Liên minh Ba bên

1. Mở đầu

Liên minh Ba bên là một liên minh quân sự phòng thủ giữa Đế quốc Đức, Áo–Hung và Vương quốc Ý, ký tại Vienna ngày 20 tháng 5 năm 1882 và được gia hạn bốn lần trước khi sụp đổ trong năm đầu tiên của Thế chiến I.

Trong ba mươi ba năm, nó là trụ cột trung tâm của hệ thống liên minh châu Âu do Thủ tướng Đức Otto von Bismarck tạo ra, nhằm cô lập Pháp, giữ Ý ngoài quỹ đạo của Pháp, và cho Áo–Hung một người bạn hùng mạnh chống lại Nga tại Balkan.

Năm 1914, khi liên minh lần đầu được thử thách thực sự, nó đã thất bại: Ý tuyên bố trung lập, lập luận rằng liên minh mang tính phòng thủ và Áo–Hung đã là bên gây hấn chống lại Serbia, và tháng 5 năm 1915 Ý gia nhập phe Đồng Minh, tuyên chiến với các đồng minh cũ của mình.

Liên minh Ba bên vì thế trở thành liên minh lớn duy nhất trước chiến tranh ở châu Âu không sống sót qua sự bùng nổ của cuộc chiến mà nó được tạo ra để ngăn chặn — một sự thật nói lên rất nhiều về sự mong manh của chính hệ thống liên minh.

Liên minh Ba bên thường được trình bày như một trong hai phe vũ trang lớn đã khiến Thế chiến I trở nên không thể tránh khỏi — Liên minh Ba bên chống lại Hiệp ước Ba bên của Pháp, Nga và Anh. Bức tranh đó gây hiểu lầm.

Liên minh chưa bao giờ là khối ba đối tác bình đẳng với lợi ích giống hệt nhau. Đức và Áo–Hung gắn bó với nhau bằng Liên minh Kép năm 1879, một quan hệ đối tác thân thiết và thực sự có cảm tình; Ý là đối tác nhỏ hơn mà lợi ích của nó đi ngược hướng với Áo–Hung, trên hết tại biển Adriatic và Balkan, nơi những người dân tộc chủ nghĩa Ý đòi các vùng đất nói tiếng Ý “chưa được thu hồi” của Đế quốc Habsburg — Trentino, Trieste và bờ biển Dalmatia. Ý gia nhập Liên minh không phải vì tình bạn với Áo–Hung mà vì sợ Pháp và sợ bị cô lập, và nó giữ cho mình các lựa chọn mở ngay từ ngày đầu tiên, ký một thỏa thuận bí mật với Pháp năm 1902 mà thực tế đã vô hiệu hóa nghĩa vụ của nó với Liên minh.

Hiểu Liên minh Ba bên nghĩa là hiểu một thỏa thuận có ích cho cả ba thành viên vì những lý do khác nhau, giữ được với nhau chừng nào chưa có chiến tranh, và tan vỡ ngay khi chiến tranh nổ ra.

2. Thông tin chính

| Thành viên | Đế quốc Đức, Áo–Hung, Vương quốc Ý |

| Ký kết | Ngày 20 tháng 5 năm 1882, Vienna (hiệp ước bí mật, công bố năm 1888) |

| Kiến trúc sư | Thủ tướng Otto von Bismarck của Đức |

| Tiền thân | Liên minh Kép Đức–Áo–Hung, ngày 7 tháng 10 năm 1879 |

| Tính chất | Liên minh phòng thủ: các thành viên hứa hỗ trợ lẫn nhau nếu một thành viên bị hai hay nhiều cường quốc tấn công, hoặc bị một cường quốc được cường quốc khác hậu thuẫn tấn công |

| Gia hạn | 1887, 1891, 1902, 1912 (mỗi lần năm năm) |

| Khối đối thủ | Hiệp ước Ba bên: Pháp, Nga, Anh (Liên minh Pháp–Nga 1892, Entente Cordiale 1904, Hiệp ước Anh–Nga 1907) |

| Ý và Pháp | Thỏa thuận bí mật Pháp–Ý năm 1902: mỗi bên hứa trung lập nếu bên kia bị tấn công |

| Sụp đổ | Ý tuyên bố trung lập ngày 3 tháng 8 năm 1914; tuyên chiến với Áo–Hung ngày 23 tháng 5 năm 1915 và với Đức ngày 28 tháng 8 năm 1916 |

| Kế tục | Liên minh Trung tâm (Đức, Áo–Hung, Đế quốc Ottoman, Bulgaria) tiếp tục chiến đấu mà không có Ý |

3. Bối cảnh: Hệ thống của Bismarck

Liên minh Ba bên là sản phẩm của Bismarck

Liên minh Ba bên là sản phẩm của người đàn ông đáng sợ nhất châu Âu: Otto von Bismarck, chính khách Phổ đã thống nhất nước Đức bằng “máu và sắt” trong các cuộc chiến 1864, 1866 và 1870–71, rồi dành hai mươi năm tiếp theo cố gắng giữ gìn hòa bình mà ông đã tạo ra.

