Bức màn Sắt

Tổng quan · Tháng 11 9, 2026 · dinhbaochau

Table of Contents

1. Mở đầu

Bức màn Sắt là sự chia cắt chính trị, quân sự và ý thức hệ của châu Âu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Cụm từ này mô tả ranh giới tách các quốc gia cộng sản Đông Âu — do Liên Xô chi phối — khỏi các nền dân chủ tư bản Tây Âu.

Nó không phải là một rào cản vật lý duy nhất, dù một số đoạn của nó được củng cố mạnh bằng tường, hàng rào, bãi mìn và tháp canh; nó là một đường kẻ ngang lục địa, chạy từ biển Baltic ở phía bắc tới biển Adriatic ở phía nam, chia cắt gia đình, thành phố và quốc gia trong hơn bốn thập kỷ.

Thuật ngữ này được phổ biến bởi Winston Churchill trong bài diễn văn tại Westminster College ở Fulton, Missouri, ngày 5 tháng 3 năm 1946: “Từ Stettin trên biển Baltic tới Trieste trên biển Adriatic, một bức màn sắt đã buông xuống khắp Lục địa.”

Đằng sau Bức màn Sắt là phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô: Ba Lan, Đông Đức, Tiệp Khắc, Hungary, Romania, Bulgaria và Albania, cùng với chính Liên Xô. Tại các quốc gia này, các đảng cộng sản cai trị như quốc gia một đảng, kinh tế được hoạch định tập trung, và việc đi lại sang phương Tây bị hạn chế hoặc cấm.

Phía trước nó là Tây Âu: Anh, Pháp, Tây Đức, Ý và các nền dân chủ khác, gắn với Hoa Kỳ bằng Kế hoạch Marshall và NATO. Giữa hai bên là hai quốc gia Đức và thành phố Berlin bị chia cắt, nơi Bức màn Sắt mang hình thức cụ thể nhất trong Bức tường Berlin, được xây dựng tháng 8 năm 1961.

Bức màn Sắt sụp đổ năm 1989. Trong năm đó, các chính phủ cộng sản sụp đổ khắp Đông Âu, Bức tường Berlin bị phá đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989, và nước Đức thống nhất tháng 10 năm 1990. Chính Liên Xô tan rã tháng 12 năm 1991. Bức màn Sắt được nhớ tới ngày nay như hình ảnh tiêu biểu của Chiến tranh Lạnh — biểu tượng của một thế giới bị chia cắt, của sự đàn áp giữ cho sự chia cắt đó tồn tại, và của tốc độ phi thường mà nó kết thúc.

2. Thông tin chính

| Thuật ngữ phổ biến | 5 tháng 3 năm 1946, bài diễn văn “Sinews of Peace” của Winston Churchill, Fulton, Missouri |

| Địa lý | Từ biển Baltic (Stettin/Szczecin) tới biển Adriatic (Trieste); khoảng 4.300 km biên giới giữa Đông và Tây |

| Phía Đông | Liên Xô, Ba Lan, Đông Đức, Tiệp Khắc, Hungary, Romania, Bulgaria, Albania |

| Phía Tây | Anh, Pháp, Tây Đức, Ý, Benelux, Scandinavia và các nước khác; thành viên NATO |

| Biểu tượng nổi tiếng nhất | Bức tường Berlin (13/8/1961 – 9/11/1989), dài 155 km |

| Công sự biên giới | Dây thép gai, bãi mìn, tháp canh, tuần tra; biên giới nội Đức là một trong những biên giới được canh gác nghiêm ngặt nhất thế giới |

| Người chạy từ Đông sang Tây | Khoảng 3,5 triệu người Đông Đức chạy trốn trước khi Bức tường được xây (1949–1961); hàng nghìn người khác cố vượt qua sau đó |

| Người chết tại Bức tường Berlin | Ít nhất 140 người thiệt mạng tại Bức tường (ước tính khác nhau; con số thường trích dẫn là 140–327 tính cả tử vong ở biên giới) |

| Kết thúc | 1989: các chính phủ cộng sản sụp đổ khắp Đông Âu; Bức tường Berlin sụp đổ 9/11/1989; Đức thống nhất 3/10/1990 |

3. Bài diễn văn của Churchill tại Fulton

Thuật ngữ “Bức màn Sắt” và bài diễn văn Fulton

Thuật ngữ “Bức màn Sắt” không phải do Churchill sáng tạo — nó đã được dùng trước đó, bao gồm cả Bộ trưởng Tuyên truyền Quốc xã Joseph Goebbels năm 1945 — nhưng bài diễn văn của Churchill đã khiến nó nổi tiếng.

