Chiến dịch Gallipoli

1. Mở đầu

Chiến dịch Gallipoli là nỗ lực của Đồng minh, năm 1915–1916, nhằm ép qua eo biển Dardanelles, chiếm Constantinople (Istanbul), và loại Đế quốc Ottoman khỏi Thế chiến I. Đó là một trong những thất bại lớn của chiến tranh: cuộc tấn công hải quân tháng 3 năm 1915 bị đẩy lùi với tổn thất ba thiết giáp hạm, các cuộc đổ bộ ngày 25 tháng 4 năm 1915 bị ghìm chặt trên bãi biển, và chiến dịch kéo dài tám tháng, trong cái nóng, ruồi nhặng và bệnh tật của mùa hè Thổ Nhĩ Kỳ, trước khi Đồng minh rút lui tháng 12 năm 1915 và tháng 1 năm 1916.

Khoảng 500.000 người chết hoặc bị thương ở cả hai bên, mà không đạt được gì. Di sản trường tồn của chiến dịch không mang tính quân sự mà mang tính quốc gia: đối với Australia và New Zealand, cuộc đổ bộ tại Anzac Cove ngày 25 tháng 4 năm 1915 — Ngày Anzac, vẫn là ngày quan trọng nhất trong lịch của Australia và New Zealand — là sự ra đời của bản sắc quốc gia, và huyền thoại ANZAC, về lòng dũng cảm và sự bền bỉ trong thất bại, đã ra đời trên các bãi biển Gallipoli. Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, chiến dịch là sự hình thành của Mustafa Kemal, sĩ quan đã giữ các cao điểm tại Chunuk Bair và sẽ trở thành Atatürk, người sáng lập Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ.

2. Thông tin chính

Ngày	19 tháng 2 năm 1915 – 9 tháng 1 năm 1916 (đổ bộ 25/4/1915; rút lui tháng 12/1915 – tháng 1/1916)
Địa điểm	Bán đảo Gallipoli, eo biển Dardanelles, Đế quốc Ottoman (Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay)
Kết quả	Ottoman thắng; Đồng minh rút lui; Dardanelles vẫn đóng
Chỉ huy Đồng minh	Đô đốc John de Robeck (hải quân); Tướng Ian Hamilton (Lực lượng Viễn chinh Địa Trung Hải); Tướng Charles Monro (rút lui)
Chỉ huy Ottoman	Tướng Otto Liman von Sanders (cố vấn Đức, Tập đoàn quân 5); Trung tá Mustafa Kemal (Sư đoàn 19)
Lực lượng Đồng minh	Khoảng 500.000 người tổng cộng trong chiến dịch (quân Anh, Pháp, Australia, New Zealand, Ấn Độ và Newfoundland); 18 thiết giáp hạm trong cuộc tấn công hải quân
Lực lượng Ottoman	Khoảng 500.000 người tổng cộng trong chiến dịch (Tập đoàn quân 5, cùng viện binh)
Tổn thất Đồng minh	Khoảng 250.000 người chết, bị thương và mất tích (khoảng 46.000 người chết, trong đó khoảng 8.700 người Australia và 2.700 người New Zealand)
Tổn thất Ottoman	Khoảng 250.000 người chết, bị thương và mất tích (khoảng 86.000 người chết)

3. Bối cảnh

Ý tưởng của Churchill và eo biển Dardanelles

Gallipoli là ý tưởng của Winston Churchill, Bộ trưởng Hải quân, và nó ra đời từ thế bế tắc trên Mặt trận phía Tây. Đến cuối năm 1914, chiến tranh tại Pháp đã ổn định trong các chiến hào, và chính phủ Anh đang tìm cách phá vỡ thế bế tắc — một cách tấn công Đức thông qua đồng minh yếu hơn của nó, Đế quốc Ottoman, và mở một tuyến tiếp tế tới Nga, đồng minh của Anh, vốn bị cắt đứt bởi việc đóng cửa Dardanelles và Bosphorus.

Kế hoạch rất đơn giản: Hải quân Hoàng gia sẽ ép qua Dardanelles, eo biển hẹp nối biển Aegean với biển Marmara, tiến tới Constantinople, và buộc Đế quốc Ottoman phải cầu hòa. Thủ đô Ottoman sẽ thất thủ, Dardanelles sẽ mở ra, và Nga sẽ nhận được vật tư cần thiết.

Kế hoạch được Hội đồng Chiến tranh Anh phê chuẩn tháng 1 năm 1915, và cuộc tấn công hải quân bắt đầu ngày 19 tháng 2.