Cơn ác mộng của Bismarck là một cuộc chiến trên hai mặt trận — Pháp ở phía tây, tìm cách trả thù cho việc mất Alsace-Lorraine năm 1871, và Nga ở phía đông, bành trướng vào Balkan và Cận Đông. Giải pháp của ông là một hệ thống liên minh sẽ khiến Pháp bị cô lập và giữ Nga thân thiện, hoặc ít nhất là trung lập.

Bước đầu tiên là Liên minh Kép ngày 7 tháng 10 năm 1879, một hiệp ước phòng thủ giữa Đức và Áo–Hung hứa hỗ trợ lẫn nhau nếu một trong hai bị Nga tấn công, hoặc bị Nga được một cường quốc khác hậu thuẫn tấn công. Đó là liên minh thân thiết nhất ở châu Âu — hai hoàng đế gọi nó là liên minh “hòa bình” — và nó tồn tại tới năm 1918.

Đưa Nga vào hệ thống và Ý bước vào

Bước thứ hai là đưa chính Nga vào hệ thống. Năm 1881, Bismarck đàm phán Liên minh Ba Hoàng đế giữa Đức, Áo–Hung và Nga, trong đó ba đế quốc bảo thủ hứa trung lập nếu một trong ba nước tham chiến với một cường quốc thứ tư, và đồng ý tham vấn về Balkan.

Liên minh được gia hạn năm 1884, nhưng sụp đổ năm 1887 khi Áo–Hung và Nga bất hòa về Bulgaria. Bismarck sau đó thay thế nó bằng Hiệp ước Tái bảo hiểm năm 1887, một thỏa thuận bí mật trong đó Đức và Nga hứa trung lập nếu một trong hai tham chiến với một cường quốc thứ ba — trừ khi Đức tấn công Pháp hoặc Nga tấn công Áo–Hung.

Hệ thống này phức tạp, bí mật và được giữ vững nhờ kỹ năng cá nhân của Bismarck. Nó cũng, như các nhà phê bình của ông chỉ ra, được xây dựng trên mâu thuẫn: Đức liên minh với Áo–Hung chống lại Nga, đồng thời ràng buộc với Nga bằng một hiệp ước hứa trung lập trong chiến tranh Nga–Áo.

Ý bước vào hệ thống năm 1882

Ý bước vào hệ thống này năm 1882, gần như tình cờ. Nguyên nhân trực tiếp là việc Pháp chiếm đóng Tunis tháng 5 năm 1881. Tunis, ở Bắc Phi, là một mục tiêu mà người Ý thèm muốn từ khi thống nhất — một cộng đồng lớn người Ý sinh sống ở đó, và những người dân tộc chủ nghĩa Ý coi nó là sự mở rộng tự nhiên của Ý qua Địa Trung Hải.

Việc Pháp chiếm Tunis, với sự đồng ý ngầm của Anh, đã làm nhục Ý và thuyết phục chính phủ Ý rằng Pháp là kẻ thù chính của mình ở Địa Trung Hải. Ý quay sang Đức và Áo–Hung để được bảo vệ.

Bismarck, người từ lâu muốn đưa Ý vào hệ thống của mình như một đối trọng với Pháp, hoan nghênh đề nghị này. Áo–Hung miễn cưỡng — người Ý đòi lãnh thổ của họ, và Ngoại trưởng Áo, Bá tước Kálnoky, không tin tưởng Rome — nhưng Bismarck đã vượt qua các phản đối, và hiệp ước được ký tại Vienna ngày 20 tháng 5 năm 1882.

4. Hiệp ước 1882: Liên minh hứa hẹn điều gì

Hiệp ước Liên minh Ba bên là liên minh phòng thủ

Hiệp ước Liên minh Ba bên là một liên minh phòng thủ, và văn bản của nó — được giữ bí mật tới năm 1888 — cẩn thận và giới hạn. Các điều khoản cốt lõi của nó, như đã công bố, là như sau.

Thứ nhất, nếu Ý bị Pháp tấn công mà không có sự khiêu khích, Đức và Áo–Hung sẽ tới hỗ trợ Ý bằng toàn bộ lực lượng; và nếu Đức bị Pháp tấn công, Ý sẽ làm tương tự. Thứ hai, nếu bất kỳ thành viên nào trong ba nước bị hai hay nhiều cường quốc tấn công, hai nước còn lại sẽ tới hỗ trợ.

Thứ ba, nếu bất kỳ thành viên nào bị một cường quốc duy nhất tấn công, hai nước còn lại sẽ giữ thái độ trung lập thiện chí. Thứ tư, không nước nào trong ba nước được ký hòa bình hay đình chiến riêng với kẻ thù, và không nước nào được tham gia cam kết nhằm chống lại bất kỳ nước nào trong ba nước.

Hiệp ước có hiệu lực năm năm, và chứa một điều khoản — quan trọng đối với Ý — rằng nó trong mọi trường hợp không thể được coi là nhằm chống lại Anh, nước mà Ý duy trì quan hệ hữu nghị và sức mạnh hải quân của Anh bảo vệ thương mại Ý.