Ngày 5 tháng 3 năm 1946, Churchill, người đã thua cuộc tổng tuyển cử Anh tháng 7 năm 1945 và không còn là Thủ tướng, đã tới thị trấn nhỏ Fulton, Missouri, theo lời mời của Tổng thống Harry S. Truman. Ông đọc bài diễn văn mang tên “The Sinews of Peace” (Sức mạnh của Hòa bình) tại Westminster College, với Truman ngồi trên bục bên cạnh.

Bài diễn văn là một lời cảnh báo: chiến tranh đã kết thúc, nhưng một nguy cơ mới đang trỗi dậy, và các dân tộc nói tiếng Anh — Anh và Hoa Kỳ — cần đứng cùng nhau để đối mặt với nó.

Đoạn nổi tiếng nhất của Churchill nêu tên các thủ đô giờ đây nằm sau bức màn: “Từ Stettin trên biển Baltic tới Trieste trên biển Adriatic, một bức màn sắt đã buông xuống khắp Lục địa. Đằng sau đường ranh đó là tất cả các thủ đô của các quốc gia cổ xưa ở Trung và Đông Âu.

Warsaw, Berlin, Prague, Vienna, Budapest, Belgrade, Bucharest và Sofia, tất cả những thành phố nổi tiếng này và dân cư xung quanh chúng nằm trong cái mà tôi phải gọi là phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô, và tất cả đều chịu, dưới hình thức này hay hình thức khác, không chỉ ảnh hưởng của Liên Xô mà còn sự kiểm soát rất cao và, trong nhiều trường hợp, ngày càng tăng từ Moscow.”

Bài diễn văn gây tranh cãi

Bài diễn văn gây tranh cãi vào thời điểm đó. Tại Hoa Kỳ, một số người cáo buộc Churchill hiếu chiến và cố kéo nước Mỹ vào một cuộc xung đột mới với đồng minh thời chiến của mình. Tại Liên Xô, Stalin lên án bài diễn văn là lời kêu gọi chiến tranh và so sánh Churchill với Hitler.

Nhưng trong vòng một năm, các sự kiện đã xác nhận lời cảnh báo của Churchill: Liên Xô siết chặt kiểm soát Đông Âu, các đảng cộng sản nắm quyền tại Ba Lan và nhiều nơi khác, và liên minh thời chiến sụp đổ. Cụm từ “Bức màn Sắt” đi vào ngôn ngữ của Chiến tranh Lạnh và ở đó trong 43 năm.

(Lưu ý: Vienna trên thực tế nằm trong các vùng chiếm đóng phía Tây của Áo, không phải sau Bức màn — một sự không chính xác nhỏ trong bài diễn văn mà luận điểm lớn của nó là đúng.)

4. Bức màn được dựng lên như thế nào

Bức màn không được dựng lên trong một ngày

Bức màn Sắt không được dựng lên trong một ngày. Nó nảy sinh từ chính trị của thỏa thuận hậu chiến và từ một loạt quyết định của Liên Xô từ năm 1945 đến 1948. Cuối Thế chiến II, quân đội Liên Xô chiếm đóng Đông Âu — Ba Lan, Romania, Bulgaria, Hungary và miền đông Đức.

Hội nghị Yalta tháng 2 năm 1945 đã hứa hẹn bầu cử tự do tại các nước được giải phóng, nhưng Liên Xô hiểu lời hứa đó một cách lỏng lẻo. Tại Ba Lan, chính phủ cộng sản do Liên Xô hậu thuẫn đàn áp phe đối lập và gian lận trong cuộc bầu cử tháng 1 năm 1947.