Dardanelles là một eo biển dài khoảng 60 km và rộng 1–7 km, với dòng chảy mạnh, và nó được phòng thủ bởi các pháo đài Ottoman trên cả hai bờ, bởi bãi mìn, và bởi pháo binh cơ động. Điểm hẹp nhất của eo biển, tại Çanakkale, được canh giữ bởi các pháo đài của Narrows, và các bãi mìn — do tàu rải mìn Ottoman Nusret đặt — là hệ thống phòng thủ thực sự của eo biển.

Hạm đội Anh và Pháp tấn công Dardanelles gồm 18 thiết giáp hạm, bao gồm tàu Queen Elizabeth của Anh, thiết giáp hạm mạnh nhất thế giới, và các tàu Bouvet, Suffren và Charlemagne của Pháp, cùng tàu tuần dương, tàu khu trục và tàu quét mìn.

Tư lệnh hạm đội là Đô đốc Sackville Carden, người được thay thế, sau khi ông đổ bệnh, bởi Đô đốc John de Robeck.

Đế quốc Ottoman và lực lượng mặt đất

Đế quốc Ottoman, vốn tham chiến tháng 11 năm 1914 về phía Đức, được phòng thủ bởi Tập đoàn quân 5, dưới quyền tướng Đức Otto Liman von Sanders, người được cử tới để tái tổ chức Lục quân Ottoman.

Liman von Sanders là một sĩ quan có năng lực, và ông hiểu địa hình: ông đặt các sư đoàn của mình để phòng thủ các bãi biển và cao điểm, và giữ một lực lượng dự bị cơ động — Sư đoàn 19, dưới quyền Trung tá Mustafa Kemal — để phản công bất cứ nơi nào Đồng minh đổ bộ.

Kemal, một sĩ quan 34 tuổi từng chiến đấu trong các cuộc chiến Balkan, là người sẽ làm nên chiến dịch, và sẽ làm nên Thổ Nhĩ Kỳ.

Lực lượng mặt đất của Đồng minh là Lực lượng Viễn chinh Địa Trung Hải, dưới quyền Tướng Ian Hamilton, một sĩ quan 62 tuổi từng chiến đấu trong Chiến tranh Boer và là nhà thơ và nhà văn cũng như là binh lính.

Lực lượng của Hamilton gồm Sư đoàn 29 của Anh, Sư đoàn Hải quân Hoàng gia, Quân đoàn Lục quân Australia và New Zealand (ANZAC), dưới quyền Trung tướng William Birdwood, và Corps expéditionnaire d’Orient của Pháp, dưới quyền Tướng Henri Gouraud. Lực lượng khoảng 75.000 người khi đổ bộ, và tăng lên khoảng 500.000 người trong chiến dịch, khi viện binh được gửi tới.

Binh lính, phần lớn, là tình nguyện viên: người Australia và New Zealand, những người đã tới Ai Cập để huấn luyện cho chiến tranh tại Pháp, được gửi tới Gallipoli thay vào đó, và họ đổ bộ ngày 25 tháng 4 năm 1915, tại một nơi sẽ trở nên nổi tiếng với tên Anzac Cove.

4. Lực lượng hai bên

Hải quân Đồng minh và Lục quân Ottoman

Lực lượng hải quân Đồng minh tấn công Dardanelles ngày 18 tháng 3 năm 1915 là hạm đội lớn nhất được tập hợp cho một chiến dịch duy nhất trong chiến tranh tới thời điểm đó: 18 thiết giáp hạm, cùng tàu tuần dương, tàu khu trục và tàu quét mìn, dưới quyền Đô đốc de Robeck. Lực lượng mặt đất, dưới quyền Tướng Hamilton, khoảng 75.000 người khi đổ bộ, tăng lên khoảng 500.000 người trong chiến dịch. Tập đoàn quân 5 của Ottoman, dưới quyền Liman von Sanders, khoảng 60.000 người khi đổ bộ, tăng lên khoảng 500.000 người trong chiến dịch, khi viện binh được gửi từ Constantinople và các mặt trận khác.

