Liên minh Trung tâm

1. Mở đầu

Liên minh Trung tâm là liên minh các quốc gia chiến đấu chống lại phe Đồng Minh trong Thế chiến I: Đế quốc Đức và Áo–Hung, hai đối tác của Liên minh Ba bên đã tham chiến năm 1914, cùng với Đế quốc Ottoman gia nhập tháng 10–11 năm 1914 và Vương quốc Bulgaria gia nhập tháng 10 năm 1915.

Cái tên xuất phát từ vị trí địa lý của họ — họ chiếm trung tâm châu Âu, giữa phe Đồng Minh ở phía tây (Pháp và Anh) và phe Đồng Minh ở phía đông (Nga), với Đế quốc Ottoman canh giữ các eo biển ở phía nam. Ở thời đỉnh cao, Liên minh Trung tâm sở hữu một số quân đội đáng gờm nhất thế giới: quân đội Đức, được huấn luyện và trang bị tốt nhất châu Âu; quân đội Áo–Hung, đông đảo nhưng bị chia rẽ bởi các phân chia dân tộc; quân đội Ottoman, kiên cường và được chỉ huy giỏi trong phòng thủ; và quân đội Bulgaria, nhỏ nhưng dẻo dai và hiệu quả tại Balkan.

Cùng nhau, họ cầm cự với kẻ thù trên mọi phía trong bốn năm. Mùa thu năm 1918, trong vòng sáu tuần, liên minh sụp đổ: Bulgaria xin đình chiến ngày 29 tháng 9, Đế quốc Ottoman ngày 30 tháng 10, Áo–Hung ngày 3 tháng 11, và Đức ngày 11 tháng 11.

 

Liên minh Trung tâm là một liên minh của những thành viên không ngang nhau, gắn bó với nhau ít bởi mục đích chung mà bởi kẻ thù chung và bởi sức mạnh của Đức. Đức vượt trội là thành viên mạnh nhất, và tới năm 1916 nước này đã thực tế nắm quyền chỉ huy nỗ lực chiến tranh của liên minh: các tướng Đức chỉ đạo các chiến dịch của Áo–Hung trên Mặt trận phía Đông, các sĩ quan Đức củng cố quân đội Ottoman và Bulgaria, và công nghiệp Đức cung cấp cho các đồng minh vũ khí, tiền bạc và than đá.

Áo–Hung, cường quốc đã khơi mào chiến tranh, ngày càng phụ thuộc vào Berlin, và tới năm 1918, theo lời một sử gia, nó đã là “vệ tinh” của Đức. Đế quốc Ottoman chiến đấu cuộc chiến của riêng mình, phần lớn trên các mặt trận của riêng mình, và theo đuổi mục tiêu riêng tại Kavkaz và Trung Đông.

Bulgaria chỉ chiến đấu vì một điều: khôi phục Macedonia, đã mất trong Chiến tranh Balkan lần thứ hai năm 1913. Câu chuyện của liên minh vì thế không phải là một câu chuyện duy nhất mà là bốn câu chuyện, gắn bó với nhau bởi một cuộc chiến mà mỗi thành viên hiểu theo cách khác nhau — và cuối cùng đã hủy diệt cả bốn nước.

Các chế độ quân chủ Đức, Áo–Hung, Ottoman và Bulgaria đều sụp đổ năm 1918, và không đế quốc nào trong bốn đế quốc đã tham chiến năm 1914 còn sống sót dưới hình thức cũ.

2. Thông tin chính

| Thành viên | Đế quốc Đức, Áo–Hung, Đế quốc Ottoman, Vương quốc Bulgaria |

| Còn gọi là | Liên minh Bốn bên (sau khi Bulgaria gia nhập năm 1915) |

| Đức tham chiến | 1 tháng 8 năm 1914 (tuyên chiến với Nga); 3 tháng 8 (với Pháp) |

| Áo–Hung tham chiến | 28 tháng 7 năm 1914 (tuyên chiến với Serbia) |

| Ottoman gia nhập | 29 tháng 10 năm 1914 (tấn công hải quân vào Nga); tuyên chiến chính thức đầu tháng 11 năm 1914 |

| Bulgaria gia nhập | 14 tháng 10 năm 1915 (tuyên chiến với Serbia) |

| Tổng dân số (1914) | Khoảng 150 triệu (Đức ~68 triệu, Áo–Hung ~53 triệu, Ottoman ~21 triệu, Bulgaria ~5 triệu) |

| Tổng số quân nhân tử trận | Khoảng 4 triệu (Đức ~2 triệu, Áo–Hung ~1,2 triệu, Ottoman ~770.000, Bulgaria ~90.000; số liệu khác nhau theo nguồn) |

| Sụp đổ | Bulgaria 29 tháng 9 năm 1918; Ottoman 30 tháng 10 năm 1918; Áo–Hung 3 tháng 11 năm 1918; Đức 11 tháng 11 năm 1918 |

| Hiệp ước hòa bình | Versailles (Đức, 1919), Saint-Germain (Áo, 1919), Trianon (Hungary, 1920), Neuilly (Bulgaria, 1919), Sèvres (Ottoman, 1920, thay bằng Lausanne, 1923) |

3. Liên minh Trung tâm được hình thành như thế nào

Liên minh không do một hiệp ước tạo ra

Liên minh Trung tâm không được tạo ra bởi một hiệp ước duy nhất. Nó được tập hợp, từng nước một, trong mười lăm tháng đầu tiên của chiến tranh, và mỗi sự gia nhập đều có logic riêng. Cốt lõi là Liên minh Kép năm 1879 giữa Đức và Áo–Hung, nền tảng của Liên minh Ba bên năm 1882.

