Thiết giáp hạm lớp Iowa

1. Mở đầu

Lớp tàu được nhớ tới vì hỏa lực và tốc độ, nhưng trên hết vì một khoảnh khắc duy nhất: ngày 2/9/1945, trên boong tàu USS Missouri tại vịnh Tokyo, Đế quốc Nhật Bản chính thức đầu hàng, và Thế chiến II kết thúc.

Thiết giáp hạm lớp Iowa là những thiết giáp hạm lớn nhất, nhanh nhất và phục vụ lâu nhất mà Hoa Kỳ từng chế tạo, đồng thời là những thiết giáp hạm cuối cùng phục vụ trong Hải quân Mỹ.

Bốn chiếc đã hoàn thành — Iowa, New Jersey, Missouri và Wisconsin — phục vụ suốt năm thập kỷ, từ chiến tranh Thái Bình Dương 1944–1945 tới Chiến tranh Vùng Vịnh 1991. Chúng được thiết kế để hộ tống các tàu sân bay nhanh, và được xây dựng quanh một yêu cầu duy nhất, không thỏa hiệp: tốc độ. Ở 33 hải lý/giờ, chúng nhanh hơn mọi thiết giáp hạm khác trên thế giới, đủ nhanh để theo kịp các tàu sân bay mà chúng bảo vệ, và mang pháo hải quân mạnh nhất từng lắp trên tàu Mỹ — chín pháo 16 inch/50 có thể bắn đạn nặng 2.700 pound xa hơn 20 dặm.

Boong tàu Missouri sáng hôm đó vẫn là một trong những địa điểm nổi tiếng nhất lịch sử quân sự, và bốn chiếc tàu của lớp nay được bảo tồn làm bảo tàng, đón hàng triệu du khách tới đứng nơi lịch sử đã diễn ra.

2. Thông tin chính

Bảng dưới đây tóm tắt lớp Iowa khi hoàn thành năm 1943–1944, cùng các số liệu chính của cả lớp.

| | |

|—|—|

| Loại | Thiết giáp hạm tốc độ cao |

| Nước sản xuất | Hoa Kỳ |

| Số tàu hoàn thành | 4 chiếc: Iowa, New Jersey, Missouri, Wisconsin |

| Đặt ky | 1940–1941 |

| Biên chế | 1943–1944 |

| Lượng giãn nước | Khoảng 45.000 tấn tiêu chuẩn; khoảng 57.000 tấn đầy tải |

| Chiều dài | 270 m |

| Chiều rộng | 33 m |

| Động lực | 4 tua-bin hơi nước, 212.000 mã lực, 4 trục |

| Tốc độ | 33 hải lý/giờ (61 km/h) |

| Tầm hoạt động | Khoảng 15.000 hải lý ở tốc độ 15 hải lý/giờ |

| Thủy thủ đoàn | Khoảng 2.700 sĩ quan và thủy thủ (Thế chiến II) |

| Pháo chính | 9 pháo 16 inch (406 mm)/50 trong ba tháp ba nòng |

| Pháo phụ | 20 pháo 5 inch (127 mm)/38 đa năng |

| Giáp | Đai giáp 307 mm; tháp pháo tới 500 mm; boong 152 mm |

3. Nguồn gốc & phát triển

Ý tưởng thiết giáp hạm tốc độ cao

Lớp Iowa ra đời từ sự thay đổi trong tư duy hải quân đã tích tụ từ thập niên 1930: nhận ra tương lai của thiết giáp hạm không nằm ở việc đấu pháo với thiết giáp hạm khác trong đội hình, mà ở việc hộ tống các tàu sân bay nhanh đã trở thành cánh tay tấn công của hải quân.

Các tàu sân bay lớp Essex chạy được 33 hải lý/giờ, và bất kỳ thiết giáp hạm nào hộ tống chúng cũng phải theo kịp — tốc độ mà không thiết giáp hạm hiện có nào đạt được. Các thiết giáp hạm Mỹ lớp North Carolina và South Dakota, dù mạnh, chỉ chạy 27–28 hải lý/giờ, và sẽ bị bỏ lại phía sau khi lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay chạy hết tốc độ. Đáp án của Hải quân là thiết kế mới, đánh đổi một phần giáp bảo vệ lấy tốc độ, dùng thân tàu dài hơn và hệ thống động lực mạnh hơn nhiều để đạt 33 hải lý/giờ trong khi vẫn giữ pháo 16 inch và giáp nặng của thiết giáp hạm hạng nhất.

Thiết kế là một canh bạc: nó cần động cơ 212.000 mã lực — nhiều hơn mọi thiết giáp hạm từng có — và thân tàu dài 887 ft, dài nhất Hải quân từng chế tạo. Nhưng canh bạc được biện minh bằng logic chiến lược, và lớp Iowa trở thành thiết kế thiết giáp hạm duy nhất trong lịch sử được chế tạo riêng để hộ tống tàu sân bay.