	Đồng minh	Đế quốc Ottoman
Hải quân	18 thiết giáp hạm (Anh và Pháp), cộng tàu tuần dương, tàu khu trục và tàu quét mìn	Pháo đài bờ biển, bãi mìn (do Nusret rải), pháo binh cơ động
Lực lượng mặt đất khi đổ bộ	Khoảng 75.000 (Sư đoàn 29 Anh, Sư đoàn Hải quân Hoàng gia, ANZAC, Quân đoàn Pháp)	Khoảng 60.000 (Tập đoàn quân 5)
Tổng quân số trong chiến dịch	Khoảng 500.000	Khoảng 500.000
Máy bay	Ít; thủy phi cơ từ tàu sân bay Ark Royal và các tàu khác	Ít
Pháo binh	Pháo hải quân; pháo dã chiến đổ bộ cùng quân đội	Pháo bờ biển; pháo dã chiến, phần lớn của Đức
Chỉ huy	De Robeck (hải quân); Hamilton (mặt đất); Birdwood (ANZAC)	Liman von Sanders (Tập đoàn quân 5); Mustafa Kemal (Sư đoàn 19)

Lục quân Ottoman năm 1915 không phải là lực lượng yếu như Đồng minh dự kiến. Nó đã được tái tổ chức bởi Liman von Sanders và các cố vấn Đức, và các sĩ quan của nó — trên hết là Mustafa Kemal — có năng lực và quyết tâm.

Binh lính Ottoman, Mehmetçik, cứng rắn, kỷ luật và chiến đấu trên chính đất của họ, vì nhà cửa và gia đình của họ. Họ được trang bị tốt súng trường và pháo binh Đức, và họ giữ vùng đất cao: bán đảo Gallipoli là một vùng đất gồ ghề gồm đồi, khe núi và vách đá, và quân Ottoman giữ các sườn đồi nhìn xuống các bãi biển. Đồng minh, đổ bộ lên các bãi biển hẹp dưới chân các đồi dốc, phải chiến đấu lên dốc, trong cái nóng, chống lại một kẻ thù có thể nhìn thấy họ tới.

Lực lượng ANZAC

Lực lượng ANZAC — người Australia và New Zealand — là những binh lính nổi tiếng nhất của Đồng minh tại Gallipoli, và họ là những người chịu đựng nhiều nhất, theo tỷ lệ quân số của họ. Người Australia, khoảng 20.000 người khi đổ bộ, là tình nguyện viên, và họ còn trẻ: tuổi trung bình khoảng 21. Người New Zealand, khoảng 5.000 người, cũng là tình nguyện viên.

Hai lực lượng được gộp thành Quân đoàn Lục quân Australia và New Zealand — ANZAC — dưới quyền Birdwood, và họ đổ bộ tại Anzac Cove ngày 25 tháng 4 năm 1915, tại một nơi không phải là bãi biển mà họ được bảo đổ bộ: các xuồng đổ bộ, bị dòng chảy cuốn, đã đưa họ lên bờ cách bãi biển dự định một dặm về phía bắc, dưới chân các vách đá dốc, tại một vịnh nhỏ trở nên nổi tiếng với tên Anzac Cove.

Sai lầm đó định hình chiến dịch: ANZAC bị ghìm chặt trong một đầu cầu nhỏ, dưới pháo của các cao điểm, và họ không bao giờ thoát ra được.

5. Diễn biến

Cuộc tấn công hải quân, 18 tháng 3 năm 1915

Cuộc tấn công hải quân vào Dardanelles, ngày 18 tháng 3 năm 1915, là hành động đầu tiên của chiến dịch, và đó là một thảm họa. Hạm đội Đồng minh, dưới quyền de Robeck, tiến vào eo biển để dập tắt các pháo đài và dọn các bãi mìn, và nó gặp một bãi mìn mà quân Ottoman đã đặt đêm hôm trước, thành một hàng ngang qua eo biển, tại một nơi mà Đồng minh đã quét ngày hôm trước và tin là sạch.

Thiết giáp hạm Pháp Bouvet trúng mìn và chìm trong hai phút, với tổn thất khoảng 640 người. Các thiết giáp hạm Anh Irresistible và Ocean trúng mìn và chìm, và thiết giáp hạm Pháp Gaulois cùng tàu tuần dương chiến đấu Anh Inflexible bị hư hại. Hạm đội rút lui, mất ba thiết giáp hạm và khoảng 700 người, và cuộc tấn công hải quân bị từ bỏ.

Dardanelles không thể bị ép qua chỉ bằng tàu chiến, và Đồng minh quyết định đổ bộ một tập đoàn quân để chiếm các pháo đài từ trên bộ.