Khi Áo–Hung tuyên chiến với Serbia ngày 28 tháng 7 năm 1914, Đức bị ràng buộc bởi Liên minh Kép phải hỗ trợ Vienna nếu Nga can thiệp — và Nga, với tư cách là nước bảo hộ Serbia, đã can thiệp. Đức tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8 và với Pháp ngày 3 tháng 8, và xâm lược Bỉ ngày 4 tháng 8, kéo Anh vào chiến tranh. Ý, thành viên thứ ba của Liên minh Ba bên, tuyên bố trung lập ngày 3 tháng 8, lập luận rằng Liên minh mang tính phòng thủ và Áo–Hung là bên gây hấn.

Liên minh Ba bên vì thế thực tế đã trở lại thành Liên minh Kép — và sẽ còn như vậy cho tới khi Đế quốc Ottoman gia nhập vào mùa thu.

Đế quốc Ottoman gia nhập

Việc Đế quốc Ottoman gia nhập là kết quả của một liên minh bí mật ký ngày 2 tháng 8 năm 1914, hai ngày trước khi Anh tuyên chiến với Đức. Chính phủ Ottoman — do bộ ba Young Turk gồm Enver Pasha, Talaat Pasha và Djemal Pasha chi phối từ năm 1913 — sợ Nga trên hết: Nga đã giao chiến với Ottoman trong mười hai cuộc chiến kể từ thế kỷ XVII, và phe Young Turk tin rằng Hiệp ước Ba bên có ý định phân chia Đế quốc Ottoman khi chiến tranh kết thúc. Đức đưa ra những gì Ottoman cần: tiền, vũ khí, và sự bảo đảm chống lại Nga. Đổi lại, Ottoman hứa sẽ tham chiến.

Việc gia nhập chính thức được dàn dựng bởi Đô đốc Đức Wilhelm Souchon, chỉ huy hai tàu chiến Đức — tàu tuần dương chiến đấu Goeben và tàu tuần dương hạng nhẹ Breslau — đã thoát khỏi hạm đội Anh và Pháp ở Địa Trung Hải tháng 8 năm 1914 và trú ẩn tại Constantinople.

Ngày 29 tháng 10, Souchon, treo cờ Ottoman nhưng theo lệnh Đức, dẫn hạm đội Ottoman bắn phá các cảng Biển Đen của Nga. Nga tuyên chiến ngày 2 tháng 11, và Anh, Pháp theo sau ngày 5 tháng 11. Đế quốc Ottoman đã tham chiến.

Bulgaria gia nhập một năm sau

Việc Bulgaria gia nhập, một năm sau đó, là kết quả của cuộc đấu giá giữa hai phe. Bulgaria là nước thua trong Chiến tranh Balkan lần thứ hai năm 1913, trong đó nước này mất Macedonia vào tay Serbia và Hy Lạp và miền nam Dobruja vào tay Romania.

Vua Ferdinand và thủ tướng Vasil Radoslavov quyết tâm khôi phục Macedonia, và cả hai phe đều đề nghị trao nó cho họ: phe Đồng Minh đề nghị Macedonia nếu Bulgaria gia nhập họ, nhưng họ không thể thực hiện, vì Serbia — đồng minh của họ — từ chối từ bỏ nó.

Liên minh Trung tâm đề nghị nó không kèm điều kiện, và còn đề nghị thêm: tiền, vũ khí, và sự hỗ trợ của quân Đức và Áo–Hung cho chiến dịch chống Serbia. Ngày 6 tháng 9 năm 1915, Bulgaria ký hiệp ước bí mật với Đức và Áo–Hung, và ngày 14 tháng 10 tuyên chiến với Serbia.

Liên minh đã hoàn chỉnh: bốn cường quốc, chiến đấu trên bốn mặt trận, chống lại một liên minh cuối cùng sẽ có hơn hai mươi quốc gia.

4. Đức: Động cơ của Liên minh Trung tâm

Đức là trung tâm của liên minh

Đức là trung tâm của Liên minh Trung tâm — quân đội lớn nhất, nền kinh tế lớn nhất, công nghiệp tiên tiến nhất, và, từ năm 1916, bộ chỉ huy tối cao thực tế. Kế hoạch chiến tranh của Đức, Kế hoạch Schlieffen, được thiết kế cho một cuộc chiến ngắn: chiến thắng nhanh chóng trước Pháp ở phía tây, bằng một cuộc di chuyển vòng lớn qua Bỉ, sau đó quay sang phía đông để giải quyết Nga.

Kế hoạch thất bại tại trận Marne tháng 9 năm 1914, và Đức thấy mình rơi vào cuộc chiến hai mặt trận mà họ lo sợ, chiến đấu trong chiến tranh tiêu hao trên Mặt trận phía Tây và chiến tranh cơ động trên Mặt trận phía Đông.