Các thỏa thuận quân sự và gia hạn

Các thỏa thuận quân sự tiếp theo quan trọng không kém bản thân hiệp ước. Ba bộ tổng tham mưu đã vạch ra kế hoạch chung, và quân đội Ý được giao một vai trò cụ thể trong trường hợp chiến tranh với Pháp: quân Ý sẽ được gửi tới sông Rhine để tăng viện cho quân đội Đức, trong khi hải quân Đức và hạm đội Áo yểm trợ Địa Trung Hải.

Hải quân Ý được kỳ vọng sẽ hợp tác với hải quân Áo–Hung chống lại hạm đội Pháp. Các kế hoạch này được sửa đổi mỗi lần gia hạn hiệp ước, và ngày càng chi tiết — nhưng chúng cũng, ngay từ đầu, là nguồn gốc ma sát, vì người Ý và người Áo không thể thống nhất về biển Adriatic.

Hải quân Áo coi Adriatic là hồ của riêng mình; hải quân Ý coi đó là vùng biển Ý phải thống trị nếu muốn trở thành cường quốc. Việc lập kế hoạch hải quân chung giữa hai bên luôn lịch sự, và luôn rỗng tuếch.

Hiệp ước được gia hạn 1887–1912

Hiệp ước được gia hạn năm 1887, 1891, 1902 và 1912. Mỗi lần gia hạn là dịp để đàm phán lại, và mỗi lần Ý đều giành được nhượng bộ. Năm 1887, việc gia hạn đi kèm các thỏa thuận riêng trong đó Đức hứa ủng hộ các yêu sách của Ý ở Bắc Phi, và Áo–Hung hứa tham vấn Ý về bất kỳ thay đổi nào tại Balkan — lần đầu tiên công nhận Ý là một cường quốc Balkan.

Năm 1891, hiệp ước được mở rộng để bao quát khả năng chiến tranh với Nga cũng như với Pháp. Năm 1902, việc gia hạn diễn ra sau khi Ý đã ký thỏa thuận bí mật với Pháp, và văn bản hiệp ước được sửa đổi để nêu rõ rằng liên minh không nhằm chống lại Pháp theo bất kỳ nghĩa gây hấn nào.

Năm 1912, lần gia hạn cuối cùng, hiệp ước được kéo dài bất chấp căng thẳng Ý–Áo ngày càng tăng về Balkan và bất chấp Chiến tranh Ý–Thổ Nhĩ Kỳ 1911–12, trong đó Ý đã chiếm Libya từ Đế quốc Ottoman và khiến Vienna lo ngại vì tham vọng của mình tại Adriatic và biển Aegean.

5. Ván bài kép của Ý: Thỏa thuận với Pháp

Sự thật quan trọng nhất: Ván bài kép của Ý

Sự thật quan trọng nhất về Liên minh Ba bên sau năm 1902 là Ý, trên thực tế, đồng thời là thành viên của hai liên minh. Thỏa thuận Pháp–Ý ngày 1 tháng 11 năm 1902, do Ngoại trưởng Pháp Théophile Delcassé và Ngoại trưởng Ý Giulio Prinetti đàm phán, quy định rằng nếu Pháp hoặc Ý bị một cường quốc thứ ba tấn công, hoặc thấy mình buộc phải cầm vũ khí để bảo vệ danh dự hay an ninh của mình, bên kia sẽ giữ thái độ trung lập nghiêm ngặt.

Thỏa thuận này là bí mật, và nó trực tiếp mâu thuẫn với nghĩa vụ của Ý theo Liên minh Ba bên: nếu Pháp tấn công Đức, Ý bị ràng buộc bởi Liên minh phải giúp Đức; theo thỏa thuận với Pháp, Ý bị ràng buộc phải giữ trung lập.

Hai nghĩa vụ không thể cùng được giữ, và Ý đã bảo đảm rằng, khi thời khắc đến, mình được tự do lựa chọn.

Vì sao Ý chơi ván bài kép?

Vì sao Ý chơi ván bài kép này? Lý do là thương mại, thuộc địa và dân tộc. Về thương mại, thương mại của Ý phụ thuộc vào biển, và biển do Anh và Pháp kiểm soát; một cuộc chiến chống Pháp sẽ cắt Ý khỏi thị trường và than đá của mình.

Về thuộc địa, Ý muốn tự do hành động ở Bắc Phi — tại Tripoli, mà nước này chiếm năm 1911, và ở Địa Trung Hải rộng lớn hơn — và Pháp, nước kiểm soát Algeria và Tunisia, có thể chặn các tham vọng đó hoặc chấp nhận chúng.

Thỏa thuận 1902 là một phần của thỏa thuận trong đó Pháp chấp nhận tham vọng của Ý ở Tripoli để đổi lấy việc Ý chấp nhận tham vọng của Pháp ở Morocco. Về dân tộc, và quan trọng nhất, kẻ thù thực sự của Ý không phải là Pháp mà là Áo–Hung.

