏa thuận không tồn tại lâu. Bốn cường quốc bất đồng về hầu hết mọi thứ: về mức độ công nghiệp Đức, về bồi thường, về tương lai chính trị của Đức, và về tương lai của Berlin. Liên Xô tháo dỡ nhà máy công nghiệp trong khu vực của mình làm bồi thường và xây dựng chính quyền cộng sản; các cường quốc phương Tây, sau giai đoạn khắc nghiệt ban đầu, chuyển sang tái thiết kinh tế Đức, vì một nước Đức đói khát là gánh nặng cho các nước chiếm đóng và là mảnh đất cho chủ nghĩa cộng sản.

Năm 1946 và 1947, các khu vực phương Tây được hợp nhất về kinh tế — trước tiên khu vực Anh và Mỹ thành “Bizone” (tháng 1 năm 1947), rồi khu vực Pháp thành “Trizone” (1948) — trong khi khu vực Liên Xô đi theo con đường riêng.

Hội đồng Kiểm soát Đồng Minh, vốn được cho là sẽ cùng cai quản nước Đức, bế tắc liên tục và họp lần cuối vào tháng 3 năm 1948, khi đại diện Liên Xô bỏ ra ngoài.

Berlin — ngoại lệ của sự chia cắt

Berlin là ngoại lệ của sự chia cắt — và là vấn đề. Thành phố nằm sâu trong khu vực Liên Xô, nhưng đã được chia thành bốn khu vực tại Potsdam, và các cường quốc phương Tây nắm giữ ba khu vực phía tây, với khoảng hai phần ba dân số thành phố và phần lớn công nghiệp của nó.

Các đơn vị đồn trú phương Tây tại Berlin — tổng cộng khoảng 10.000 quân — được tiếp tế bằng đường bộ, đường sắt và kênh đào từ phía tây, theo các thỏa thuận năm 1945 bảo đảm quyền tiếp cận thành phố cho các cường quốc phương Tây.

Liên Xô chưa bao giờ thích sự sắp xếp này: Berlin là thủ đô của khu vực Liên Xô, và sự hiện diện của phương Tây tại đó, theo quan điểm của Moscow, là một điều bất thường và khiêu khích — một vùng đất phương Tây nằm giữa lòng phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô, nơi các đài phát thanh phương Tây phát sóng vào phía đông và nơi người Đông Đức chạy trốn với số lượng ngày càng tăng.

Năm 1948, Liên Xô bắt đầu siết chặt vị thế phương Tây: họ áp đặt hạn chế giao thông, khám xét các đoàn tàu quân sự phương Tây, và yêu cầu quyền kiểm tra mọi hàng hóa vào Berlin.

Ngòi nổ là tiền tệ

Ngòi nổ là tiền tệ. Ngày 20 tháng 6 năm 1948, các cường quốc phương Tây đưa ra đồng tiền mới, Deutsche Mark, trong các khu vực của họ, thay thế đồng Reichsmark cũ, vốn đã trở nên vô giá trị vì chiến tranh và vì thói quen in tiền không giới hạn của Liên Xô trong khu vực của mình.

Cải cách tiền tệ là điều kiện tiên quyết thiết yếu cho phục hồi kinh tế của miền tây nước Đức: không có đồng tiền ổn định, không thể có thương mại, đầu tư và phục hồi sản xuất. Nó cũng, trên thực tế, là tuyên bố về một nền kinh tế Tây Đức riêng biệt — và, theo hàm ý, về một nhà nước Tây Đức riêng biệt.

Liên Xô đáp trả ngày 23 tháng 6 bằng cải cách tiền tệ của riêng mình, đưa đồng mark Đông Đức vào khu vực của họ — và, quan trọng nhất, tuyên bố rằng đồng tiền Đông Đức mới là đồng tiền hợp pháp duy nhất trên toàn bộ Berlin, bao gồm cả các khu vực phía tây.

Các cường quốc phương Tây đáp trả bằng cách đưa Deutsche Mark vào Tây Berlin. Ngày 24 tháng 6, Liên Xô cắt đứt mọi tuyến tiếp cận mặt đất tới thành phố. Cuộc phong tỏa đã bắt đầu.

4. Quyết định của Liên Xô: Canh bạc của Stalin

Vì sao Stalin áp đặt phong tỏa?

Vì sao Stalin áp đặt phong tỏa? Các sử gia đã tranh luận câu hỏi này kể từ đó, và các tài liệu lưu trữ Liên Xô, mở ra sau năm 1991, vẫn chưa giải quyết được nó. Cách giải thích có khả năng nhất là Stalin có hai mục tiêu, và phong tỏa nhằm đạt cả hai.