Quân đội Đức đã thích ứng: trên Mặt trận phía Tây, họ xây dựng hệ thống phòng thủ đáng gờm nhất trong lịch sử quân sự, và giữ vững nó trước mọi cuộc tấn công của Đồng Minh; trên Mặt trận phía Đông, dưới thời Hindenburg và Ludendorff, họ giành những chiến thắng lớn nhất của chiến tranh — Tannenberg tháng 8 năm 1914, chiến dịch Gorlice–Tarnów tháng 5 năm 1915, đánh đuổi người Nga khỏi Ba Lan, và các chiến dịch 1916–17 đưa quân Đức tới cổng Riga và vào Romania.

Chiến tranh kinh tế và xã hội của Đức

Chiến tranh của Đức cũng là chiến tranh kinh tế và xã hội, và chính tại đây điểm yếu của liên minh bắt đầu bộc lộ. Phong tỏa hải quân của Anh cắt Đức khỏi lương thực và nguyên liệu thô từ nước ngoài, và tới năm 1916 nhân dân Đức đói khát: “mùa đông củ cải” 1916–17, khi vụ khoai tây thất bát và củ cải trở thành lương thực chính, đã khiến hàng trăm nghìn thường dân chết vì suy dinh dưỡng và bệnh tật — con số chính xác còn tranh cãi, với các ước tính thường dao động từ vài trăm nghìn.

Chính phủ Đức đáp trả bằng Chương trình Hindenburg năm 1916, nỗ lực huy động toàn bộ nền kinh tế cho chiến tranh dưới sự chỉ đạo của quân đội, và bằng chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, nối lại tháng 2 năm 1917 trong canh bạc nhằm làm Anh đói khát trước khi sức mạnh Mỹ kịp tới.

Canh bạc thất bại: chiến dịch tàu ngầm đưa Hoa Kỳ vào chiến tranh tháng 4 năm 1917, và tuyên bố chiến tranh của Mỹ đã định đoạt số phận của liên minh, dù quân Mỹ phải tới năm 1918 mới tới mặt trận với số lượng lớn.

Đức nắm quyền chỉ huy thực tế từ 1916

Tới năm 1916, Đức cũng đã nắm quyền chỉ huy thực tế của liên minh. Hội đồng Chiến tranh Tối cao, thành lập năm 1916, do bộ chỉ huy tối cao Đức — OHL, dưới thời Hindenburg và Ludendorff, những người từ tháng 8 năm 1916 thực tế là người cai trị nước Đức, với Kaiser chỉ là bù nhìn — chi phối.

Các sĩ quan Đức được gắn với quân đội Áo–Hung, Ottoman và Bulgaria; tiền của Đức tài trợ cho nỗ lực chiến tranh của các đồng minh; và quân Đức được gửi tới bất cứ nơi nào mặt trận gặp nguy hiểm — tới Serbia năm 1915, tới Romania năm 1916, tới Ý sau Caporetto năm 1917, tới Palestine và Mesopotamia để hỗ trợ Ottoman.

Sự sắp xếp này giữ liên minh tiếp tục chiến đấu, nhưng nó cũng gây ra oán giận: người Áo bực bội vì bị đối xử như cấp dưới, người Ottoman bực bội vì Đức can thiệp vào công việc của mình, và người Bulgaria bực bội vì bị dùng làm quân phụ trợ trong các chiến dịch phục vụ lợi ích của Đức, không phải của Bulgaria.

Liên minh giữ vững chừng nào nó còn thắng, hoặc ít nhất là không thua. Khi nó bắt đầu thua, vào mùa hè năm 1918, nó tan rã.

5. Áo–Hung: Cường quốc khơi mào chiến tranh

Cường quốc khơi mào chiến tranh

Áo–Hung là cường quốc đã khơi mào chiến tranh, và là cường quốc ít có khả năng chiến đấu nhất. Chế độ Quân chủ Kép — Đế quốc Áo và Vương quốc Hungary, hợp nhất dưới một hoàng đế duy nhất kể từ Thỏa hiệp năm 1867 — là một nhà nước đa dân tộc với khoảng 53 triệu dân, trong đó chỉ khoảng 44% nói tiếng Đức hoặc tiếng Hungary; số còn lại là người Séc, Slovakia, Ba Lan, Ukraine, Romania, Serbia, Croatia, Slovenia, Bosnia và Ý.

Quân đội phản ánh sự đa dạng đó: các trung đoàn được tổ chức theo dân tộc, sĩ quan ra lệnh bằng tiếng Đức, và binh sĩ thường không hiểu nhau. Mục tiêu chiến tranh của Quân chủ chế mang tính phòng thủ — nghiền nát Serbia, giữ đế quốc đoàn kết, và sống sót — nhưng chính cuộc chiến đã đẩy nhanh các lực lượng đang kéo nó tan rã.

Chiến tranh bắt đầu trong thảm họa

Chiến tranh của Áo–Hung bắt đầu trong thảm họa. Tổng tham mưu trưởng, Conrad von Hötzendorf, phát động các cuộc tấn công đồng thời chống Serbia và Nga mùa hè năm 1914, và cả hai đều thất bại: chiến dịch Serbia kết thúc trong cuộc rút lui nhục nhã, quân đội bị đánh đuổi khỏi Serbia vào tháng 12 năm 1914, và chiến dịch Nga kết thúc với việc mất Galicia và pháo đài lớn Przemyśl, thất thủ tháng 3 năm 1915 sau sáu tháng bị vây hãm.