Các cuộc đổ bộ, 25 tháng 4 năm 1915

Các cuộc đổ bộ, ngày 25 tháng 4 năm 1915, diễn ra tại hai nơi: tại Cape Helles, ở đầu bán đảo, bởi Sư đoàn 29 của Anh, và tại Anzac Cove, xa hơn về phía bắc, bởi ANZAC. Các cuộc đổ bộ tại Cape Helles diễn ra tại năm bãi biển — V, W, X, Y và S — và chúng là một cuộc tàn sát: tại bãi V, binh lính của Dublin Fusiliers và Munster Fusiliers bị cắt ngã khi họ lên bờ từ tàu chở than cải biến River Clyde, và tại bãi W, Lancashire Fusiliers giành sáu Huân chương Victoria “trước bữa sáng” — câu nói nổi tiếng “sáu VC trước bữa sáng” — vì lòng dũng cảm của họ khi lên bờ.

Quân Anh chiếm được các bãi biển, nhưng họ bị ghìm chặt, và họ không bao giờ tiến xa hơn vài km vào nội địa.

Sai lầm tại Anzac Cove

Các cuộc đổ bộ tại Anzac Cove là một sai lầm, và một bi kịch. ANZAC, đổ bộ cách bãi biển dự định một dặm về phía bắc, lên bờ dưới chân các vách đá dốc, trong một vịnh hẹp, và họ gặp Sư đoàn 19 của Ottoman, dưới quyền Mustafa Kemal, người đã hành quân đưa binh lính tới các cao điểm và đưa ra mệnh lệnh trở thành nổi tiếng nhất của chiến dịch: “Tôi không ra lệnh cho các anh tấn công.

Tôi ra lệnh cho các anh chết. Trong thời gian chúng ta chết, các binh lính và chỉ huy khác sẽ tới thay thế chúng ta.” ANZAC chiến đấu lên các vách đá, và họ chiếm các cao điểm, nhưng họ không thể giữ chúng: cuộc phản công của Kemal đẩy họ lùi lại, và họ bị ghìm chặt trong một đầu cầu rộng khoảng 2 km và sâu 1 km.

ANZAC không bao giờ thoát khỏi Anzac Cove, và họ chiến đấu ở đó trong tám tháng, trong cái nóng, ruồi nhặng và bệnh tật, dưới pháo của các cao điểm.

Cuộc tấn công tháng 8 và cuộc rút lui

Chiến dịch kéo dài suốt mùa hè, trong cái nóng và bệnh tật. Đồng minh thực hiện một nỗ lực lớn cuối cùng, tháng 8 năm 1915: cuộc đổ bộ tại vịnh Suvla, xa hơn về phía bắc, bởi Quân đoàn IX của Anh, và cuộc tấn công vào các cao điểm tại Chunuk Bair, bởi người New Zealand và Australia.

Cuộc đổ bộ Suvla là một thất bại: binh lính đổ bộ mà không gặp kháng cự, nhưng họ không tiến công, và quân Ottoman tăng cường các cao điểm. Cuộc tấn công vào Chunuk Bair, ngày 6–10 tháng 8, là lần Đồng minh tới gần nhất với việc đột phá: người New Zealand chiếm đỉnh Chunuk Bair, và giữ nó trong hai ngày, trước khi cuộc phản công của Kemal đẩy họ ra.

Cuộc tấn công tháng 8 thất bại, và chiến dịch đã thua.

Cuộc rút lui, tháng 12 năm 1915 và tháng 1 năm 1916, là thành công duy nhất của chiến dịch. Tướng Charles Monro, người kế nhiệm Hamilton tháng 10, đề nghị rút lui, và Hội đồng Chiến tranh, sau nhiều tranh luận, đồng ý.

Cuộc rút lui được thực hiện bí mật, vào ban đêm, với binh lính rời các bãi biển theo từng nhóm nhỏ, và với súng giả cùng súng tự bắn để lại phía sau để đánh lừa quân Ottoman. Những người cuối cùng rời Anzac Cove và vịnh Suvla ngày 19–20 tháng 12 năm 1915, và những người cuối cùng rời Cape Helles ngày 8–9 tháng 1 năm 1916.

Không một người nào mất mạng trong cuộc rút lui — một thành tựu đáng chú ý, và là phần duy nhất của chiến dịch diễn ra theo kế hoạch.

6. Bước ngoặt

Ngày 18 tháng 3

Bước ngoặt của Chiến dịch Gallipoli là ngày 18 tháng 3 năm 1915 — ngày cuộc tấn công hải quân thất bại. Việc mất ba thiết giáp hạm vì mìn, và việc hạm đội rút lui, có nghĩa là Dardanelles không thể bị ép qua chỉ bằng tàu chiến, và chiến dịch sẽ phải là một chiến dịch trên bộ.