Hiệp ước Hải quân London lần hai và điều khoản leo thang

Lớp Iowa còn chịu ảnh hưởng từ các hiệp ước hải quân chi phối đóng tàu chiến từ thập niên 1920, và từ sự sụp đổ của các hiệp ước đó cuối thập niên 1930. Hiệp ước Hải quân London lần hai năm 1936 giới hạn thiết giáp hạm ở 35.000 tấn và pháo 14 inch, nhưng chứa “điều khoản leo thang” cho phép tăng giới hạn lên 45.000 tấn và pháo 16 inch nếu bất kỳ bên ký kết nào không chấp nhận hiệp ước trước ngày 1/4/1937.

Nhật Bản từ chối ký, điều khoản leo thang có hiệu lực, giải phóng Hoa Kỳ để chế tạo thiết giáp hạm 45.000 tấn với pháo 16 inch. Lớp Iowa được thiết kế theo giới hạn đó và dùng hết từng tấn: thân tàu dài, máy móc mạnh mẽ và vũ khí nặng đều đẩy thiết kế tới sát giới hạn giãn nước của hiệp ước, và các tàu khi hoàn thành giãn nước khoảng 45.000 tấn tiêu chuẩn và khoảng 57.000 tấn đầy tải.

Bối cảnh hiệp ước quan trọng vì nó đặt ra các thông số mà nhà thiết kế làm việc trong đó, và giải thích vì sao lớp Iowa lớn hơn nhiều so với các tàu tiền nhiệm: nó là thiết giáp hạm Mỹ đầu tiên thiết kế không bị giới hạn 35.000 tấn, và nó cho thấy kiến trúc sư hải quân Mỹ có thể làm gì khi ràng buộc được gỡ bỏ.

Sáu tàu dự kiến, bốn chiếc hoàn thành

Sáu thiết giáp hạm lớp Iowa được phê duyệt, và bốn chiếc hoàn thành. Bốn chiếc đầu — Iowa, New Jersey, Missouri và Wisconsin — đặt ky năm 1940–1941 và biên chế năm 1943–1944, kịp phục vụ trong chiến tranh Thái Bình Dương.

Hai chiếc cuối, Illinois (BB-65) và Kentucky (BB-66), đặt ky năm 1942 nhưng không bao giờ hoàn thành: Illinois bị hủy tháng 8/1945, khi chiến tranh kết thúc, và thân tàu bị tháo dỡ trên đà; Kentucky được hạ thủy năm 1950 nhưng không hoàn thiện, thân tàu dùng làm nguồn phụ tùng trước khi bị tháo dỡ năm 1958.

Việc hủy hai tàu cuối phản ánh phán đoán chiến lược đã có từ năm 1945: tàu sân bay, chứ không phải thiết giáp hạm, mới là tàu chủ lực của tương lai, và không còn cần thêm thiết giáp hạm nữa.

Bốn chiếc hoàn thành là những thiết giáp hạm cuối cùng Hoa Kỳ từng chế tạo, và cũng là những thiết giáp hạm cuối cùng phục vụ trong bất kỳ hải quân nào — điều khiến lớp tàu có vị trí đặc biệt trong lịch sử hải quân.

Bốn tàu được đóng tại ba xưởng — Xưởng Hải quân New York, Xưởng Hải quân Philadelphia và Xưởng Hải quân Norfolk — và việc đóng chúng sử dụng hàng chục nghìn công nhân vào thời kỳ cao điểm của nỗ lực đóng tàu thời chiến của Mỹ.

4. Thiết kế

Thân tàu, máy móc và yêu cầu 33 hải lý

Đặc điểm quyết định của thiết kế Iowa là tốc độ, và mọi thứ về thân tàu và máy móc đều được tổ chức để đạt được nó. Thân tàu dài 887 ft và chỉ rộng 108 ft — tỷ lệ dài-rộng cho dáng tàu thon, nhanh — và mũi tàu dài, sắc, thiết kế để cắt nước ở tốc độ cao thay vì đẩy nước sang hai bên.

Hệ thống động lực mạnh nhất từng lắp trên thiết giáp hạm: tám nồi hơi Babcock & Wilcox cấp hơi cho bốn bộ tua-bin hơi có hộp số, cho 212.000 mã lực trên bốn trục, đẩy tàu tới 33 hải lý/giờ khi thử nghiệm và khoảng 31 hải lý/giờ khi đầy tải.

Khoang máy bố trí thành bốn phòng máy và bốn phòng nồi hơi riêng biệt, xen kẽ để một phát trúng không thể vô hiệu toàn bộ hệ thống, và tàu vẫn chạy được 27 hải lý/giờ trên hai trục nếu một nửa hệ thống ngừng hoạt động.

Cái giá của tốc độ là giáp bảo vệ: đai giáp của Iowa dày 12,1 inch, mỏng hơn đai 14 inch của lớp South Dakota, và giáp boong 6 inch — được đánh giá đủ chống bom và đạn pháo thời đó nhưng khiến tàu dễ tổn thương hơn các tàu tiền nhiệm trước hỏa lực rơi từ trên cao.

Nhà thiết kế chấp nhận đánh đổi đó, vì tốc độ là lý do tồn tại của tàu, và vì thiết giáp hạm không theo kịp tàu sân bay thì hoàn toàn vô dụng.