Tại Romania và Bulgaria, các đảng cộng sản nắm quyền trong các năm 1946–1947 bằng đe dọa và gian lận. Tại Hungary, phe cộng sản dùng “chiến thuật salami” — cắt lát đối thủ từng miếng một — để kiểm soát vào năm 1947.

Tại Tiệp Khắc, nền dân chủ cuối cùng của Đông Âu, phe cộng sản nắm quyền trong cuộc đảo chính tháng 2 năm 1948. Đến cuối năm 1948, mọi quốc gia Đông Âu trừ Nam Tư (đứt gãy với Moscow năm 1948) và Albania (sau này cũng đứt gãy với Moscow) đều do một đảng cộng sản trung thành với Stalin cai trị.

Chia cắt được niêm phong bằng kinh tế và vũ lực

Sự chia cắt được niêm phong bằng kinh tế và vũ lực. Liên Xô cấm Đông Âu nhận viện trợ Kế hoạch Marshall năm 1947 và tạo ra khối kinh tế riêng, Comecon, năm 1949. Liên Xô tạo ra Cominform năm 1947 để điều phối các đảng cộng sản, và Khối Warsaw năm 1955 làm liên minh quân sự phía Đông.

Liên Xô đồn trú quân đội lớn tại Đông Âu — riêng tại Đông Đức, Liên Xô duy trì khoảng 300.000 đến 400.000 quân trong suốt Chiến tranh Lạnh — và dùng vũ lực để dập tắt thách thức: tại Đông Đức năm 1953, tại Hungary năm 1956, và tại Tiệp Khắc năm 1968.

Học thuyết Brezhnev, mang tên nhà lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev, tuyên bố năm 1968 rằng Liên Xô có quyền can thiệp vào bất kỳ quốc gia xã hội chủ nghĩa nào mà chủ nghĩa xã hội bị đe dọa — học thuyết biện minh cho các cuộc xâm lược Hungary và Tiệp Khắc và giữ Bức màn tồn tại.

Ở phía Tây, sự chia cắt được niêm phong bằng việc thành lập NATO năm 1949 và việc tạo ra Tây Đức cùng năm đó. Hai quốc gia Đức — Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức) và Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức) — trở thành tuyến đầu của Chiến tranh Lạnh, và biên giới nội Đức trở thành biên giới được canh gác nghiêm ngặt nhất châu Âu. Bức màn Sắt giờ đây là một thực tế về địa lý, chính trị và đời sống hàng ngày.

5. Cuộc sống đằng sau bức màn

Đời sống, kinh tế kế hoạch và đàn áp

Đối với người dân sống đằng sau Bức màn Sắt, sự chia cắt không phải là khái niệm trừu tượng mà là thực tế hàng ngày. Đi lại sang phương Tây bị hạn chế hoặc cấm: công dân Đông Âu cần thị thực xuất cảnh hiếm khi được cấp, và những người nộp đơn có nguy cơ mất việc hoặc bị công an mật theo dõi.

Thư từ và điện thoại bị giám sát, các chương trình phát thanh phương Tây bị gây nhiễu, và sách, phim, nhạc phương Tây bị kiểm duyệt hoặc cấm. Công an mật — Stasi tại Đông Đức, Securitate tại Romania, KGB tại Liên Xô — duy trì mạng lưới chỉ điểm rộng lớn.

Tại Đông Đức, Stasi tuyển dụng khoảng 90.000 sĩ quan toàn thời gian và khoảng 170.000 chỉ điểm, và lưu hồ sơ về khoảng một phần ba dân số. Các nền kinh tế đằng sau Bức màn được hoạch định tập trung, với sở hữu nhà nước về công nghiệp và nông nghiệp tập thể.

Trong những năm đầu hậu chiến, hệ thống này mang lại những thành tựu thực sự: việc làm đầy đủ, giáo dục và y tế miễn phí, và công nghiệp hóa nhanh chóng. Nhưng theo thời gian hệ thống trì trệ.