Chiến dịch trên bộ, bắt đầu ngày 25 tháng 4, là một chiến dịch mà Đồng minh chưa lên kế hoạch, và là một chiến dịch mà họ không chuẩn bị để chiến đấu: binh lính đổ bộ lên các bãi biển hẹp, dưới chân các đồi dốc, chống lại một kẻ thù giữ vùng đất cao, và họ không bao giờ thoát ra được.

Thất bại hải quân ngày 18 tháng 3 là bước ngoặt của chiến dịch, vì nó biến một chiến dịch hải quân thành một trận đánh trên bộ, và trận đánh trên bộ đã thua ngay từ đầu.

Ngày 25 tháng 4 và cuộc tấn công tháng 8

Bước ngoặt thứ hai là ngày 25 tháng 4 năm 1915 — ngày đổ bộ. Cuộc đổ bộ ANZAC, cách bãi biển dự định một dặm về phía bắc, dưới chân các vách đá dốc, đã ghìm ANZAC trong một đầu cầu nhỏ mà họ không bao giờ thoát ra được.

Các cuộc đổ bộ tại Cape Helles, dù thành công trong việc chiếm các bãi biển, cũng bị ghìm chặt, và Đồng minh không bao giờ tiến xa hơn vài km vào nội địa. Các cuộc đổ bộ là một thành công chiến thuật — các bãi biển đã được chiếm — và một thất bại chiến lược: Đồng minh đã lên bờ, nhưng họ bị mắc kẹt, và họ sẽ bị mắc kẹt trong tám tháng.

Bước ngoặt thứ ba là cuộc tấn công tháng 8, và sự thất bại của nó. Cuộc đổ bộ tại vịnh Suvla và cuộc tấn công vào Chunuk Bair là cơ hội cuối cùng của Đồng minh để đột phá, và chúng đã thất bại. Sau tháng 8, chiến dịch đã thua, và câu hỏi duy nhất là khi nào Đồng minh sẽ rút lui. Cuộc rút lui, tháng 12 và tháng 1, là thành công duy nhất của chiến dịch, và đó là thành công vì đó là phần duy nhất của chiến dịch được lên kế hoạch cẩn thận và thực hiện tốt.

7. Thương vong và tổn thất

Thương vong tại Gallipoli

Tổn thất của Chiến dịch Gallipoli tổng cộng khoảng 500.000 người, ở cả hai bên, và các con số là những con số thường được trích dẫn. Đồng minh mất khoảng 250.000 người chết, bị thương và mất tích, trong đó khoảng 46.000 người chết; quân Ottoman mất khoảng 250.000 người chết, bị thương và mất tích, trong đó khoảng 86.000 người chết. Tổn thất của chiến dịch nặng nề, và nặng nề mà không đạt được gì: Đồng minh không chiếm được đất, và Dardanelles vẫn đóng.

	Đồng minh	Đế quốc Ottoman
Chết	Khoảng 46.000 (trong đó khoảng 8.700 người Australia, 2.700 người New Zealand, 21.000 người Anh, 10.000 người Pháp)	Khoảng 86.000
Bị thương và mất tích	Khoảng 200.000	Khoảng 164.000
Tổng cộng	Khoảng 250.000	Khoảng 250.000
Bệnh tật	Khoảng 90.000 người bệnh được sơ tán (lỵ, thương hàn, phó thương hàn)	Không rõ, nhưng nặng nề
Tàu chiến	3 thiết giáp hạm bị đánh chìm ngày 18 tháng 3 (Bouvet, Irresistible, Ocean); các tàu khác bị hư hại	Tàu rải mìn Nusret; các pháo đài bị hư hại

Tổn thất do bệnh tật tại Gallipoli nặng nề như tổn thất do chiến đấu. Cái nóng mùa hè, ruồi nhặng, thiếu nước và vệ sinh kém có nghĩa là bệnh kiết lỵ, sốt thương hàn và sốt phó thương hàn quét qua các trại của Đồng minh, và khoảng 90.000 người bị sơ tán vì bệnh.

Tổn thất do bệnh tật của Ottoman cũng nặng nề, dù các con số không được biết. Tổng tổn thất của chiến dịch — khoảng 500.000 người — là cho một chiến dịch không đạt được gì, và tổn thất rơi nặng nhất lên các quốc gia ít có khả năng chịu đựng nhất: Australia mất khoảng 8.700 người, New Zealand khoảng 2.700 người, và Đế quốc Ottoman khoảng 86.000 người chết, trong một chiến dịch mà, đối với Thổ Nhĩ Kỳ, là một chiến thắng, nhưng là một chiến thắng mua với cái giá khủng khiếp.