Mục tiêu thứ nhất là ngăn chặn việc thành lập nhà nước Tây Đức: nếu các cường quốc phương Tây có thể bị đuổi khỏi Berlin, biểu tượng của sự hiện diện bốn cường quốc, thì dự án phương Tây sẽ bị mất uy tín và việc thành lập Tây Đức riêng sẽ bị trì hoãn hoặc từ bỏ.

Mục tiêu thứ hai là giành quyền kiểm soát toàn bộ Berlin: Liên Xô từ lâu đã muốn các cường quốc phương Tây rời khỏi thành phố, và phong tỏa là cách đạt được điều đó mà không cần chiến tranh — bằng cách khiến vị thế phương Tây không thể duy trì, và bằng cách đưa ra cho người dân Berlin lựa chọn giữa chết đói và sự cai trị của Liên Xô.

Tính toán của Stalin dựa trên một giả định

Tính toán của Stalin dựa trên một giả định: rằng phương Tây không thể tiếp tế cho Berlin bằng đường hàng không. Thành phố cần khoảng 4.500 tấn hàng tiếp tế mỗi ngày — khoảng 3.500 tấn than cho sưởi ấm, nấu ăn và công nghiệp, và khoảng 1.000 tấn lương thực — và năng lực cầu hàng không của các cường quốc phương Tây tháng 6 năm 1948, trên giấy tờ, còn xa mới đạt mức đó.

Không quân Hoa Kỳ tại châu Âu có khoảng 100 máy bay vận tải, chủ yếu là C-47 Dakota, mỗi chiếc chở khoảng ba tấn; Không quân Hoàng gia Anh có số lượng tương tự. Ngay cả khi bay suốt ngày đêm, họ chỉ có thể vận chuyển, tối đa, khoảng 700 tấn mỗi ngày.

Ban lãnh đạo Liên Xô đã tính toán và kết luận rằng cầu hàng không sẽ thất bại trong vài tuần, người dân Berlin sẽ chết đói, và các cường quốc phương Tây sẽ buộc phải rút lui theo điều kiện của Liên Xô.

Stalin cũng cho rằng phương Tây sẽ không mạo hiểm chiến tranh vì Berlin: các cường quốc phương Tây, ông tin, sẽ không gửi một đoàn xe vũ trang xuống đường cao tốc để phá phong tỏa, vì điều đó đồng nghĩa với chiến tranh với Liên Xô, và không ai ở Washington hay London muốn chiến tranh năm 1948. Ông đúng về giả định thứ hai, và sai về giả định thứ nhất.

Phương Tây thử cầu hàng không

Quyết định của phương Tây về việc thử cầu hàng không không hề hiển nhiên, và không nhất trí. Thống đốc quân sự Mỹ tại Đức, Tướng Lucius D. Clay, là người ủng hộ cầu hàng không mạnh mẽ nhất: ông lập luận rằng từ bỏ Berlin sẽ là thảm họa cho uy tín của Mỹ, rằng Moscow sẽ hiểu đó là bằng chứng phương Tây sẽ rút lui dưới áp lực, và rằng nó sẽ phá hủy niềm tin của người Đức ở phía tây.

Ngoại trưởng Anh Ernest Bevin đồng ý, và chính phủ Anh — nước đầu tiên đề xuất cầu hàng không — đã cam kết Không quân Hoàng gia. Tổng thống Truman, người phải quyết định, thận trọng: ông được các tư lệnh không quân cho biết cầu hàng không không thể tiếp tế cho một thành phố hai triệu rưỡi dân, và được cảnh báo rằng nỗ lực sẽ thất bại và làm nhục Hoa Kỳ.

Nhưng Truman cũng được Clay cho biết rằng lựa chọn thay thế — rút lui — sẽ còn tệ hơn, và ông chấp nhận lập luận của Clay. Ngày 25 tháng 6, một ngày sau khi phong tỏa bắt đầu, Truman phê chuẩn cầu hàng không và ra lệnh cung cấp mọi nguồn lực cần thiết. Chiếc máy bay Mỹ đầu tiên hạ cánh tại Tempelhof ngày 26 tháng 6.

Người Anh đã bắt đầu bay từ ngày 25 tháng 6.

5. Cầu hàng không: Chiến dịch Vittles và Chiến dịch Plainfare

Cầu hàng không Berlin bắt đầu

Cầu hàng không Berlin, theo lời một sử gia, là “kỳ tích hậu cần hàng không vĩ đại nhất trong lịch sử” — và nó bắt đầu như một sự ứng biến. Số máy bay có sẵn tháng 6 năm 1948 không đủ, các sân bay ở Berlin không đủ, và tổ chức cũng không đủ.