Không có giá thị trường, các nhà hoạch định không thể biết người dân muốn gì hay mọi thứ có giá bao nhiêu; không có cạnh tranh, các nhà máy ít có động lực cải thiện chất lượng hay đổi mới; và không có tự do chính trị, những lời phê bình có thể sửa chữa sai lầm đã bị đàn áp.

Khoảng cách mức sống Đông–Tây vào thập niên 1980

Đến thập niên 1980, khoảng cách mức sống giữa Đông và Tây rõ rệt: người Đông Đức có thể xem truyền hình Tây Đức và thấy sự thịnh vượng ở phía bên kia, trong khi các cửa hàng của họ thường trống rỗng hàng hóa cơ bản. Tại Ba Lan, thiếu lương thực dẫn tới đình công và sự trỗi dậy của phong trào Đoàn kết năm 1980.

Tại Liên Xô, kinh tế tăng trưởng chậm đến mức đến thập niên 1980 nó tụt hậu ngay cả trong sản xuất hàng tiêu dùng cơ bản. Sự đàn áp là có thật, nhưng cái giá về con người của sự chia cắt cũng vậy.

Các gia đình bị chia cắt trong nhiều thập kỷ: cha mẹ xa con cái, anh em xa nhau, bởi một biên giới mà họ không thể vượt qua. Tại Berlin, Bức tường chia cắt đường phố, nhà cửa, và thậm chí cả một nghĩa trang.

Người ta chết khi cố vượt qua: ít nhất 140 người thiệt mạng tại Bức tường Berlin, và nhiều người khác chết tại các đoạn biên giới khác. Những nỗ lực vượt thoát nổi tiếng nhất — đường hầm đào dưới Bức tường, khinh khí cầu bay qua nó, xe hơi cải tạo để giấu người — trở thành một phần huyền thoại Chiến tranh Lạnh, và tên của những người đã chết giờ được tưởng niệm tại Đài tưởng niệm Bức tường Berlin.

6. Bức tường Berlin

Bức tường Berlin — biểu hiện vật lý nổi tiếng nhất

Bức tường Berlin là biểu hiện vật lý nổi tiếng nhất — và bị căm ghét nhất — của Bức màn Sắt. Berlin là một thành phố bị chia cắt nằm trong lòng Đông Đức: các khu vực phía tây (Mỹ, Anh và Pháp) tạo thành Tây Berlin, một vùng đất của phương Tây nằm sâu 110 dặm trong lãnh thổ cộng sản, trong khi khu vực Liên Xô tạo thành Đông Berlin, thủ đô của Đông Đức.

Từ năm 1949 đến 1961, khoảng 3,5 triệu người Đông Đức — khoảng một phần năm dân số — chạy sang phương Tây, phần lớn qua Berlin, nơi biên giới giữa các khu vực vẫn còn mở. Cuộc di cư làm Đông Đức mất đi những công dân trẻ, lành nghề và có học vấn, và đến năm 1961 chính phủ Đông Đức mất khoảng 1.000 người mỗi ngày.

Đêm 12–13 tháng 8 năm 1961, quân đội và công nhân Đông Đức phong tỏa Tây Berlin bằng dây thép gai, và trong những ngày, tuần tiếp theo họ xây một bức tường bê tông. Bức tường Berlin cuối cùng dài 155 km (96 dặm) quanh Tây Berlin, với 302 tháp canh, 20 boongke, và một “dải tử thần” được canh gác nghiêm ngặt gồm cát cào, đèn pha và dây bẫy.

Bức tường chia cắt đường phố, cắt các tuyến U-Bahn và S-Bahn, và chia tách các gia đình chỉ sau một đêm. Lính biên phòng Đông Đức có lệnh bắn bất kỳ ai cố vượt qua — lệnh “bắn chết” được chính thức hóa trong thập niên 1970, dù thực tế này đã có từ khi Bức tường được xây.

Bức tường trở thành biểu tượng của Chiến tranh Lạnh

Bức tường trở thành biểu tượng của Chiến tranh Lạnh. Các tổng thống Mỹ đã hành hương tới nó: John F. Kennedy đứng trước nó tháng 6 năm 1963 và tuyên bố “Ich bin ein Berliner” — “Tôi là người Berlin” — và Ronald Reagan đứng trước nó tháng 6 năm 1987 và thách thức nhà lãnh đạo Liên Xô: “Ông Gorbachev, hãy phá bỏ bức tường này!” Khoảng 5.000 người đã vượt thoát thành công qua, dưới, hoặc xuyên qua Bức tường trong 28 năm tồn tại của nó; ít nhất 140 người chết khi cố gắng.