Quân chủ chế mất hơn một triệu người trong năm đầu tiên của chiến tranh — chết, bị thương và bị bắt làm tù binh — và không bao giờ hồi phục. Từ năm 1915 trở đi, quân đội Áo–Hung chỉ có thể tác chiến với sự giúp đỡ của Đức: quân Đức và tướng Đức cần thiết cho mọi cuộc tấn công lớn, từ bước đột phá Gorlice–Tarnów năm 1915 tới việc chinh phục Serbia cuối năm đó, chinh phục Romania năm 1916, và chiến thắng tại Caporetto năm 1917, đánh đuổi quân Ý về tới sông Piave.

Mặt trận duy nhất mà Áo–Hung chiến đấu một mình là Mặt trận Ý, trên dãy Alps và sông Isonzo, nơi mười một trận đánh diễn ra dọc sông Isonzo từ năm 1915 đến 1917 — và nơi, cuối cùng, quân đội của Quân chủ chế đã giữ vững, với cái giá khủng khiếp, cho tới khi sụp đổ hoàn toàn.

Quân chủ chế đang hấp hối ở trong nước

Ở trong nước, Quân chủ chế đang hấp hối. Thiếu lương thực, do phong tỏa của Đồng Minh và sự sụp đổ của giao thông, ảnh hưởng nặng nề nhất tới các thành phố: Vienna, với dân số hai triệu người, đã đói khát từ năm 1916 và chết đói vào năm 1918.

Các dân tộc, được hứa hẹn tự trị và cải cách, ngày càng bất mãn: người Séc, Slovakia, Ba Lan, Nam Slav và Romania đều hướng tới phe Đồng Minh và Mười Bốn Điểm của Tổng thống Wilson để tìm lời hứa về quyền tự quyết.

Hoàng đế Franz Joseph qua đời tháng 11 năm 1916, sau sáu mươi tám năm trị vì, và người kế nhiệm ông, Charles I trẻ tuổi, cố gắng ký hòa bình riêng với Đồng Minh năm 1917 — Vụ Sixtus — và thất bại, khiến Áo–Hung phụ thuộc vào Đức hơn bao giờ hết.

Tới mùa hè năm 1918, quân đội đang tan rã: binh sĩ đào ngũ với số lượng lớn, các ủy ban dân tộc tuyên bố độc lập, và ngày 28 tháng 10 năm 1918, Tiệp Khắc tuyên bố độc lập, tiếp theo là Nhà nước của người Slovenia, Croatia và Serbia vào ngày hôm sau. Ngày 3 tháng 11, Áo–Hung ký Hiệp định đình chiến Villa Giusti.

Ngày 11 tháng 11, Charles từ bỏ việc tham gia công việc nhà nước; đế quốc đã không còn tồn tại.

6. Đế quốc Ottoman và Bulgaria

Đế quốc Ottoman — cuộc chiến dài nhất

Đế quốc Ottoman đã chiến đấu cuộc chiến dài nhất và, theo một số cách, đáng chú ý nhất trong số các nước Liên minh Trung tâm. Quân đội của họ giữ vững Dardanelles trước cuộc tấn công lớn bằng hải quân và bộ binh của Đồng Minh tại Gallipoli năm 1915–16, gây thất bại nhục nhã cho Anh và Pháp; họ giữ Kut tại Mesopotamia năm 1916, bắt giữ một quân đội Anh; và họ giữ Palestine và Syria trong ba năm trước khi bị quân Anh dưới quyền Allenby đánh lui năm 1917–18.

Chiến tranh của Ottoman diễn ra trên năm mặt trận — Kavkaz chống Nga, Dardanelles chống Anh và Pháp, Mesopotamia và Palestine chống Anh, và Sinai chống Anh cùng Cuộc nổi dậy Ả Rập — và được chiến đấu bởi một quân đội trang bị kém, tiếp tế kém và thường chỉ huy kém, nhưng tỏ ra kiên cường phi thường trong phòng thủ.

Nỗ lực chiến tranh của đế quốc trên thực tế do Enver Pasha, bộ trưởng chiến tranh, chỉ đạo, cùng với phái bộ quân sự Đức dưới quyền Liman von Sanders, người chỉ huy phòng thủ Gallipoli.

Mặt tối của chiến tranh Ottoman

Chiến tranh của Ottoman cũng có mặt tối cần được nêu rõ ràng. Năm 1915, chính phủ Ottoman ra lệnh trục xuất dân cư Armenia ở miền đông Anatolia, trong quá trình đó — qua thảm sát, đói khát, bệnh tật và kiệt sức trên các cuộc hành quân cưỡng bức — rất nhiều người Armenia đã chết. Ước tính của các sử gia về số người chết khác nhau rất lớn, thường từ khoảng 600.000 đến 1,5 triệu, và các sự kiện này được nhiều chính phủ và sử gia công nhận là diệt chủng, trong khi chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ tranh cãi về cách mô tả đó.

Các cuộc trục xuất được chính phủ Ottoman trình bày như một biện pháp an ninh chống lại sự ủng hộ của người Armenia đối với Nga, nhưng quy mô và tính hệ thống của các vụ giết chóc, bao gồm việc giết hại đàn ông, phụ nữ và trẻ em Armenia không gây đe dọa quân sự nào, đã khiến hầu hết các sử gia ngoài Thổ Nhĩ Kỳ kết luận rằng ý định là hủy diệt cộng đồng Armenia tại Anatolia.