Người Mỹ bay từ các căn cứ không quân trong khu vực của mình — chủ yếu là Rhein-Main gần Frankfurt và Wiesbaden — tới Sân bay Tempelhof trong khu vực Mỹ của Berlin, quãng đường khoảng 280 km. Người Anh bay từ các căn cứ trong khu vực của mình — chủ yếu là Wunstorf, Lübeck và Fassberg — tới Sân bay Gatow trong khu vực Anh, và sau đó cũng tới Tempelhof.

Người Pháp, khu vực của họ không có sân bay phù hợp, đóng góp bằng cách xây một sân bay mới: Sân bay Tegel, trong khu vực Pháp, được xây dựng trong chín mươi ngày bởi 17.000 người Berlin, phần lớn là phụ nữ, làm việc với gạch vụn từ thành phố đổ nát, và khánh thành tháng 11 năm 1948.

Ba hành lang hàng không tới Berlin — mỗi hành lang rộng khoảng 32 km, đã thỏa thuận với Liên Xô năm 1945 — là những tuyến duy nhất máy bay có thể sử dụng, và cuối cùng chúng được sử dụng với độ chính xác của thời gian biểu đường sắt.

Bước ngoặt tháng 7 năm 1948

Bước ngoặt là sự xuất hiện, tháng 7 năm 1948, của Thiếu tướng William H. Tunner, chuyên gia vận tải hàng không Mỹ từng điều hành cầu hàng không “Hump” qua dãy Himalaya trong chiến tranh. Tunner đã áp đặt trật tự lên sự hỗn loạn. Ông thiết lập một hệ thống duy nhất, cứng nhắc: máy bay bay thành dòng liên tục, mỗi ba phút một chiếc, ngày đêm, trong mọi thời tiết; mỗi máy bay có khung giờ cố định để hạ cánh, dỡ hàng và cất cánh; các phi công bỏ lỡ lần tiếp cận bị cấm bay vòng và thử lại — họ phải trở về căn cứ với hàng hóa, để dòng bay không bao giờ bị gián đoạn.

Các đội mặt đất được huấn luyện để dỡ một chiếc C-54 trong vài phút — kỷ lục là mười phút — và chuẩn bị máy bay cho chuyến bay trở về. Bảo trì được thực hiện vào ban đêm, theo ca, và các phi công bay tới giới hạn an toàn.

Tunner cũng thay thế chiếc C-47 Dakota nhỏ, chở khoảng ba tấn, bằng chiếc C-54 Skymaster lớn hơn, chở khoảng mười tấn, và ông xây dựng đội bay cho tới khi, ở thời đỉnh cao, cầu hàng không sử dụng hơn 300 máy bay Mỹ và hơn 100 máy bay Anh, bao gồm cả thủy phi cơ hạ cánh trên sông Havel và hồ Wannsee, vận chuyển muối, than và các hàng hóa rời khác không bị hư hại bởi nước.

Các con số kể câu chuyện

Các con số kể câu chuyện về sự phát triển của cầu hàng không. Tháng 7 năm 1948, cầu hàng không vận chuyển khoảng 2.000 tấn mỗi ngày — chưa bằng một nửa nhu cầu của Berlin. Tới tháng 8, nó vận chuyển 4.500 tấn mỗi ngày, đủ đáp ứng nhu cầu tối thiểu của thành phố.

Tới mùa đông 1948–49, nó vận chuyển hơn 5.000 tấn mỗi ngày, và tích trữ than đá, lương thực để đối phó với thời khắc khắc nghiệt nhất của mùa đông. Ngày kỷ lục là 16 tháng 4 năm 1949, “Easter Parade”, khi 1.398 chuyến bay vận chuyển khoảng 12.940 tấn trong hai mươi bốn giờ — nhiều hơn nhu cầu của thành phố trong ba ngày.

Tổng cộng, cầu hàng không vận chuyển khoảng 2,3 triệu tấn hàng tiếp tế: khoảng 1,5 triệu tấn than, khoảng 500.000 tấn lương thực, và phần còn lại là các hàng hóa khác — thuốc men, máy móc, vật liệu xây dựng, và thậm chí, trong những tháng cuối, các bộ phận của một nhà máy điện mới.

Chi phí khoảng 224 triệu đô la, do Hoa Kỳ và Anh chia sẻ, và cái giá về con người là 101 sinh mạng mất trong các tai nạn liên quan tới cầu hàng không — 31 phi công Mỹ, 39 phi công Anh, và thường dân, nhân viên mặt đất người Đức trong số còn lại.

6. Đời sống tại Berlin bị phong tỏa

Phong tỏa là thử thách về sức chịu đựng

Đối với người dân Berlin, phong tỏa là thử thách về sức chịu đựng, và họ đã vượt qua thử thách đó. Điện của thành phố, phần lớn đến từ các nhà máy điện trong khu vực Liên Xô, bị cắt, vì vậy Tây Berlin chỉ có điện vài giờ mỗi ngày; các nhà máy làm việc theo ca, hộ gia đình nấu ăn và sưởi ấm bằng than mà cầu hàng không mang vào, và xe điện của thành phố chạy theo thời gian biểu rút gọn.