Bức tường đứng vững cho đến ngày 9 tháng 11 năm 1989, khi — sau nhiều tuần biểu tình tại Đông Đức và việc Hungary mở biên giới với Áo — chính phủ Đông Đức tuyên bố công dân của mình có thể sang phương Tây. Đám đông tụ tập tại Bức tường đêm đó và, khi lính biên phòng không chắc chắn về mệnh lệnh của mình, đã đi qua.

Người dân Berlin phá đổ Bức tường bằng búa và đục, và trong vòng một năm nước Đức thống nhất. Các mảnh của Bức tường giờ được trưng bày tại các bảo tàng khắp thế giới; một đoạn của nó đứng tại Đài tưởng niệm Bức tường Berlin trên phố Bernauer Strasse, nơi Bức tường từng chia cắt một con phố duy nhất.

7. Những thách thức đối với bức màn

Bức màn không bao giờ vững chắc như vẻ bề ngoài

Bức màn Sắt không bao giờ vững chắc như vẻ bề ngoài. Nó bị thách thức từ bên trong, hết lần này đến lần khác, bởi những người từ chối chấp nhận sự chia cắt. Thách thức lớn đầu tiên đến tháng 6 năm 1953, khi công nhân tại Đông Berlin nổi dậy chống chính phủ; xe tăng Liên Xô dập tắt cuộc nổi dậy, giết ít nhất 50 người (một số ước tính cao hơn).

Tháng 10–11 năm 1956, Hungary nổi dậy: chính phủ của Imre Nagy tuyên bố trung lập và tuyên bố Hungary rút khỏi Khối Warsaw. Xe tăng Liên Xô xâm lược, giết khoảng 2.500 người Hungary, và Nagy sau đó bị hành quyết. Khoảng 200.000 người Hungary chạy sang phương Tây.

Năm 1968, Tiệp Khắc cố gắng cải cách từ bên trong. Dưới sự lãnh đạo của Alexander Dubček, chính phủ đưa ra “Mùa xuân Prague” — chương trình tự do hóa hứa hẹn “chủ nghĩa xã hội mang bộ mặt con người”, bao gồm tự do báo chí và chấm dứt kiểm duyệt. Tháng 8 năm 1968, quân đội Liên Xô và Khối Warsaw xâm lược Tiệp Khắc, dập tắt các cải cách và dựng lên một chính phủ cứng rắn. Cuộc xâm lược bị lên án khắp thế giới, nhưng nó đã thành công: Học thuyết Brezhnev được tuyên bố, và Bức màn giữ vững thêm 20 năm nữa.

Thách thức bền bỉ nhất đến từ Ba Lan

Thách thức bền bỉ nhất đến từ Ba Lan. Năm 1980, các cuộc đình công tại xưởng đóng tàu Gdańsk dẫn tới việc thành lập Đoàn kết (Solidarność), công đoàn độc lập đầu tiên trong thế giới cộng sản, do thợ điện Lech Wałęsa lãnh đạo. Đoàn kết phát triển tới khoảng 10 triệu thành viên — một phần ba lực lượng lao động của Ba Lan — và trở thành phong trào quần chúng vì tự do.

Chính phủ Ba Lan áp đặt thiết quân luật tháng 12 năm 1981 và bỏ tù các nhà lãnh đạo Đoàn kết, nhưng phong trào tồn tại trong lòng đất và tái xuất năm 1989, khi nó thắng cuộc bầu cử một phần tự do đầu tiên tại Đông Âu.

Tấm gương của Ba Lan truyền cảm hứng cho những người bất đồng chính kiến khắp khối, từ Hiến chương 77 tại Tiệp Khắc tới các nhà hoạt động nhân quyền viện dẫn Hiệp định Helsinki năm 1975. Bức màn được duy trì bằng vũ lực, nhưng vũ lực không thể khiến người ta tin vào nó.