Cuộc diệt chủng người Armenia là chủ đề của một bài viết riêng trên trang này, và nó được ghi lại ở đây vì không một tường thuật trung thực nào về chiến tranh Ottoman có thể bỏ qua nó. Các cộng đồng Kitô hữu Assyria và Hy Lạp của đế quốc cũng chịu các vụ giết chóc và trục xuất quy mô lớn trong cùng thời kỳ.

Chiến tranh của Bulgaria nhỏ hơn và tập trung hơn

Chiến tranh của Bulgaria nhỏ hơn, ngắn hơn và tập trung hơn. Quân đội Bulgaria, khoảng 800.000 người khi huy động đầy đủ, là một trong những quân đội giỏi nhất Balkan, và nó đóng vai trò quyết định trong việc chinh phục Serbia năm 1915 và giữ vững mặt trận Macedonia chống lại quân Đồng Minh tại Salonika trong ba năm.

Mục tiêu chiến tranh của Bulgaria là Macedonia, và Bulgaria đã đạt được nó: việc chinh phục Serbia mang lại cho nước này Vardar Macedonia đã mất năm 1913, và chiến dịch chống Romania năm 1916 khôi phục miền nam Dobruja.

Nhưng những thắng lợi của Bulgaria hoàn toàn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của Đức, và nền kinh tế Bulgaria — nghèo, nông nghiệp và phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực — không thể duy trì một cuộc chiến dài. Tới năm 1918, quân đội Bulgaria đang đói khát, đào ngũ lan rộng, và đất nước đứng bên bờ vực cách mạng.

Ngày 14 tháng 9 năm 1918, Đồng Minh phát động Chiến dịch Vardar từ Salonika; trong vòng hai tuần, mặt trận Bulgaria sụp đổ, và ngày 29 tháng 9 Bulgaria ký Hiệp định đình chiến Salonika — nước đầu tiên trong Liên minh Trung tâm rời khỏi chiến tranh.

Sự sụp đổ của Bulgaria mở đường tới Áo–Hung và Đức, và khởi động phản ứng dây chuyền phá hủy liên minh.

7. Nỗ lực chiến tranh: Điểm mạnh và điểm yếu

Điểm mạnh lớn nhất: Quân đội Đức

Điểm mạnh lớn nhất của Liên minh Trung tâm là quân đội Đức, và điểm yếu lớn nhất của họ là mọi thứ còn lại. Quân đội Đức năm 1914 là sản phẩm của bốn mươi năm đầu tư vào huấn luyện, công tác tham mưu và huy động công nghiệp, và nó vẫn là lực lượng chiến đấu hiệu quả nhất châu Âu cho tới những tháng cuối cùng của chiến tranh.

Hệ thống tổng tham mưu Đức, Auftragstaktik — học thuyết chỉ huy theo nhiệm vụ, trong đó các chỉ huy cấp dưới được giao mục tiêu và tự quyết định cách đạt được chúng — và chiến thuật pháo binh, súng máy của Đức được phe Đồng Minh sao chép rộng rãi.

Trong phòng thủ, quân đội Đức gần như bất khả chiến bại: họ giữ Mặt trận phía Tây trong bốn năm trước các cuộc tấn công ngày càng lớn, và làm vậy, trong phần lớn chiến tranh, với ít quân hơn phe Đồng Minh.

Trong tấn công, họ giành những chiến thắng lớn nhất của chiến tranh trên Mặt trận phía Đông và, mùa xuân năm 1918, tiến gần tới chiến thắng ở phía tây hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ năm 1914.

Điểm yếu mang tính cấu trúc

Điểm yếu của liên minh mang tính cấu trúc. Liên minh bị áp đảo về số lượng và sản xuất ngay từ đầu: phe Đồng Minh, ngay cả trước khi Hoa Kỳ gia nhập, có tổng dân số lớn hơn và tổng sản lượng công nghiệp lớn hơn, và phong tỏa của Anh bảo đảm Liên minh Trung tâm không thể bù đắp sự chênh lệch bằng cách nhập khẩu lương thực và nguyên liệu thô.

Liên minh cũng bị chia cắt bởi địa lý: các thành viên được nối với nhau bằng đường bộ, nhưng thông tin liên lạc của họ kém — tuyến đường sắt duy nhất qua Balkan nối Đức với Constantinople, chỉ mở sau khi chinh phục Serbia năm 1915, là huyết mạch của liên minh, và nó không bao giờ đủ.

Và liên minh bị chia cắt bởi chính trị: mỗi thành viên có mục tiêu chiến tranh riêng, kẻ thù riêng và nỗi sợ riêng, và Đức — thành viên duy nhất đủ mạnh để áp đặt một chiến lược chung — đã không muốn làm vậy cho tới khi quá muộn, vì áp đặt chiến lược chung đồng nghĩa với việc chịu trách nhiệm cho thất bại của các đồng minh cũng như của chính mình.