Lương thực được phân phối: khẩu phần hàng ngày ở Tây Berlin trong thời gian phong tỏa khoảng 1.900 calo — ít hơn 2.000 calo mà chính quyền phương Tây tính là tối thiểu cho sức khỏe, nhưng nhiều hơn khẩu phần ở khu vực Liên Xô, và đủ, cùng với lương thực người Berlin trồng trong vườn và lương thực đưa vào bằng đường hàng không, để ngăn nạn đói.

Không có nạn đói ở Berlin trong thời gian phong tỏa, và sức khỏe của thành phố — đo bằng tỷ lệ tử vong và tỷ lệ mắc bệnh — không sụp đổ. Người dân Berlin sụt cân, họ lạnh, và họ mệt mỏi; nhưng họ không gục ngã.

Biểu tượng nổi tiếng nhất: “Phi công Kẹo”

Biểu tượng nổi tiếng nhất của cầu hàng không không phải là con số thống kê mà là một con người: Trung úy Gail Halvorsen, phi công Mỹ, theo sáng kiến riêng, bắt đầu thả những chiếc dù nhỏ làm từ khăn tay, mang sô cô la và kẹo cao su, cho trẻ em tụ tập ở cuối đường băng tại Tempelhof để xem máy bay hạ cánh.

Những “máy bay ném bom nho khô” — cái tên người Berlin đặt cho máy bay cầu hàng không, từ nho khô trong khẩu phần của phi công Mỹ — trở thành huyền thoại, và Halvorsen trở thành anh hùng: “Phi công Kẹo”, “Phi công Sô cô la”, “Chú Cánh rung rinh” của trẻ em Berlin.

Việc thả kẹo là chuyện nhỏ — tổng cộng vài trăm pound kẹo — nhưng nó có ý nghĩa, vì nó cho người dân Berlin thấy cầu hàng không không phải là chiến dịch quân sự mà là chiến dịch nhân đạo, và những người lái máy bay quan tâm tới những người họ đang tiếp tế.

Chỉ huy của Halvorsen, Tướng Tunner, ban đầu ra lệnh cho ông dừng lại; khi câu chuyện tới báo chí Mỹ, Tunner đổi ý và biến việc thả kẹo thành một phần chính thức của chiến dịch, dưới tên “Chiến dịch Little Vittles”.

Tinh thần Berlin được duy trì

Tinh thần của người dân Berlin được duy trì bởi ban lãnh đạo chính trị của họ, và trên hết bởi thị trưởng điều hành Tây Berlin, Ernst Reuter. Reuter, một đảng viên Dân chủ Xã hội từng sống lưu vong tại Thổ Nhĩ Kỳ trong chiến tranh, là tiếng nói mạnh mẽ nhất của thành phố trong thời gian phong tỏa.

Ngày 9 tháng 9 năm 1948, trước đám đông khoảng 300.000 người Berlin tại Platz der Republik, trước Reichstag đổ nát, Reuter đọc bài phát biểu nổi tiếng nhất của cuộc phong tỏa: “Hỡi nhân dân thế giới, hỡi nhân dân Mỹ, Anh, Pháp, hãy nhìn thành phố này!…

Các bạn không thể do dự thêm một phút nào nữa!… Đừng từ bỏ thành phố này và nhân dân này!” Bài phát biểu, được phát sóng khắp thế giới, biến Reuter thành biểu tượng của sự kháng cự của Berlin, và biến phong tỏa thành phép thử về uy tín của phương Tây.

Người dân Berlin, Reuter nói, thà chịu đói còn hơn sống dưới sự cai trị của Liên Xô — và các cường quốc phương Tây, ông hàm ý, sẽ bị phán xét bởi việc họ có đứng về phía lựa chọn đó hay không.

Liên Xô cố gắng phá vỡ tinh thần Berlin

Liên Xô cố gắng phá vỡ tinh thần của Berlin. Họ đề nghị lương thực và than cho người dân Tây Berlin đăng ký thẻ khẩu phần trong khu vực Liên Xô — ít người nhận lời, và những ai nhận đều bị kỳ thị. Họ phát sóng tuyên truyền cáo buộc các cường quốc phương Tây dùng người dân Berlin làm con tốt.