8. Sự sụp đổ của bức màn

Bức màn Sắt sụp đổ năm 1989

Bức màn Sắt sụp đổ năm 1989, và nó sụp đổ với tốc độ đáng kinh ngạc. Nguyên nhân trực tiếp là Mikhail Gorbachev, người trở thành lãnh đạo Liên Xô tháng 3 năm 1985. Gorbachev hiểu rằng hệ thống Liên Xô đang thất bại và đưa ra các cải cách — glasnost (công khai) và perestroika (tái cấu trúc) — nới lỏng kiểm duyệt và cho phép tranh luận công khai.

Quan trọng hơn, ông cũng quyết định Liên Xô sẽ không dùng vũ lực quân sự để giữ Đông Âu trong khối cộng sản. Khi chính phủ Ba Lan đàm phán với Đoàn kết đầu năm 1989 và đồng ý bầu cử một phần tự do tháng 6, xe tăng Liên Xô vẫn ở trong doanh trại.

Khi Hungary mở biên giới với Áo tháng 5 năm 1989, cho phép người Đông Đức chạy sang phương Tây, Moscow không làm gì. Khi các cuộc biểu tình bùng nổ tại Đông Đức mùa thu năm 1989 — các cuộc biểu tình thứ Hai tại Leipzig tăng từ hàng trăm lên hàng trăm nghìn người — Liên Xô không can thiệp.

Sự kết thúc đến như thác đổ và vì sao sụp đổ nhanh

Sự kết thúc đến như thác đổ. Tháng 6 năm 1989, Đoàn kết thắng cuộc bầu cử Ba Lan và thành lập chính phủ phi cộng sản — chính phủ đầu tiên tại Đông Âu. Mùa hè, Hungary tháo dỡ hàng rào biên giới với Áo.

Ngày 9 tháng 11 năm 1989, chính phủ Đông Đức, dưới áp lực từ nhiều tuần biểu tình, tuyên bố công dân của mình có thể sang phương Tây; đám đông tụ tập tại Bức tường Berlin đêm đó và đi qua khi lính biên phòng, không chắc chắn về mệnh lệnh của mình, đứng sang một bên.

Trong vòng vài tuần, các chính phủ cộng sản tại Tiệp Khắc, Bulgaria và Romania đã sụp đổ — tại Romania, nhà độc tài Nicolae Ceaușescu bị lật đổ và xử tử tháng 12 năm 1989. Ngày 3 tháng 10 năm 1990, nước Đức thống nhất. Khối Warsaw giải tán tháng 7 năm 1991, và chính Liên Xô tan rã tháng 12 năm 1991.

Bức màn Sắt — vốn đã chia cắt châu Âu trong 43 năm — biến mất trong chưa đầy một năm.

Vì sao nó sụp đổ nhanh đến vậy? Các sử gia chỉ ra sự kết hợp của thất bại kinh tế, mất niềm tin vào dự án cộng sản, tấm gương thịnh vượng của phương Tây, và việc Gorbachev từ chối dùng vũ lực. Bức màn luôn phụ thuộc vào nỗi sợ: sợ xe tăng Liên Xô, sợ công an mật, sợ hậu quả của bất đồng.

Khi Gorbachev loại bỏ nỗi sợ can thiệp của Liên Xô, các chế độ phụ thuộc vào nó sụp đổ — vì chúng không còn nguồn tính chính danh nào khác. Người dân Đông Âu, khi có cơ hội, đã chọn tự do, và họ chọn nó một cách hòa bình: các cuộc cách mạng năm 1989, ngoại trừ Romania, diễn ra ít đổ máu một cách đáng chú ý.

9. Di sản và ký ức

Di sản còn lại và các di tích được bảo tồn

Bức màn Sắt đã biến mất, nhưng di sản của nó vẫn còn. Sự chia cắt châu Âu để lại những dấu ấn sâu sắc: khoảng cách kinh tế giữa Đông và Tây, phải mất nhiều thập kỷ mới thu hẹp sau thống nhất; những ký ức lịch sử khác nhau của hai nửa lục địa; và địa lý chính trị của châu Âu ngày nay, trong đó các quốc gia cựu cộng sản gia nhập NATO và Liên minh châu Âu trong thập niên 1990 và 2000.