Chiến lược do Đức đặt ra

Chiến lược của liên minh, nếu có, do Đức đặt ra, và đó là chiến lược giữ vững ở phía tây và thắng ở phía đông. Nó đã có tác dụng, theo nghĩa Nga bị loại khỏi chiến tranh: Hiệp ước Brest-Litovsk tháng 3 năm 1918, áp đặt lên chính phủ Bolshevik sau cách mạng, trao cho Đức quyền kiểm soát Ukraine, các nước Baltic và một vùng lãnh thổ rộng lớn của Nga, và giải phóng hàng chục sư đoàn Đức cho phía tây.

Nhưng chiến lược thất bại theo nghĩa quan trọng: chiến thắng ở phía đông đến quá muộn, các sư đoàn được giải phóng khỏi phía đông không đủ để thắng ở phía tây, và nỗ lực giành chiến thắng ở phía tây — các cuộc tấn công lớn mùa xuân 1918, Kaiserschlacht — đã làm kiệt quệ quân đội Đức mà không đạt được quyết định.

Tới mùa hè năm 1918, quân đội Đức đã kiệt sức, phe Đồng Minh — được tăng viện bởi người Mỹ — đang tiến công trên mọi mặt trận, và các thành viên của liên minh đang rời đi, từng nước một.

8. Sụp đổ: Sáu tuần mùa thu năm 1918

Sự sụp đổ của Liên minh Trung tâm

Sự sụp đổ của Liên minh Trung tâm là sự sụp đổ nhanh nhất của một liên minh lớn trong lịch sử hiện đại. Nó bắt đầu tại Balkan. Ngày 14 tháng 9 năm 1918, Quân đội Phương Đông của Đồng Minh, dưới quyền tướng Pháp Franchet d’Espèrey, phát động Chiến dịch Vardar từ Salonika, phá vỡ tuyến phòng thủ Bulgaria tại Dobro Pole.

Trong vòng hai tuần, quân đội Bulgaria rút lui toàn diện, và ngày 29 tháng 9 Bulgaria ký Hiệp định đình chiến Salonika tại sở chỉ huy Đồng Minh. Hiệp định mở đường tới sông Danube và tới Áo–Hung, và loại bỏ rào cản cuối cùng giữa Đồng Minh và Constantinople.

Chính phủ Ottoman, vốn đã đàm phán hòa bình riêng trong nhiều tháng, ký Hiệp định đình chiến Mudros ngày 30 tháng 10, kết thúc chiến tranh Ottoman. Quân đội Áo–Hung, vốn đã tan rã, sụp đổ trên Mặt trận Ý tại Vittorio Veneto ngày 24 tháng 10–3 tháng 11, và Quân chủ chế ký Hiệp định đình chiến Villa Giusti ngày 3 tháng 11.

Tại Đức, hải quân nổi loạn tại Kiel ngày 3 tháng 11, cách mạng lan khắp đất nước, và ngày 9 tháng 11 Kaiser thoái vị và trốn sang Hà Lan. Ngày 11 tháng 11, lúc 11 giờ sáng, Hiệp định đình chiến Compiègne có hiệu lực, và chiến tranh kết thúc.

Tốc độ sụp đổ khiến mọi người ngạc nhiên

Tốc độ sụp đổ khiến mọi người ngạc nhiên, kể cả phe Đồng Minh. Quân đội Đức, vốn dường như bất khả chiến bại trong phòng thủ suốt bốn năm, đã bị phá vỡ bởi Chiến dịch Trăm Ngày — cuộc phản công của Đồng Minh bắt đầu tại Amiens ngày 8 tháng 8 năm 1918, ngày mà Ludendorff gọi là “ngày đen tối của quân đội Đức” — và bởi sự sụp đổ của các đồng minh, khiến sườn phía nam của họ bị hở và các tuyến tiếp tế bị đe dọa.

Nhưng sự sụp đổ cũng mang tính chính trị: nhân dân các nước Liên minh Trung tâm đang đói khát, binh sĩ đào ngũ, và các dân tộc của Áo–Hung tuyên bố độc lập nhanh hơn cả tốc độ Đồng Minh có thể công nhận.

Chiến tranh đã thua trên chiến trường, nhưng cũng đã thua ở quê nhà — trong hàng xếp bánh mì ở Vienna và Berlin, trong cuộc nổi loạn của hạm đội tại Kiel, và trong các ủy ban dân tộc ở Prague, Zagreb và Warsaw.

9. Di sản: Bốn đế quốc sụp đổ

Di sản viết trong bản đồ

Di sản của Liên minh Trung tâm được viết trong bản đồ châu Âu và Trung Đông xuất hiện từ các thỏa thuận hòa bình 1919–23. Đế quốc Đức trở thành Cộng hòa Weimar, bị tước thuộc địa, Alsace-Lorraine, Hành lang Ba Lan và một phần mười lãnh thổ, và gánh chịu bồi thường cùng điều khoản “tội lỗi chiến tranh” của Hiệp ước Versailles. Áo–Hung không còn tồn tại: Áo trở thành một nước cộng hòa nhỏ, Hungary thành một vương quốc bị cắt xén không có vua, và phần còn lại của Quân chủ chế trở thành Tiệp Khắc, Nam Tư, Ba Lan, Romania và Ý. Đế quốc Ottoman bị phân chia: các tỉnh Ả Rập của nó trở thành các lãnh thổ ủy trị Syria, Lebanon, Palestine, Transjordan và Iraq, và vùng đất trung tâm Thổ Nhĩ Kỳ của nó trở thành Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ dưới thời Mustafa Kemal, sau khi Chiến tranh giành độc lập lật đổ Hiệp ước Sèvres.