Họ quấy rối cầu hàng không bằng máy bay chiến đấu, đèn pha và nhiễu sóng radio, và họ bắn vào — nhưng, quan trọng là, không bao giờ bắn rơi — một máy bay cầu hàng không nào. Quyết định của Liên Xô không bắn rơi máy bay là sự thật quan trọng nhất của cuộc phong tỏa: nó có nghĩa Stalin không sẵn sàng mạo hiểm chiến tranh vì Berlin, và cầu hàng không có thể tiếp tục chừng nào các cường quốc phương Tây còn sẵn sàng bay.

Phong tỏa là một cuộc vây hãm, nhưng đó là cuộc vây hãm mà bên vây hãm đã quyết định, từ trước, rằng họ sẽ không dùng vũ khí tối thượng của mình.

7. Kết thúc phong tỏa

Tới mùa xuân 1949, phong tỏa đang thất bại

Tới mùa xuân năm 1949, phong tỏa đang thất bại, và cả hai phe đều biết điều đó. Cầu hàng không đang vận chuyển nhiều hơn nhu cầu của Berlin, và các cường quốc phương Tây đang tích trữ đủ để thành phố sống sót ngay cả khi cầu hàng không bị gián đoạn.

Trong khi đó, Liên Xô đang phải trả giá: phong tỏa đã đoàn kết các cường quốc phương Tây, làm mất uy tín Liên Xô trong dư luận thế giới, và đẩy nhanh việc thành lập nhà nước Tây Đức mà phong tỏa nhằm ngăn chặn.

Tháng 4 năm 1949, các cường quốc phương Tây thành lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), liên minh quân sự sẽ là trụ cột phòng thủ của phương Tây trong bốn mươi năm tiếp theo. Phong tỏa đã đạt được điều ngược lại với mục đích của nó.

Kết thúc qua đàm phán bí mật và nước Đức mới

Kết thúc đến qua đàm phán, tiến hành bí mật thông qua Liên Hợp Quốc. Tháng 2 năm 1949, đại diện Liên Xô tại Liên Hợp Quốc, Yakov Malik, cho biết Liên Xô sẽ dỡ bỏ phong tỏa nếu các cường quốc phương Tây hoãn việc thành lập nhà nước Tây Đức và triệu tập cuộc họp Hội đồng Ngoại trưởng để thảo luận về Đức.

Các cường quốc phương Tây từ chối điều kiện đầu tiên — nhà nước Tây Đức vẫn sẽ tiến hành — nhưng chấp nhận điều kiện thứ hai. Ngày 4 tháng 5 năm 1949, bốn cường quốc thông báo phong tỏa sẽ được dỡ bỏ ngày 12 tháng 5, và cuộc họp Hội đồng Ngoại trưởng sẽ diễn ra tại Paris ngày 23 tháng 5.

Ngày 12 tháng 5, lúc 0 giờ 1 phút, đoàn xe Anh đầu tiên đi vào Berlin bằng đường bộ, và phong tỏa kết thúc. Cầu hàng không tiếp tục thêm bốn tháng nữa, tới ngày 30 tháng 9 năm 1949, để tích trữ phòng khi phong tỏa được áp đặt trở lại. Điều đó không bao giờ xảy ra.

Mười một ngày sau khi phong tỏa kết thúc, ngày 23 tháng 5 năm 1949, Cộng hòa Liên bang Đức được thành lập ở phía tây, với thủ đô tại Bonn. Ngày 7 tháng 10 năm 1949, Cộng hòa Dân chủ Đức được thành lập ở phía đông, với thủ đô tại Đông Berlin. Nước Đức bị chia cắt, và sẽ còn chia cắt trong bốn mươi năm. Hội đồng Ngoại trưởng họp tại Paris tháng 5 và tháng 6 năm 1949, như đã thỏa thuận, và không thống nhất được điều gì. Phong tỏa đã kết thúc, nhưng sự chia cắt mà nó đã chiến đấu để giành lấy giờ đây trở nên vĩnh viễn.

8. Đánh giá: Ai thắng trong Phong tỏa Berlin?

Phong tỏa thường được mô tả là chiến thắng của phương Tây

Phong tỏa Berlin thường được mô tả là chiến thắng của phương Tây, và theo nghĩa quan trọng nhất, đúng là như vậy: Liên Xô không đạt được mục tiêu nào của mình. Họ không ngăn chặn được việc thành lập Tây Đức, và không giành được quyền kiểm soát Berlin.

Các cường quốc phương Tây giữ vị trí của mình trong thành phố, và giữ nó trong bốn mươi năm tiếp theo, cho tới khi Bức tường sụp đổ năm 1989. Cầu hàng không chứng minh phương Tây có thể duy trì một cam kết bằng phương tiện kỹ thuật và hậu cần, mà không cần chiến tranh, và nó mang lại cho liên minh phương Tây một uy tín đạo đức mà trước đó họ chưa có: người dân Berlin, vốn là kẻ thù, trở thành đồng minh, và cầu hàng không trở thành huyền thoại sáng lập của Cộng hòa Liên bang.