Phong trào dân tộc chủ nghĩa Ý, irredentismo, đòi các vùng lãnh thổ nói tiếng Ý vẫn do Đế quốc Habsburg nắm giữ: Trentino trên dãy Alps, cảng Trieste, bán đảo Istria và bờ biển Dalmatia. Chừng nào Ý còn liên minh với Áo–Hung, nó không thể đòi các lãnh thổ đó; chừng nào nó còn liên minh với Pháp, nó có thể hy vọng giành được chúng trong chiến tranh chống lại Áo.

Thỏa thuận 1902 giữ cánh cửa đó mở.

Đức biết về thỏa thuận Pháp–Ý

Đức biết về thỏa thuận Pháp–Ý — hoặc nghi ngờ nó — và dung thứ nó. Tính toán của Berlin là Ý, dù không đáng tin cậy, vẫn đáng có: một nước Ý trong Liên minh không thể gia nhập phe bên kia mà không phá vỡ lời hứa, và một nước Ý ngoài Liên minh chắc chắn sẽ gia nhập Pháp.

Người Đức cũng tin, không phải không có lý, rằng quân đội Ý sẽ hữu ích trên sông Rhine trong chiến tranh với Pháp, và hạm đội Ý ít nhất sẽ khiến hạm đội Pháp bận rộn ở Địa Trung Hải. Người Áo ít tha thứ hơn.

Tổng tham mưu trưởng Áo–Hung, Conrad von Hötzendorf, coi Ý là kẻ thù có khả năng nhất của Quân chủ chế sau Nga, và từ năm 1907 trở đi ông liên tục thúc giục một cuộc chiến tranh phủ đầu chống Ý — một đề xuất mà Hoàng đế Franz Joseph luôn bác bỏ.

Sự ngờ vực là lẫn nhau và công khai: năm 1911, trong Chiến tranh Ý–Thổ Nhĩ Kỳ, Áo–Hung huy động quân đội tại biên giới Ý, và Ý cũng làm tương tự.

6. Liên minh chống lại Hiệp ước: Hai phe vũ trang

Hai hệ thống liên minh và thành tích trong khủng hoảng

Tới năm 1907, châu Âu bị chia thành hai hệ thống liên minh. Một bên là Liên minh Ba bên gồm Đức, Áo–Hung và Ý. Bên kia là Hiệp ước Ba bên: Liên minh Pháp–Nga năm 1892, Entente Cordiale Anh–Pháp năm 1904, và Hiệp ước Anh–Nga năm 1907.

Hiệp ước Ba bên không phải là liên minh quân sự chính thức — Anh không hứa hẹn gì bằng văn bản với Pháp hay Nga, và các thỏa thuận năm 1904 và 1907 là thỏa thuận về thuộc địa, không phải hiệp ước phòng thủ chung.

Nhưng hai hệ thống ngày càng được báo chí và các bộ tổng tham mưu coi như hai phe vũ trang, và mỗi cuộc khủng hoảng — Morocco năm 1905 và 1911, Bosnia năm 1908, các Cuộc chiến Balkan 1912–13 — đều được đọc như một phép thử sức mạnh giữa chúng.

Thành tích của Liên minh Ba bên trong các cuộc khủng hoảng này không đồng đều, và nó bộc lộ điểm yếu của Liên minh. Trong Khủng hoảng Morocco lần thứ nhất năm 1905, Đức thách thức ảnh hưởng của Pháp tại Morocco và yêu cầu một hội nghị quốc tế; hội nghị tại Algeciras năm 1906 kết thúc trong thất bại ngoại giao của Đức, và Áo–Hung là cường quốc duy nhất ủng hộ Berlin — Thủ tướng Đức Bernhard von Bülow gọi Áo là “người bạn trung thành duy nhất” và nói về Liên minh như “tảng đá đồng”.

Trong Khủng hoảng Bosnia năm 1908, Áo–Hung sáp nhập Bosnia-Herzegovina, vùng mà họ đã quản lý từ năm 1878, và Đức hậu thuẫn Vienna bằng lời đe dọa chiến tranh chống Nga; khủng hoảng kết thúc với Nga bị sỉ nhục và Liên minh dường như được minh oan.

Nhưng hai Cuộc chiến Balkan 1912–13 cho thấy giới hạn của hệ thống: Áo–Hung và Ý ở hai phía đối lập trong các vấn đề Balkan — Vienna muốn kiềm chế Serbia, Rome muốn kiềm chế Áo — và Liên minh không thể đưa ra chính sách chung.

Trong Chiến tranh Balkan lần thứ nhất, Ý và Áo–Hung suýt chiến tranh với nhau vì Albania, nơi Ý muốn làm xứ bảo hộ còn Áo muốn làm rào chắn chống Serbia. Đức phải làm trung gian hòa giải giữa chính các đồng minh của mình.