Bulgaria mất bờ biển Aegean, miền nam Dobruja và một phần Macedonia, và trở thành một nhà nước nhỏ, cay đắng, sẽ tìm cách trả thù trong Thế chiến II. Bốn đế quốc đã tham chiến năm 1914; không đế quốc nào sống sót.

Di sản về con người và chiến lược

Di sản về con người còn nặng nề hơn. Liên minh Trung tâm mất khoảng bốn triệu binh sĩ tử trận, và nhiều triệu người khác bị thương, và dân thường của họ chịu đói khát, bệnh tật và đại dịch cúm 1918–19, giết chết hàng chục triệu người trên toàn thế giới.

Kết thúc chiến tranh không mang lại hòa bình cho các vùng đất của các nước Liên minh Trung tâm cũ: cách mạng và nội chiến tiếp nối ở Đức và Hungary, chiến tranh giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ tiếp nối tại Anatolia, và các nhà nước mới ở Đông Âu giao chiến với nhau về các biên giới mà hòa bình đã vạch ra.

Sự cay đắng của thất bại — cảm giác, trên hết ở Đức, rằng quân đội không bị đánh bại trên chiến trường mà bị phản bội ở quê nhà, huyền thoại “đâm sau lưng” — trở thành huyền thoại trung tâm của chính trị Đức trong những năm 1920, và là hạt giống của phong trào Quốc xã.

Cuộc chiến của Liên minh Trung tâm cuối cùng đã chiến đấu vì không gì cả: các đế quốc mà nó nhằm cứu vãn đã bị nó hủy diệt, và trật tự mà nó nhằm bảo vệ đã được thay bằng một trật tự mới mà không nhà lãnh đạo nào của nó lường trước.

Còn có di sản chiến lược. Thế chiến I cho thấy một liên minh ở trung tâm — dù quân đội mạnh tới đâu — không thể thắng một liên minh kiểm soát biển cả, công nghiệp thế giới và, cuối cùng, nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Bài học không bị thế hệ lãnh đạo Đức tiếp theo bỏ qua: trong Thế chiến II, Đức lại chiến đấu với một liên minh ở trung tâm chống lại các cường quốc biển, và lại thua. Liên minh Trung tâm vẫn là, trong lịch sử quân sự, ví dụ điển hình của một liên minh xuất sắc về chiến thuật và bị định đoạt thất bại về chiến lược — một liên minh có thể thắng các trận đánh trên mọi mặt trận mà vẫn thua cuộc chiến.

10. Nhân vật chính

Wilhelm II (Đức) và Paul von Hindenburg và Erich Ludendorff (Đức)

Wilhelm II (Đức). ** Hoàng đế Đức và Vua Phổ từ 1888 đến 1918. Việc Wilhelm cách chức Bismarck năm 1890, sự kình địch hải quân với Anh, và sự ủng hộ Áo–Hung trong Khủng hoảng tháng Bảy 1914 đều góp phần gây ra chiến tranh. Trong chiến tranh, ông ngày càng trở thành bù nhìn, quyền lực thực sự chuyển sang Hindenburg và Ludendorff. Ông thoái vị ngày 9 tháng 11 năm 1918 và sống lưu vong tại Hà Lan tới khi qua đời năm 1941.

Paul von Hindenburg và Erich Ludendorff (Đức). ** Những người chiến thắng tại Tannenberg (1914) và, từ tháng 8 năm 1916, những người cai trị thực tế nước Đức với tư cách tổng tham mưu trưởng và tổng quản hậu cần. Hindenburg trở thành tổng thống Cộng hòa Weimar năm 1925; Ludendorff trở thành nhân vật hàng đầu của phe dân tộc chủ nghĩa Đức và tham gia Cuộc đảo chính Quán bia năm 1923.

Franz Joseph I (Áo–Hung), Charles I (Áo–Hung), Enver Pasha (Đế quốc Ottoman), Liman von Sanders (Đức/Đế quốc Ottoman) và Ferdinand I (Bulgaria)

Franz Joseph I (Áo–Hung). ** Hoàng đế Áo và Vua Hungary từ 1848 đến 1916. Triều đại dài của Franz Joseph chứng kiến sự suy tàn chậm chạp của Quân chủ chế, và quyết định của ông — cùng Conrad và Berchtold — đưa ra tối hậu thư cho Serbia tháng 7 năm 1914 là hành động khơi mào chiến tranh. Ông qua đời tháng 11 năm 1916, trước khi Quân chủ chế sụp đổ.

Charles I (Áo–Hung). ** Người kế nhiệm Franz Joseph, hoàng đế từ 1916 đến 1918. Charles cố gắng ký hòa bình riêng với Đồng Minh năm 1917 và thất bại. Ông từ bỏ việc tham gia công việc nhà nước ngày 11 tháng 11 năm 1918, và Quân chủ chế tan rã.

Enver Pasha (Đế quốc Ottoman). ** Bộ trưởng chiến tranh và nhân vật chi phối của chính phủ Young Turk. Enver đưa Đế quốc Ottoman vào chiến tranh năm 1914, chỉ huy chiến dịch Sarikamish thảm họa chống Nga mùa đông 1914–15, và là một trong những kiến trúc sư của các cuộc trục xuất người Armenia năm 1915. Ông trốn khỏi đế quốc năm 1918 và bị giết tại Trung Á năm 1922.