Nhưng không phải chiến thắng hoàn toàn

Nhưng phong tỏa không phải là chiến thắng hoàn toàn của phương Tây. Liên Xô giữ khu vực của mình, và giữ Đông Berlin; sự chia cắt nước Đức, thứ mà phong tỏa đã chiến đấu để giành lấy, trở nên vĩnh viễn, và cái giá của việc giữ Tây Berlin là bốn mươi năm đối đầu ngay giữa lòng châu Âu.

Cầu hàng không cũng bộc lộ giới hạn của sức mạnh phương Tây: nó thành công vì Stalin đã chọn không bắn rơi máy bay, và không ai có thể chắc chắn rằng một nhà lãnh đạo Liên Xô tương lai sẽ đưa ra lựa chọn tương tự.

Bài học mà phương Tây rút ra từ phong tỏa là Berlin có thể được giữ, nhưng chỉ với một cái giá — và cái giá đó sẽ phải trả lại, năm 1958–61, khi Khrushchev lại đe dọa Berlin, và năm 1961, khi Bức tường được xây dựng.

Phong tỏa là cuộc khủng hoảng đầu tiên của Chiến tranh Lạnh, và nó đặt ra khuôn mẫu cho mọi cuộc khủng hoảng tiếp theo: đối đầu mà không có chiến tranh, tại một thành phố mà cả hai phe đều coi là biểu tượng của toàn bộ xung đột.

9. Di sản: Berlin, NATO và Chiến tranh Lạnh

Di sản viết trong các thể chế

Di sản của Phong tỏa Berlin được viết trong các thể chế của Chiến tranh Lạnh. Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương, thành lập tháng 4 năm 1949, khi phong tỏa vẫn còn hiệu lực, một phần là phản ứng với nó: các cường quốc phương Tây kết luận rằng họ cần một liên minh quân sự thường trực để răn đe Liên Xô, và Berlin là bằng chứng.

Cộng hòa Liên bang Đức, thành lập mười một ngày sau khi phong tỏa kết thúc, một phần là sản phẩm của nó: phong tỏa đã khiến việc thành lập nhà nước Tây Đức trở nên không thể tránh khỏi, và đã trao cho nhà nước đó một huyền thoại sáng lập — cầu hàng không — gắn nó với phương Tây.

Cộng hòa Dân chủ Đức, thành lập tháng 10 năm 1949, là câu trả lời của Liên Xô. Và sự chia cắt Berlin, mà phong tỏa không chấm dứt được, trở thành sự chia cắt thành phố bởi Bức tường năm 1961, và là biểu tượng mạnh mẽ nhất của Chiến tranh Lạnh.

Di sản của cầu hàng không trong hậu cần

Bản thân cầu hàng không để lại di sản trong hậu cần quân sự. Các kỹ thuật mà Tunner phát triển — dòng bay liên tục, khung giờ cố định, quay vòng nhanh — trở thành thực tiễn chuẩn của vận tải hàng không quân sự, và được sử dụng lại trong Chiến tranh Triều Tiên, Chiến tranh Việt Nam, và mọi cầu hàng không lớn kể từ đó.

Chính các máy bay — C-54 Skymaster và các máy bay kế tiếp — trở thành ngựa thồ của các lực lượng không quân thời Chiến tranh Lạnh. Và cầu hàng không để lại di sản trong ký ức của Berlin: Sân bay Tempelhof, đóng cửa năm 2008, nay là công viên công cộng, và Đài tưởng niệm Cầu hàng không — một cột bê tông với ba nhánh trên đỉnh, tượng trưng cho ba hành lang hàng không — đứng tại Platz der Luftbrücke, nơi người dân Berlin vẫn tụ họp vào các dịp kỷ niệm phong tỏa.

Những “máy bay ném bom nho khô” được nhớ tới ở Berlin như những người đã cứu thành phố, và Gail Halvorsen, “Phi công Kẹo”, đã trở lại Berlin nhiều lần trong những năm cuối đời, để được thành phố mà ông đã giúp cứu vinh danh.

Bài học về chính Chiến tranh Lạnh

Phong tỏa còn để lại bài học về chính Chiến tranh Lạnh: rằng nó sẽ được chiến đấu không phải bằng quân đội mà bằng biểu tượng, bằng hậu cần, bằng sự kiên nhẫn của nhân dân và quyết tâm của chính phủ.