Kình địch hải quân ở Địa Trung Hải

Sự kình địch hải quân ở Địa Trung Hải là một vết thương dai dẳng khác. Liên minh Ba bên được hình thành, một phần, như một liên minh Địa Trung Hải: hạm đội Ý và Áo–Hung hợp lại được cho là sẽ ngang bằng hạm đội Địa Trung Hải của Pháp và giữ biển mở cho thương mại Đức.

Trên thực tế, hai hạm đội được xây dựng để chiến đấu với nhau. Áo–Hung đóng các tàu dreadnought cho Adriatic; Ý đóng các tàu dreadnought cho Adriatic; và kế hoạch chiến tranh của hai hải quân đều giả định rằng bên kia có thể là kẻ thù.

Khi thỏa thuận hải quân Anh–Pháp năm 1912 tập trung hạm đội Pháp ở Địa Trung Hải và hạm đội Anh ở Biển Bắc, vị thế hải quân của Liên minh Ba bên ở Địa Trung Hải thực tế còn xấu đi — và phân đội Địa Trung Hải của Đức, Mittelmeerdivision, quá nhỏ để thay đổi cán cân.

Tới năm 1914, giá trị quân sự của Liên minh ở Địa Trung Hải phần lớn chỉ là trên danh nghĩa.

7. Khủng hoảng tháng Bảy và sự trung lập của Ý

Khủng hoảng tháng Bảy phá hủy liên minh

Liên minh Ba bên bị phá hủy bởi Khủng hoảng tháng Bảy năm 1914 — không phải bởi thất bại ngoại giao giữa các đồng minh, mà bởi thực tế rằng các điều khoản của liên minh không bao quát những gì Áo–Hung đã làm.

Ngày 28 tháng 6 năm 1914, Đại công tước Franz Ferdinand, người thừa kế ngai vàng Habsburg, bị ám sát tại Sarajevo bởi một người dân tộc chủ nghĩa Serbia gốc Bosnia. Áo–Hung, với sự ủng hộ của Đức — “tấm séc trắng” ngày 5 tháng 7 — quyết định dùng vụ ám sát làm cớ để tính sổ với Serbia.

Ngày 23 tháng 7, Vienna đưa ra tối hậu thư cho Belgrade được thiết kế để bị bác bỏ; ngày 28 tháng 7, Áo–Hung tuyên chiến với Serbia. Casus foederis của liên minh — điều kiện kích hoạt nó — là một cuộc tấn công vào một trong các thành viên. Nhưng Áo–Hung không bị tấn công; họ là bên tấn công.

Ngoại trưởng Ý, Hầu tước di San Giuliano, lập luận — đúng theo văn bản hiệp ước — rằng Liên minh Ba bên mang tính phòng thủ, rằng Áo–Hung không bị tấn công, và Ý do đó không có nghĩa vụ tham chiến. Ông bổ sung lập luận thứ hai, cũng dựa trên hiệp ước: các thỏa thuận 1887 yêu cầu Áo–Hung phải tham vấn Ý trước bất kỳ thay đổi nào tại Balkan, và Vienna đã không tham vấn Rome trước khi đưa ra tối hậu thư. Ý có quyền, San Giuliano nói, được bồi thường cho sự thay đổi cán cân Balkan — và, cho tới khi được bồi thường, được trung lập.

Ngày 3 tháng 8 năm 1914, Ý tuyên bố trung lập

Ngày 3 tháng 8 năm 1914, Ý tuyên bố trung lập. Đức và Áo–Hung phản đối, nhưng họ không có câu trả lời cho lập luận pháp lý, và họ cần sự trung lập của Ý hơn là sự thù địch của nó. Trong chín tháng, Ý được cả hai phe ve vãn.

Phe Đồng Minh đưa ra Hiệp ước London, ký bí mật ngày 26 tháng 4 năm 1915, hứa cho Ý Trentino, Nam Tyrol, Trieste, Istria, một phần Dalmatia, quần đảo Dodecanese và một phần trong việc phân chia Đế quốc Ottoman cùng các thuộc địa châu Phi của Đức — toàn bộ chương trình dân tộc chủ nghĩa Ý.

Liên minh Trung tâm, một cách muộn màng, đề nghị Trentino và một phần bờ biển Adriatic, nhưng họ không thể đề nghị Trieste, cảng chính của Quân chủ chế mà Vienna sẽ không từ bỏ, và các đề nghị của họ đến quá muộn và quá mơ hồ.

Ngày 23 tháng 5 năm 1915, Ý tuyên chiến với Áo–Hung. Ý không tuyên chiến với Đức cho tới ngày 28 tháng 8 năm 1916, và ngay cả lúc đó tuyên bố chủ yếu mang tính biểu tượng, vì quân Ý và Đức đã đang giao chiến với nhau trên mặt trận Alpine thông qua mối liên hệ Áo–Hung.

Liên minh Ba bên chính thức bị Ý lên án, và nó không còn tồn tại.

8. Đánh giá: Liên minh Ba bên có phải là thất bại?