Tổn thất của Australia và New Zealand — khoảng 8.700 và 2.700 người chết, tương ứng — nhỏ về số lượng tuyệt đối, nhưng lớn theo tỷ lệ dân số của hai quốc gia, và đó là những tổn thất đã tạo nên Ngày Anzac. Huyền thoại ANZAC — về lòng dũng cảm, sự bền bỉ, tình đồng đội và sự hy sinh — đã ra đời tại Gallipoli, và nó vẫn còn, ở Australia và New Zealand, là huyền thoại quan trọng nhất của hai quốc gia.

8. Bản đồ và địa hình

Bán đảo Gallipoli

Bán đảo Gallipoli là một bán đảo dài, hẹp ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, dài khoảng 60 km và rộng 5–20 km, giữa biển Aegean ở phía tây và eo biển Dardanelles ở phía đông. Bán đảo là một vùng đất gồ ghề gồm đồi, khe núi và vách đá, với điểm cao nhất, dãy Sari Bair, cao khoảng 300 m.

Dardanelles, eo biển mà Đồng minh cố gắng ép qua, dài khoảng 60 km và rộng 1–7 km, với dòng chảy mạnh, và được canh giữ bởi các pháo đài trên cả hai bờ. Các bãi biển của bán đảo — Anzac Cove, Cape Helles, vịnh Suvla — là những dải cát hẹp dưới chân các đồi dốc, và các đồi nhìn xuống các bãi biển. Địa hình của Gallipoli — một bán đảo hẹp, với các đồi dốc nhìn xuống các bãi biển hẹp — là lý do chiến dịch thất bại: Đồng minh đổ bộ dưới chân các đồi do kẻ thù giữ, và họ không thể rời khỏi các bãi biển.

Dardanelles và khí hậu

Bản thân Dardanelles là mục tiêu của chiến dịch: eo biển nối biển Aegean với biển Marmara, và qua Bosphorus, tới biển Đen và Nga. Điểm hẹp nhất của eo biển, tại Çanakkale, rộng khoảng 1 km, và được canh giữ bởi các pháo đài của Narrows.

Các bãi mìn, do tàu Nusret đặt, là hệ thống phòng thủ thực sự của eo biển: chúng được đặt thành hàng ngang qua eo biển, tại những nơi mà Đồng minh đã quét và tin là sạch, và chúng đánh chìm ba thiết giáp hạm ngày 18 tháng 3 năm 1915. Địa hình của Dardanelles — một eo biển hẹp, với pháo đài và bãi mìn — là lý do cuộc tấn công hải quân thất bại, và là lý do chiến dịch trên bộ là cần thiết.

Khí hậu của bán đảo là kẻ thù khác của chiến dịch: mùa hè nóng, với nhiệt độ 40 độ C, và ruồi nhặng, thiếu nước và vệ sinh kém có nghĩa là bệnh tật quét qua các trại. Mùa đông lạnh và ẩm ướt, và binh lính, trong quân phục mùa hè, rét cóng trong chiến hào. Địa hình và khí hậu của Gallipoli — một bán đảo gồ ghề, trong mùa hè nóng và mùa đông lạnh — là lý do chiến dịch là nỗi khốn khổ cho những người lính đã chiến đấu ở đó, và là lý do nó được nhớ tới như một trong những chiến dịch tồi tệ nhất của chiến tranh.

9. Kết quả và di sản của Chiến dịch Gallipoli

Kết thúc và di sản phi quân sự

Chiến dịch Gallipoli kết thúc ngày 9 tháng 1 năm 1916, với cuộc rút lui khỏi Cape Helles, và Đồng minh không đạt được gì: Dardanelles vẫn đóng, Constantinople vẫn trong tay Ottoman, và Nga vẫn bị cắt đứt. Chiến dịch đã tốn khoảng 500.000 thương vong, ở cả hai bên, và nó đã khiến chính phủ Anh mất uy tín: Churchill, tác giả của kế hoạch, bị buộc từ chức Bộ trưởng Hải quân, và chính phủ Anh sụp đổ.

Chiến dịch là một thất bại, và đó là một thất bại được công nhận như vậy vào thời điểm đó: Ủy ban Dardanelles, cơ quan điều tra chiến dịch năm 1917, đổ lỗi cho chính phủ và các chỉ huy về thất bại, và chiến dịch trở thành biểu tượng cho sự bất tài.