Bản thân thuật ngữ “Bức màn Sắt” đã trở thành phép ẩn dụ cho bất kỳ sự chia cắt chính trị cứng nhắc nào, và cụm từ này vẫn được dùng để mô tả các đường ranh mới trong chính trị thế giới.

Các di tích vật lý của Bức màn được bảo tồn như đài tưởng niệm và bảo tàng. Đài tưởng niệm Bức tường Berlin trên phố Bernauer Strasse, Phòng trưng bày Phía Đông (một đoạn tường dài 1,3 km được các nghệ sĩ vẽ), và Trạm kiểm soát Charlie là những địa điểm được thăm viếng nhiều nhất tại Berlin.

Đường mòn Bức màn Sắt và ký ức

Đường mòn Bức màn Sắt — tuyến đường đạp xe dài khoảng 10.000 km men theo biên giới cũ từ biển Barents tới biển Đen — cho phép du khách lần theo đường ranh nơi châu Âu từng bị chia cắt.

Tại nhiều nơi, dải biên giới cũ đã trở thành “Vành đai Xanh” gồm các khu bảo tồn thiên nhiên, vì đất đai đã không bị động đến trong nhiều thập kỷ. Ký ức về Bức màn Sắt cũng mang một lời cảnh báo.

Nó cho thấy một lục địa có thể bị chia cắt nhanh chóng như thế nào, một sự chia cắt có thể kéo dài bao lâu khi được củng cố bằng tường và quân đội, và nó có thể kết thúc đột ngột ra sao khi người dân từ chối chấp nhận nó nữa.

Các cuộc cách mạng năm 1989 được nhớ tới như bằng chứng rằng ngay cả những biên giới được canh gác nghiêm ngặt nhất cũng không thể ngăn cản những người muốn tự do — và rằng vũ khí mạnh nhất chống lại một bức tường không phải là một bức tường khác, mà là quyết định của những người bình thường bước qua nó.

10. Các nhân vật chính

Winston Churchill (Anh), Joseph Stalin (Liên Xô), Mikhail Gorbachev (Liên Xô), Lech Wałęsa (Ba Lan) và Erich Honecker (Đông Đức)

Winston Churchill (Anh). Cựu Thủ tướng đặt tên cho Bức màn Sắt trong bài diễn văn Fulton ngày 5 tháng 3 năm 1946. Churchill đã cảnh báo về sự bành trướng của Liên Xô từ năm 1945 và ủng hộ liên minh Anh-Mỹ chặt chẽ để đối phó với nó. Ông trở lại làm Thủ tướng năm 1951–1955 và qua đời năm 1965.

Joseph Stalin (Liên Xô). Lãnh đạo Liên Xô, người đã dựng Bức màn Sắt bằng cách áp đặt chế độ cộng sản lên Đông Âu từ năm 1945 đến 1948. Cái chết của Stalin tháng 3 năm 1953 không chấm dứt sự chia cắt; những người kế nhiệm ông duy trì nó thêm 36 năm nữa.

Mikhail Gorbachev (Liên Xô). Lãnh đạo Liên Xô từ năm 1985 đến 1991, mà các cải cách và việc từ chối dùng vũ lực tại Đông Âu đã khiến sự sụp đổ của Bức màn Sắt trở nên có thể. Ông nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1990 và qua đời năm 2022.

Lech Wałęsa (Ba Lan). Thợ điện và lãnh đạo Đoàn kết, phong trào công đoàn Ba Lan thách thức chế độ cộng sản từ năm 1980 và thắng cuộc bầu cử một phần tự do đầu tiên tại Đông Âu năm 1989. Ông trở thành Tổng thống Ba Lan năm 1990 và nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1983.

Erich Honecker (Đông Đức). Lãnh đạo Đông Đức từ năm 1971 đến 1989, người củng cố Bức tường Berlin và các công sự biên giới và ra lệnh chính sách bắn chết. Ông bị buộc từ chức tháng 10 năm 1989, vài tuần trước khi Bức tường sụp đổ, và qua đời khi lưu vong tại Chile năm 1994.