Xét theo mục đích của chính nó

Xét theo mục đích của chính nó — ngăn chặn chiến tranh và giữ Pháp bị cô lập — Liên minh Ba bên là một thất bại. Nó không ngăn chặn được chiến tranh; chiến tranh nổ ra năm 1914, và Liên minh không sống sót qua nó.

Nó không giữ Pháp bị cô lập; tới năm 1907 Pháp đã liên minh với Nga và có quan hệ hữu nghị với Anh, và tới năm 1914 Ý — chính thành viên thứ ba của Liên minh — đang đàm phán với Hiệp ước Ba bên.

Nhưng xét theo mục đích của từng thành viên, bức tranh phức tạp hơn. Đối với Đức, Liên minh đã phục vụ mục đích của mình trong ba mươi năm: nó cho Berlin một đối tác đáng tin cậy ở Vienna, giữ Ý ngoài phe Pháp trong một thế hệ, và cho phép Đức đối mặt với Pháp mà không lo lắng về sườn phía nam. Đối với Áo–Hung, Liên minh là phao cứu sinh: Quân chủ chế, đang suy tàn và bị kẻ thù bao vây, không thể sống sót nếu không có sự bảo đảm của Đức, và Liên minh Kép năm 1879 — cốt lõi của Liên minh Ba bên — giữ vững tới cuối cùng. Đối với Ý, Liên minh là nơi trú ẩn hữu ích trong những năm 1880 và 1890, khi Ý yếu, bị cô lập và sợ Pháp; tới năm 1914, Ý đã vượt qua nó, và nơi trú ẩn đã trở thành cái lồng. Ý rời Liên minh vì lợi ích của nó đã thay đổi, không phải vì Liên minh đã phản bội nó.

Bài học sâu sắc hơn

Bài học sâu sắc hơn của Liên minh Ba bên là về chính hệ thống liên minh. Các liên minh trước chiến tranh được tạo ra để khiến chiến tranh ít có khả năng hơn bằng cách khiến nó nguy hiểm hơn: tấn công một thành viên sẽ kéo các thành viên khác vào, vì vậy không ai dám tấn công.

Trên thực tế, các liên minh khiến chiến tranh có khả năng hơn, vì chúng biến một xung đột địa phương thành xung đột lục địa, và vì chúng cho mỗi thành viên một lý do để ủng hộ sự liều lĩnh của đồng minh.

“Tấm séc trắng” của Đức cho Áo–Hung tháng 7 năm 1914 là ví dụ điển hình: Berlin hậu thuẫn tối hậu thư của Vienna gửi Serbia vì Liên minh yêu cầu như vậy, và vì các nhà lãnh đạo Đức sợ rằng nếu họ không hậu thuẫn Áo, Liên minh — và cùng với nó, người bạn đáng tin cậy duy nhất của Đức — sẽ sụp đổ.

Liên minh vốn được tạo ra để bảo vệ hòa bình vì thế trở thành một trong những cơ chế tạo ra chiến tranh. Nhưng Liên minh Ba bên cũng cho thấy giới hạn của lập luận đó: Ý, thành viên thứ ba, từ chối bị lôi kéo vào, và sự từ chối của nó chứng minh rằng các liên minh không vận hành tự động.

Các chính phủ lựa chọn tôn trọng chúng, hoặc không, tùy theo lợi ích của mình. Các liên minh không phải là cỗ máy khiến chiến tranh trở nên không thể tránh khỏi; chúng là một tập hợp cam kết khiến các chính phủ khó lùi bước hơn một khi khủng hoảng bắt đầu.

9. Di sản: Hệ thống liên minh và nguồn gốc chiến tranh

Cuộc tranh luận về nguồn gốc Thế chiến I

Di sản quan trọng nhất của Liên minh Ba bên là cuộc tranh luận mà nó để lại về nguồn gốc Thế chiến I. Trong một thế hệ sau năm 1918, cách giải thích chiếm ưu thế về cuộc chiến — cách được viết vào Hiệp ước Versailles — là Đức đã lên kế hoạch cho nó, và hệ thống liên minh là công cụ của sự xâm lược Đức.

Các sử gia sau này lập luận ngược lại: rằng hệ thống liên minh là hệ thống răn đe đã thất bại, rằng không ai muốn một cuộc chiến tranh tổng lực, và chiến tranh nổ ra qua tính toán sai lầm, lịch trình huy động cứng nhắc và logic của chính các liên minh.

Liên minh Ba bên là trung tâm của cuộc tranh luận đó, vì nó là liên minh không phù hợp gọn gàng với câu chuyện nào. Nó không phải là công cụ xâm lược của Đức — Ý từ chối theo Đức vào chiến tranh, và chính các điều khoản của Liên minh không bắt buộc nó.

Nhưng nó cũng không phải là hệ thống răn đe thất bại do tai nạn: sự bảo đảm của Đức cho Áo–Hung là điều kiện khiến tối hậu thư của Vienna gửi Serbia trở nên khả thi, và việc Ý đào ngũ cho thấy sự bảo đảm đó là một lựa chọn chính trị, không phải cơ chế tự động.