Tuy nhiên, di sản của chiến dịch không mang tính quân sự mà mang tính quốc gia. Đối với Australia và New Zealand, Gallipoli là sự ra đời của bản sắc quốc gia: ANZAC, những người đã đổ bộ tại Anzac Cove ngày 25 tháng 4 năm 1915, trở thành biểu tượng của hai quốc gia, và Ngày Anzac, 25 tháng 4, vẫn là ngày quan trọng nhất trong lịch của Australia và New Zealand.

Huyền thoại ANZAC — về lòng dũng cảm, sự bền bỉ, tình đồng đội và sự hy sinh trong thất bại — đã ra đời tại Gallipoli, và nó vẫn còn, ở Australia và New Zealand, là huyền thoại định hình của hai quốc gia.

Tổn thất của chiến dịch — khoảng 8.700 người Australia và 2.700 người New Zealand chết — là cái giá của huyền thoại đó, và chúng được tưởng nhớ mỗi Ngày Anzac, tại các buổi lễ bình minh khắp Australia, New Zealand và tại chính Anzac Cove.

Di sản Thổ Nhĩ Kỳ và bài học quân sự

Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, Gallipoli là sự hình thành của một quốc gia. Mustafa Kemal, sĩ quan đã giữ các cao điểm tại Chunuk Bair và đưa ra mệnh lệnh “Tôi ra lệnh cho các anh chết”, trở thành anh hùng quốc gia, và ông tiếp tục lãnh đạo Cuộc chiến Giành độc lập của Thổ Nhĩ Kỳ và thành lập Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ năm 1923, với tên Atatürk — “Cha của người Thổ”.

Gallipoli, ở Thổ Nhĩ Kỳ, là trận đánh định hình của lịch sử quốc gia, và chiến dịch được nhớ tới như khoảnh khắc Thổ Nhĩ Kỳ chứng minh rằng nó có thể tự vệ, và khi Đế quốc Ottoman trở thành Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ.

Các đài tưởng niệm Thổ Nhĩ Kỳ tại Gallipoli — Đài tưởng niệm các Liệt sĩ Çanakkale, và đài tưởng niệm Trung đoàn 57, đơn vị bị tiêu diệt tại Chunuk Bair — là những đài tưởng niệm chiến trường được thăm viếng nhiều nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Về mặt quân sự, Gallipoli là một bài học về sự khó khăn của các chiến dịch đổ bộ: chiến dịch cho thấy một cuộc đổ bộ lên bờ biển thù địch, chống lại một kẻ thù quyết tâm giữ vùng đất cao, là một nhiệm vụ khó khăn, và nó đòi hỏi kế hoạch cẩn thận, lực lượng đầy đủ và mục tiêu rõ ràng — không điều nào trong số đó Gallipoli có. Các bài học của Gallipoli được áp dụng tại Normandy năm 1944, và chúng định hình các chiến dịch đổ bộ của Thế chiến II. Chiến dịch thất bại năm 1915 đã dạy Đồng minh cách thành công năm 1944.

10. Chỉ huy

Chỉ huy Đồng minh

Tướng Ian Hamilton (Anh). Tư lệnh Lực lượng Viễn chinh Địa Trung Hải, đơn vị đổ bộ tại Gallipoli. Hamilton, một sĩ quan 62 tuổi từng chiến đấu trong Chiến tranh Boer, là nhà thơ và nhà văn cũng như là binh lính, và ông là sĩ quan đã lên kế hoạch cho các cuộc đổ bộ. Ông bị cách chức tháng 10 năm 1915, sau thất bại của cuộc tấn công tháng 8, và qua đời năm 1947.

Đô đốc John de Robeck (Anh). Tư lệnh lực lượng hải quân tấn công Dardanelles ngày 18 tháng 3 năm 1915. De Robeck, người kế nhiệm Carden sau khi Carden đổ bệnh, ra lệnh rút lui sau khi mất ba thiết giáp hạm, và sau này ông chỉ huy lực lượng hải quân yểm trợ các cuộc đổ bộ. Ông qua đời năm 1928.

Trung tướng William Birdwood (Anh). Tư lệnh Quân đoàn Lục quân Australia và New Zealand (ANZAC), đơn vị đổ bộ tại Anzac Cove ngày 25 tháng 4 năm 1915. Birdwood chỉ huy ANZAC suốt chiến dịch, và sau này ông chỉ huy Tập đoàn quân 5 của Anh tại Pháp. Ông qua đời năm 1951.