Phong tỏa Berlin là lần đầu tiên Liên Xô và phương Tây đối đầu trực tiếp với nhau sau Thế chiến II, và là lần đầu tiên họ làm vậy mà không có chiến tranh. Khuôn mẫu mà nó thiết lập — khủng hoảng, đối đầu, đàm phán, và một thỏa thuận để lại sự chia cắt căn bản nguyên vẹn — sẽ lặp lại ở Triều Tiên, ở Cuba, ở Việt Nam, và tại chính Berlin, hết lần này đến lần khác, cho tới khi Chiến tranh Lạnh kết thúc năm 1989–91.

Người dân Berlin từng sống qua phong tỏa hiểu khuôn mẫu đó hơn bất kỳ ai: họ đã sống với nó, và họ đã sống sót qua nó.

10. Nhân vật chính

Harry S. Truman (Hoa Kỳ) và Joseph Stalin (Liên Xô)

Harry S. Truman (Hoa Kỳ). ** Tổng thống Hoa Kỳ từ 1945 đến 1953. Truman phê chuẩn cầu hàng không ngày 25 tháng 6 năm 1948, trái với lời khuyên của các tư lệnh không quân, và ra lệnh cung cấp mọi nguồn lực cần thiết. Quyết định này là một trong những hành động định hình nhiệm kỳ tổng thống của ông, và nó thiết lập cam kết của Mỹ với Berlin kéo dài tới năm 1989.

Joseph Stalin (Liên Xô). ** Lãnh đạo Liên Xô. Stalin ra lệnh phong tỏa vì tin rằng phương Tây không thể tiếp tế cho Berlin bằng đường hàng không và sẽ buộc phải rút lui. Tính toán sai lầm của ông — thành công của cầu hàng không — là một trong những thất bại lớn của chính sách đối ngoại của ông, và nó đẩy nhanh sự chia cắt nước Đức mà ông tìm cách ngăn chặn.

Lucius D. Clay (Hoa Kỳ), William H. Tunner (Hoa Kỳ), Ernest Bevin (Vương quốc Anh), Ernst Reuter (Đức) và Gail Halvorsen (Hoa Kỳ)

Lucius D. Clay (Hoa Kỳ). ** Thống đốc quân sự Mỹ tại Đức và người ủng hộ cầu hàng không mạnh mẽ nhất. Clay lập luận rằng từ bỏ Berlin sẽ phá hủy uy tín của Mỹ và niềm tin của người Đức ở phía tây, và ông thúc giục Truman phê chuẩn cầu hàng không. Sau đó ông làm Cao ủy Mỹ tại Đức.

William H. Tunner (Hoa Kỳ). ** Chỉ huy cầu hàng không từ tháng 7 năm 1948. Tunner, người từng điều hành cầu hàng không “Hump” qua dãy Himalaya trong chiến tranh, đã áp đặt hệ thống cứng nhắc — dòng bay liên tục, khung giờ cố định, quay vòng nhanh — khiến cầu hàng không hoạt động. Ông được coi là cha đẻ của vận tải hàng không quân sự hiện đại.

Ernest Bevin (Vương quốc Anh). ** Ngoại trưởng Anh từ 1945 đến 1951. Bevin ủng hộ cầu hàng không từ ngày đầu tiên, cam kết Không quân Hoàng gia, và là một trong những kiến trúc sư của NATO. Sự cứng rắn của ông trong thời gian phong tỏa đã mang lại cho ông sự tôn trọng của người dân Berlin và người Mỹ.

Ernst Reuter (Đức). ** Thị trưởng điều hành Tây Berlin trong thời gian phong tỏa. Bài phát biểu ngày 9 tháng 9 năm 1948 của Reuter — “Hỡi nhân dân thế giới… hãy nhìn thành phố này!” — trở thành biểu tượng của sự kháng cự của Berlin, và ông vẫn là nhân vật chính trị hàng đầu của thành phố tới khi qua đời năm 1953.

Gail Halvorsen (Hoa Kỳ). ** Trung úy, Không quân Hoa Kỳ, “Phi công Kẹo”. Việc Halvorsen tự phát thả sô cô la và kẹo cao su cho trẻ em Berlin trở thành biểu tượng nhân văn của cầu hàng không, và ông vẫn là nhân vật được yêu mến tại Berlin suốt phần đời còn lại.

11. Câu hỏi thường gặp

Phong tỏa Berlin và cầu hàng không

Phong tỏa Berlin là gì?

Phong tỏa Berlin là việc Liên Xô đóng cửa, từ ngày 24 tháng 6 năm 1948 đến ngày 12 tháng 5 năm 1949, mọi tuyến đường bộ, đường sắt và kênh đào tới các khu vực phía tây của Berlin, nhằm buộc các Đồng Minh phương Tây rời khỏi thành phố. Các cường quốc phương Tây đáp trả bằng Cầu hàng không Berlin, tiếp tế cho thành phố hoàn toàn bằng đường hàng không.

Vì sao Liên Xô phong tỏa Berlin?