Di sản lãnh thổ và thể chế

Liên minh còn để lại di sản lãnh thổ định hình nền hòa bình. Việc Ý tham chiến về phía Đồng Minh, theo Hiệp ước London, mang lại cho nó Trentino, Nam Tyrol, Trieste và Istria tại Hội nghị Hòa bình Paris — các vùng đất “chưa được thu hồi” mà Liên minh đã ngăn nó đòi.

Nhưng Hiệp ước London cũng hứa cho Ý một phần Dalmatia, và tại Paris lời hứa không được giữ trọn vẹn: Tổng thống Woodrow Wilson, nhân danh Mười Bốn Điểm và quyền tự quyết, từ chối trao cho Ý bờ biển Dalmatia, nơi dân cư là người Slav.

Kết quả là cảm giác “chiến thắng bị cắt xén” của Ý, đầu độc chính trị Ý trong những năm 1920 và góp phần đưa Mussolini lên nắm quyền. Nói cách khác, Liên minh Ba bên đã định hình không chỉ chiến tranh mà cả hòa bình — và hòa bình, đến lượt nó, định hình cuộc chiến tiếp theo.

Di sản về thể chế liên minh

Cuối cùng, Liên minh Ba bên để lại di sản về thể chế. Liên minh Kép năm 1879, cốt lõi của nó, trở thành mô hình cho Liên minh Trung tâm trong Thế chiến I — Đức và Áo–Hung cùng chiến đấu, cùng với Đế quốc Ottoman và Bulgaria — và cho phe Trục trong Thế chiến II, trong đó Đức và Ý lại liên minh với nhau, lần này Ý là đối tác nhỏ trong một cuộc chiến tranh xâm lược mà cả Liên minh Ba bên lẫn các thành viên của nó đều không hình dung ra.

Những nghịch lý thật nhiều: liên minh mà Bismarck xây dựng để giữ hòa bình trở thành khung cho hai cuộc chiến tranh thế giới; đối tác mà Bismarck đưa vào để kiềm chế Pháp trở thành kẻ thù chiến đấu với Áo–Hung trên dãy Alps; và hệ thống hiệp ước bí mật mà Bismarck phát minh để quản lý châu Âu trở thành, trong tay những người kế nhiệm ông, một hệ thống mà không ai có thể quản lý được.

10. Nhân vật chính

Otto von Bismarck (Đức), Bá tước Gustav Kálnoky (Áo–Hung) và Bá tước Heinrich von Haymerle (Áo–Hung)

Otto von Bismarck (Đức). ** Thủ tướng Đế quốc Đức từ 1871 đến 1890. Bismarck thống nhất nước Đức rồi xây dựng hệ thống liên minh mà Liên minh Ba bên là trung tâm. Bị Kaiser Wilhelm II trẻ tuổi cách chức năm 1890, ông từ nơi về hưu chứng kiến những người kế nhiệm để Hiệp ước Tái bảo hiểm với Nga hết hạn và hệ thống ông xây dựng suy tàn.

Bá tước Gustav Kálnoky (Áo–Hung). ** Ngoại trưởng Áo–Hung từ 1881 đến 1895. Kálnoky đàm phán Liên minh Ba bên cho Vienna và là người bảo vệ nhất quán nhất của Liên minh trong chính phủ Habsburg, bất chấp sự không tin tưởng của ông đối với Ý. Ông từ chức năm 1895 sau tranh chấp với thủ tướng Hungary.

Bá tước Heinrich von Haymerle (Áo–Hung). ** Tiền nhiệm của Kálnoky làm ngoại trưởng, người đã thăm dò đầu tiên với Ý năm 1881–82 trước khi qua đời tháng 10 năm 1881, không lâu trước khi hiệp ước được ký.

Hầu tước di San Giuliano (Ý), Sidney Sonnino (Ý) và Conrad von Hötzendorf (Áo–Hung)

Hầu tước di San Giuliano (Ý). ** Ngoại trưởng Ý từ 1910 tới khi qua đời tháng 10 năm 1914. San Giuliano giữ Ý trong Liên minh Ba bên đồng thời bảo toàn tự do hành động của nước này, đàm phán thỏa thuận bí mật với Pháp, và xây dựng lập luận pháp lý — rằng Liên minh mang tính phòng thủ và Áo–Hung là bên gây hấn — làm cơ sở cho sự trung lập của Ý tháng 8 năm 1914.

Sidney Sonnino (Ý). ** Người kế nhiệm San Giuliano làm ngoại trưởng. Sonnino đàm phán Hiệp ước London tháng 4 năm 1915, theo đó Ý gia nhập phe Đồng Minh, và đưa Ý vào chiến tranh chống Áo–Hung ngày 23 tháng 5 năm 1915.

Conrad von Hötzendorf (Áo–Hung). ** Tổng tham mưu trưởng Áo–Hung từ 1906 đến 1917. Conrad coi Ý là kẻ thù nguy hiểm nhất của Quân chủ chế sau Nga và liên tục thúc giục chiến tranh phủ đầu chống Ý — một chính sách mà hoàng đế luôn bác bỏ, nhưng đã đầu độc quan hệ Áo–Ý trong Liên minh.