Chỉ huy Ottoman và Đức

Tướng Otto Liman von Sanders (Đức). Tư lệnh Tập đoàn quân 5 của Ottoman, đơn vị phòng thủ Gallipoli. Liman von Sanders, một tướng Đức được cử tới tái tổ chức Lục quân Ottoman, đặt các sư đoàn của mình để phòng thủ các bãi biển và cao điểm, và giữ Sư đoàn 19 làm lực lượng dự bị cơ động. Ông sống sót qua chiến tranh và qua đời năm 1929.

Trung tá Mustafa Kemal (Đế quốc Ottoman). Tư lệnh Sư đoàn 19, đơn vị giữ các cao điểm tại Chunuk Bair và phản công cuộc đổ bộ ANZAC ngày 25 tháng 4 năm 1915. Mệnh lệnh của Kemal — “Tôi không ra lệnh cho các anh tấn công. Tôi ra lệnh cho các anh chết.” — trở thành nổi tiếng nhất của chiến dịch. Ông tiếp tục lãnh đạo Cuộc chiến Giành độc lập của Thổ Nhĩ Kỳ và thành lập Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ năm 1923, với tên Atatürk. Ông qua đời năm 1938.

11. Câu hỏi thường gặp

Chiến dịch Gallipoli diễn ra khi nào?
Từ ngày 19 tháng 2 năm 1915 đến ngày 9 tháng 1 năm 1916. Các cuộc đổ bộ diễn ra ngày 25 tháng 4 năm 1915, và cuộc rút lui diễn ra tháng 12 năm 1915 và tháng 1 năm 1916.

Ngày Anzac là gì?
Ngày 25 tháng 4, kỷ niệm cuộc đổ bộ ANZAC tại Anzac Cove ngày 25 tháng 4 năm 1915. Đó là ngày quan trọng nhất trong lịch của Australia và New Zealand, tưởng niệm những người đã chiến đấu và ngã xuống tại Gallipoli.

Vì sao cuộc tấn công hải quân vào Dardanelles thất bại?
Ngày 18 tháng 3 năm 1915, hạm đội Đồng minh chạm phải một bãi mìn do tàu rải mìn Ottoman Nusret đặt đêm hôm trước, tại một nơi mà Đồng minh tin là sạch. Ba thiết giáp hạm — Bouvet, Irresistible và Ocean — bị chìm, và hạm đội rút lui.

Có bao nhiêu người Australia chết tại Gallipoli?
Khoảng 8.700 người Australia và khoảng 2.700 người New Zealand tử trận. Đồng minh mất tổng cộng khoảng 46.000 người chết, và quân Ottoman khoảng 86.000 người chết.

Mustafa Kemal là ai?
Trung tá Mustafa Kemal, tư lệnh Sư đoàn 19 của Ottoman, đơn vị giữ các cao điểm tại Chunuk Bair và phản công cuộc đổ bộ ANZAC. Ông tiếp tục thành lập Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ năm 1923, với tên Atatürk.

Cuộc rút lui khỏi Gallipoli có thành công không?
Đúng vậy. Cuộc rút lui, tháng 12 năm 1915 và tháng 1 năm 1916, được thực hiện bí mật, vào ban đêm, và không một người nào mất mạng. Đó là phần duy nhất của chiến dịch diễn ra theo kế hoạch.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Gallipoli campaign” — ngày tháng, quân số, số liệu thương vong (tổng cộng khoảng 500.000) và diễn biến chiến dịch.
2. Encyclopædia Britannica, “Gallipoli Campaign” — bối cảnh, cuộc tấn công hải quân và các cuộc đổ bộ.
3. Australian War Memorial, “Gallipoli” — cuộc đổ bộ ANZAC, Ngày Anzac và tổn thất của Australia (khoảng 8.700 người chết).
4. Les Carlyon, Gallipoli (Macmillan, 2001) — lịch sử kinh điển của Australia về chiến dịch.
5. Robert Rhodes James, Gallipoli (Batsford, 1965) — lịch sử tiêu chuẩn của Anh về chiến dịch.
6. Edward J. Erickson, Gallipoli: The Ottoman Campaign (Pen & Sword, 2010) — chiến dịch từ góc nhìn Ottoman, gồm Liman von Sanders và Mustafa Kemal.

Đọc thêm
– Peter Hart, Gallipoli (Profile Books, 2011).
– Tim Travers, Gallipoli 1915 (Tempus, 2001).

Bài viết liên quan

• Bãi biển Juno
• Bãi biển Omaha
• Chiến dịch Barbarossa