Ngòi nổ trực tiếp là cải cách tiền tệ của phương Tây ngày 20 tháng 6 năm 1948, đưa Deutsche Mark vào các khu vực phía tây. Stalin hy vọng phong tỏa sẽ ngăn chặn việc thành lập nhà nước Tây Đức riêng và đuổi các cường quốc phương Tây khỏi Berlin, trao cho Liên Xô quyền kiểm soát toàn bộ thành phố.

Cầu hàng không Berlin hoạt động như thế nào?

Máy bay Đồng Minh bay thành dòng liên tục qua ba hành lang hàng không đã thỏa thuận, hạ cánh vài phút một chuyến tại các sân bay Tempelhof, Gatow và (từ tháng 11 năm 1948) Tegel. Dưới quyền Tướng William H. Tunner, cầu hàng không vận chuyển khoảng 2,3 triệu tấn lương thực, than đá và hàng tiếp tế khác trong hơn 278.000 chuyến bay suốt gần mười một tháng.

Berlin cần bao nhiêu mỗi ngày?

Khoảng 4.500 tấn mỗi ngày — khoảng 3.500 tấn than cho sưởi ấm, nấu ăn và công nghiệp, và khoảng 1.000 tấn lương thực. Cầu hàng không ban đầu vận chuyển ít hơn nhiều, nhưng tới tháng 8 năm 1948 nó đã đáp ứng nhu cầu hàng ngày, và tới mùa xuân năm 1949 nó vận chuyển nhiều hơn nhu cầu của thành phố.

“Phi công Kẹo”, kết thúc phong tỏa và thương vong

“Phi công Kẹo” là ai?

Trung úy Gail Halvorsen, phi công Mỹ, bắt đầu thả sô cô la và kẹo cao su trên những chiếc dù nhỏ làm từ khăn tay cho trẻ em xem máy bay hạ cánh tại Tempelhof. Việc thả kẹo trở thành một phần chính thức của cầu hàng không với tên “Chiến dịch Little Vittles”, và Halvorsen trở thành nhân vật được yêu mến tại Berlin.

Khi nào phong tỏa kết thúc?

Liên Xô dỡ bỏ phong tỏa ngày 12 tháng 5 năm 1949. Cầu hàng không tiếp tục tới ngày 30 tháng 9 năm 1949 để tích trữ. Mười một ngày sau khi phong tỏa kết thúc, ngày 23 tháng 5 năm 1949, Cộng hòa Liên bang Đức được thành lập; Cộng hòa Dân chủ Đức tiếp nối ngày 7 tháng 10 năm 1949.

Có ai thiệt mạng trong Cầu hàng không Berlin không?

Có — 101 người chết trong các tai nạn liên quan tới cầu hàng không, gồm 31 phi công Mỹ và 39 phi công Anh, cùng thường dân và nhân viên mặt đất người Đức. Cầu hàng không bay trong mọi thời tiết, ngày đêm, và tỷ lệ tai nạn, dù thấp so với số chuyến bay, là cái giá thực sự của chiến dịch.

12. Nguồn

1. Encyclopædia Britannica, “Berlin blockade” — tổng quan về phong tỏa, cầu hàng không và hậu quả.

2. Wikipedia, “Berlin Blockade” — ngày tháng, số liệu trọng tải (2.326.406 tấn; 278.228 chuyến bay), Cuộc diễu hành Phục sinh và số liệu thương vong.

3. Andrei Cherny, The Candy Bombers: The Untold Story of the Berlin Airlift and America’s Finest Hour (G. P. Putnam’s Sons, 2008) — lịch sử kể chuyện về cầu hàng không và Gail Halvorsen.

4. Daniel F. Harrington, Berlin on the Brink: The Blockade, the Airlift, and the Early Cold War (University Press of Kentucky, 2012) — ngoại giao phong tỏa và quá trình ra quyết định tại Washington, London và Moscow.

5. W. Phillips Davison, The Berlin Blockade: A Study in Cold War Politics (Princeton University Press, 1958) — nghiên cứu học thuật kinh điển về cuộc khủng hoảng.

6. United States Air Force, “The Berlin Airlift” (af.mil) — tường thuật chính thức về Chiến dịch Vittles, trọng tải và máy bay sử dụng.

7. Ann and John Tusa, The Berlin Airlift (Atheneum, 1988) — lịch sử phổ thông về cầu hàng không và đời sống tại Berlin bị phong tỏa.

Đọc thêm

• Gail S. Halvorsen, The Berlin Candy Bomber (Horizon Publishers, 2002).

• Roger G. Miller, To Save a City: The Berlin Airlift, 1948–1949 (Texas A&M University Press, 2000).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Liên minh Trung tâm
• Chiến tranh Balkan