11. Câu hỏi thường gặp

Liên minh Ba bên là gì và vì sao Ý trung lập

Liên minh Ba bên là gì?

Liên minh Ba bên là liên minh quân sự phòng thủ giữa Đức, Áo–Hung và Ý, ký tại Vienna ngày 20 tháng 5 năm 1882 và được gia hạn năm 1887, 1891, 1902 và 1912. Đây là trụ cột trung tâm của hệ thống liên minh của Thủ tướng Bismarck, nhằm cô lập Pháp và bảo vệ Áo–Hung chống lại Nga.

Vì sao Ý gia nhập Liên minh Ba bên?

Ý gia nhập sau khi Pháp chiếm Tunis năm 1881, vùng lãnh thổ mà những người dân tộc chủ nghĩa Ý thèm muốn. Bị cô lập và sợ Pháp, Ý tìm kiếm sự bảo vệ của Đức và Áo–Hung. Bismarck hoan nghênh Ý như một đối trọng với Pháp ở Địa Trung Hải.

Vì sao Ý giữ trung lập năm 1914?

Ý lập luận rằng Liên minh Ba bên mang tính phòng thủ và Áo–Hung, khi tuyên chiến với Serbia, là bên gây hấn — vì vậy nghĩa vụ của liên minh không áp dụng. Ý cũng lập luận rằng Áo–Hung đã không tham vấn Ý trước khi hành động tại Balkan, như các thỏa thuận 1887 yêu cầu. Ý tuyên bố trung lập ngày 3 tháng 8 năm 1914.

Ý gia nhập phe Đồng Minh và vai trò của liên minh

Khi nào Ý gia nhập phe Đồng Minh?

Ý ký Hiệp ước London bí mật ngày 26 tháng 4 năm 1915, trong đó phe Đồng Minh hứa cho Ý Trentino, Nam Tyrol, Trieste, Istria và một phần Dalmatia, và tuyên chiến với Áo–Hung ngày 23 tháng 5 năm 1915. Ý tuyên chiến với Đức ngày 28 tháng 8 năm 1916.

Liên minh Ba bên khác Hiệp ước Ba bên ở điểm nào?

Liên minh Ba bên là liên minh quân sự phòng thủ chính thức với nghĩa vụ bằng văn bản. Hiệp ước Ba bên — Pháp, Nga và Anh — là sự kết hợp lỏng lẻo hơn giữa liên minh quân sự Pháp–Nga và hai thỏa thuận thuộc địa (Entente Cordiale 1904 và Hiệp ước Anh–Nga 1907). Đặc biệt, Anh không hứa hẹn gì bằng văn bản với Pháp hay Nga trước năm 1914.

Liên minh Ba bên có gây ra Thế chiến I không?

Các sử gia còn bất đồng. Hệ thống liên minh nói chung khiến xung đột địa phương khó kiềm chế hơn, và sự bảo đảm của Đức cho Áo–Hung đã góp phần khiến tối hậu thư của Vienna gửi Serbia trở nên khả thi. Nhưng việc Ý từ chối tham chiến cho thấy các liên minh không vận hành tự động, và nguyên nhân chiến tranh — chủ nghĩa dân tộc Balkan, chạy đua vũ trang, kế hoạch huy động cứng nhắc — vượt xa chính các liên minh.

12. Nguồn

1. Text of the Treaty of the Triple Alliance, 20 May 1882 — văn bản đã công bố, từ Dự án Avalon, Trường Luật Yale.
2. Encyclopædia Britannica, “Triple Alliance” — tổng quan về liên minh, các lần gia hạn và việc Ý rời bỏ.
3. Wikipedia, “Triple Alliance (1882)” — các điều khoản của hiệp ước, các lần gia hạn, thỏa thuận Pháp–Ý năm 1902 và Khủng hoảng tháng Bảy.
4. A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 (Oxford University Press, 1954) — tác phẩm kinh điển về hệ thống Bismarck và ngoại giao liên minh thời kỳ đó.
5. Richard J. B. Bosworth, Italy and the Wider World, 1860–1960 (Routledge, 1996) — chính sách đối ngoại của Ý, chủ nghĩa phục hồi lãnh thổ và quyết định gia nhập phe Đồng Minh năm 1915.
6. Samuel R. Williamson, Austria-Hungary and the Origins of the First World War (Macmillan, 1991) — chính sách của Vienna, quan điểm của Conrad về Ý và Khủng hoảng tháng Bảy.
7. Luigi Albertini, The Origins of the War of 1914, Volume I (Oxford University Press, 1952) — hồ sơ ngoại giao chi tiết về Liên minh Ba bên và Khủng hoảng tháng Bảy.

Đọc thêm

• Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Harper, 2012).
• Margaret MacMillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (Random House, 2013).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Liên minh Trung tâm
• Chiến tranh Balkan