Liman von Sanders (Đức/Đế quốc Ottoman). ** Tướng Đức chỉ huy Tập đoàn quân số 5 của Ottoman tại Gallipoli năm 1915 và sau đó chỉ huy lực lượng Ottoman tại Palestine. Phòng thủ Gallipoli của ông là một trong những chiến thắng phòng thủ vĩ đại của chiến tranh.

Ferdinand I (Bulgaria). ** Vua (sau là Sa hoàng) Bulgaria từ 1887 đến 1918. Ferdinand đưa Bulgaria vào chiến tranh năm 1915 để khôi phục Macedonia, và thoái vị ngày 3 tháng 10 năm 1918, vài ngày sau hiệp định đình chiến của Bulgaria.

11. Câu hỏi thường gặp về Liên minh Trung tâm

Liên minh Trung tâm gồm ai và vì sao gọi tên đó

Liên minh Trung tâm gồm những ai?

Liên minh Trung tâm gồm Đức, Áo–Hung, Đế quốc Ottoman và Bulgaria. Đức và Áo–Hung tham chiến tháng 7–8 năm 1914, Đế quốc Ottoman gia nhập tháng 10–11 năm 1914, và Bulgaria gia nhập tháng 10 năm 1915.

Vì sao họ được gọi là Liên minh Trung tâm?

Vì vị trí địa lý của họ: họ chiếm trung tâm châu Âu, giữa phe Đồng Minh ở phía tây (Pháp và Anh) và phe Đồng Minh ở phía đông (Nga), với Đế quốc Ottoman ở phía nam canh giữ các eo biển giữa Biển Đen và Địa Trung Hải.

Vì sao Đế quốc Ottoman gia nhập Liên minh Trung tâm?

Chính phủ Young Turk sợ Nga, kẻ thù lịch sử của mình, và tin rằng Hiệp ước Ba bên có ý định phân chia Đế quốc Ottoman. Đức đưa ra tiền, vũ khí và sự bảo đảm chống lại Nga. Một liên minh bí mật được ký ngày 2 tháng 8 năm 1914, và cuộc tấn công của hạm đội Ottoman vào các cảng Biển Đen của Nga ngày 29 tháng 10 đưa đế quốc vào chiến tranh.

Bulgaria gia nhập, sụp đổ và thương vong

Vì sao Bulgaria gia nhập Liên minh Trung tâm?

Bulgaria muốn khôi phục Macedonia, đã mất trong Chiến tranh Balkan lần thứ hai năm 1913. Phe Đồng Minh không thể hứa trao nó, vì Serbia từ chối từ bỏ; Liên minh Trung tâm hứa trao nó không kèm điều kiện, cùng với hỗ trợ quân sự của Đức. Bulgaria tuyên chiến với Serbia ngày 14 tháng 10 năm 1915.

Khi nào Liên minh Trung tâm sụp đổ?

Trong sáu tuần mùa thu năm 1918: Bulgaria ngày 29 tháng 9, Đế quốc Ottoman ngày 30 tháng 10, Áo–Hung ngày 3 tháng 11, và Đức ngày 11 tháng 11 năm 1918.

Có bao nhiêu binh sĩ Liên minh Trung tâm tử trận?

Khoảng bốn triệu quân nhân tử trận tổng cộng — khoảng hai triệu người Đức, khoảng 1,2 triệu người Áo–Hung, khoảng 770.000 người Ottoman và khoảng 90.000 người Bulgaria — dù số liệu khác nhau theo nguồn, đặc biệt đối với Đế quốc Ottoman. Nhiều triệu người khác bị thương, và rất nhiều thường dân chết vì đói khát và bệnh tật.

12. Nguồn

1. Encyclopædia Britannica, “Central Powers” — các thành viên, sự hình thành liên minh và sự sụp đổ của nó.
2. Wikipedia, “Central Powers” — ngày gia nhập, dân số và số liệu thương vong, và các hiệp định đình chiến năm 1918.
3. Hew Strachan, The First World War, Volume I: To Arms (Oxford University Press, 2001) — sự bùng nổ chiến tranh và sự hình thành liên minh.
4. David Stevenson, 1914–1918: The History of the First World War (Allen Lane, 2004) — toàn bộ cuộc chiến, quyền chỉ huy liên minh của Đức và sự sụp đổ năm 1918.
5. Sean McMeekin, The Ottoman Endgame: War, Revolution, and the Making of the Modern Middle East, 1908–1923 (Penguin, 2015) — chiến tranh Ottoman, Gallipoli và các cuộc trục xuất người Armenia.
6. Richard C. Hall, The Balkan Wars 1912–1913: Prelude to the First World War (Routledge, 2000) — mục tiêu của Bulgaria và con đường gia nhập chiến tranh.
7. Norman Stone, The Eastern Front 1914–1917 (Hodder & Stoughton, 1975) — chiến tranh của Đức và Áo–Hung ở phía đông.

Đọc thêm

• Margaret MacMillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (Random House, 2013).
• Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Harper, 2012).
• Ronald Grigor Suny, “They Can Live in the Desert but Nowhere Else”: A History of the Armenian Genocide (Princeton University Press, 2015).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Chiến tranh Balkan
• Chiến tranh Lạnh