11. Câu hỏi thường gặp

Bức màn Sắt là gì và Bức tường Berlin

Bức màn Sắt là gì?

Bức màn Sắt là sự chia cắt chính trị, quân sự và ý thức hệ của châu Âu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, tách các quốc gia cộng sản Đông Âu, do Liên Xô chi phối, khỏi các nền dân chủ tư bản Tây Âu.

Ai đặt ra thuật ngữ “Bức màn Sắt”?

Thuật ngữ này được phổ biến bởi Winston Churchill trong bài diễn văn tại Fulton, Missouri, ngày 5 tháng 3 năm 1946, trong đó ông nói “một bức màn sắt đã buông xuống khắp Lục địa”. Cụm từ này đã được dùng trước đó, bao gồm cả Joseph Goebbels năm 1945.

Bức tường Berlin là gì?

Bức tường Berlin là rào chắn bê tông do Đông Đức xây dựng tháng 8 năm 1961 để chia cắt Tây Berlin khỏi Đông Berlin và ngăn người Đông Đức chạy sang phương Tây. Nó tồn tại 28 năm và sụp đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989.

Thương vong, sụp đổ và nguyên nhân

Có bao nhiêu người chết khi cố vượt qua Bức màn Sắt?

Ít nhất 140 người thiệt mạng chỉ riêng tại Bức tường Berlin; ước tính cho toàn bộ biên giới Bức màn Sắt khác nhau, với nhiều trường hợp tử vong hơn tại các đoạn khác. Phạm vi thường trích dẫn cho Bức tường Berlin là 140 đến 327 người chết tính cả tử vong ở biên giới.

Bức màn Sắt sụp đổ khi nào?

Nó sụp đổ năm 1989, khi các chính phủ cộng sản sụp đổ khắp Đông Âu. Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989, nước Đức thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990, và Liên Xô tan rã tháng 12 năm 1991.

Bức màn Sắt có phải là một bức tường thực sự?

Không — nó là sự chia cắt chính trị và ý thức hệ, không phải một bức tường duy nhất. Một số phần được củng cố mạnh, trên hết là Bức tường Berlin và biên giới nội Đức, nhưng phần lớn là biên giới được lính gác, hàng rào và bãi mìn tuần tra.

Vì sao Bức màn Sắt sụp đổ?

Trì trệ kinh tế, mất niềm tin vào chủ nghĩa cộng sản, tấm gương thịnh vượng của phương Tây, các phong trào quần chúng như Đoàn kết tại Ba Lan, và quyết định của Mikhail Gorbachev không dùng vũ lực quân sự của Liên Xô để giữ Đông Âu lại với nhau đã cùng nhau làm nó sụp đổ năm 1989.

12. Nguồn

Encyclopædia Britannica, “Iron Curtain” — thuật ngữ, bài diễn văn của Churchill và sự chia cắt châu Âu.
Wikipedia, “Iron Curtain” — địa lý, số liệu về Bức tường Berlin và sự sụp đổ năm 1989, đối chiếu với các nguồn học thuật.
The Churchill Project (Hillsdale College) and the National Churchill Museum, Fulton, Missouri — toàn văn bài diễn văn “Sinews of Peace”, 5 tháng 3 năm 1946.
Tony Judt, Postwar: A History of Europe Since 1945 (Penguin, 2005) — đời sống sau Bức màn và các cuộc cách mạng năm 1989.
Victor Sebestyen, Revolution 1989: The Fall of the Soviet Empire (Pantheon, 2009).
Berlin Wall Memorial (berliner-mauer-gedenkstaette.de) — số người chết tại Bức tường và lịch sử biên giới.
Timothy Garton Ash, The Magic Lantern: The Revolution of ’89 Witnessed in Warsaw, Budapest, Berlin, and Prague (Random House, 1990).

Đọc thêm

Anne Applebaum, Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956 (Doubleday, 2012).
Frederick Taylor, The Berlin Wall: 13 August 1961 – 9 November 1989 (Bloomsbury, 2006).