Thân tàu dài và kênh đào Panama

Thân tàu Iowa được thiết kế theo kích thước tối đa có thể qua kênh đào Panama, và ràng buộc đó định hình con tàu theo cách vẫn thấy rõ trong ảnh chụp. Các âu tàu của kênh rộng 110 ft, và chiều rộng 108 ft của Iowa chỉ còn 2 ft khoảng trống mỗi bên — nghĩa là tàu chỉ qua kênh được với sự cẩn thận cực độ, có tàu kéo và hoa tiêu kênh đào am hiểu cách điều khiển tàu hỗ trợ.

Chiều dài 887 ft cũng gần giới hạn của kênh, và chiều dài lớn khiến vòng quay của tàu rộng hơn các thiết giáp hạm trước, kém cơ động hơn trong vùng nước hẹp. Ràng buộc kênh đào là lựa chọn có chủ ý: Hải quân yêu cầu thiết giáp hạm di chuyển giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương mà không phải vòng qua Nam Mỹ, và lớp Iowa là thiết kế thiết giáp hạm lớn nhất vẫn đáp ứng được yêu cầu đó.

Ràng buộc cũng giải thích vẻ ngoài đặc trưng của tàu: thân tàu dài, hẹp, hai ống khói cách xa nhau và cấu trúc thượng tầng cao, mảnh đều là hệ quả của việc nhét thiết giáp hạm lớn nhất có thể vào kích thước kênh đào, và kết quả là con tàu trông nhanh ngay cả khi neo đậu.

Pháo 16 inch/50

Pháo chính của Iowa là pháo hải quân mạnh nhất từng lắp trên tàu Mỹ: chín pháo 16 inch/50 Mark 7, bố trí trong ba tháp ba nòng — hai tháp trước, một tháp sau. Mỗi pháo dài 66 ft, nặng khoảng 192.000 pound, bắn đạn xuyên giáp nặng 2.700 pound với sơ tốc 2.500 ft/s, tới tầm tối đa khoảng 23 dặm.

Pháo bắn được khoảng hai phát mỗi phút, và các tháp được bảo vệ bằng giáp dày tới 19,7 inch — giáp nặng nhất trên tàu. Mark 7 là thiết kế mới, dài và mạnh hơn pháo 16 inch/45 của lớp North Carolina và South Dakota, và là pháo thiết giáp hạm tốt nhất Hoa Kỳ từng chế tạo, kết hợp tầm xa, độ chính xác cao và đạn rất nặng.

Mỗi tháp cần kíp khoảng 75 người, đạn dược chứa trong kho sâu trong thân tàu, được đai giáp và giáp boong bảo vệ, và đưa lên tháp bằng tời cơ khí theo kịp tốc độ bắn. Pháo 16 inch là lý do tồn tại của Iowa như tàu chiến, và là vũ khí mà lớp tàu dùng trong mọi cuộc chiến nó tham gia, từ bắn phá các đảo do Nhật giữ năm 1944 tới bắn phá các vị trí Iraq năm 1991.

Pháo phụ, pháo phòng không và radar

Pháo phụ của Iowa gồm 20 pháo 5 inch/38 đa năng, bố trí trong 10 tháp đôi dọc hai bên cấu trúc thượng tầng, có thể tấn công cả mục tiêu mặt nước lẫn máy bay. Pháo 5 inch/38 là một trong những pháo hải quân tốt nhất chiến tranh, vũ khí phụ và phòng không tiêu chuẩn của hạm đội Mỹ, bắn đạn nặng 55 pound với tốc độ khoảng 15 phát/phút.

Pháo phòng không còn có nhiều pháo Bofors 40 mm và pháo Oerlikon 20 mm, lắp trong các bệ bốn nòng và đơn khắp tàu, tạo lớp phòng thủ tầm gần chống máy bay ném bom bổ nhào và máy bay phóng ngư lôi.

Trang bị radar của Iowa tiên tiến nhất trong các thiết giáp hạm thời đó: tàu mang radar tìm kiếm trên không, radar tìm kiếm mặt nước và radar điều khiển hỏa lực cho cả pháo chính lẫn pháo phụ, giúp pháo ngắm chính xác trong bóng tối và thời tiết xấu, khiến hỏa lực của Iowa hiệu quả hơn nhiều so với bất kỳ thiết giáp hạm nào từng chiến đấu trong Thế chiến I.

Radar và pháo phòng không phản ánh bài học Hải quân rút ra từ Trân Châu Cảng và các trận chiến đầu ở Thái Bình Dương: kẻ thù lớn nhất của thiết giáp hạm không còn là thiết giáp hạm khác, mà là máy bay, và Iowa được thiết kế để tồn tại trên bầu trời đầy máy bay địch.

5. Thông số kỹ thuật

Kích thước, lượng giãn nước và tốc độ

Lớp Iowa giãn nước khoảng 45.000 tấn tiêu chuẩn và khoảng 57.000 tấn đầy tải, dài 887 ft, rộng 108 ft, mớn nước khoảng 37 ft khi đầy tải. Các tàu dùng bốn tua-bin hơi nước cho 212.000 mã lực, đạt 33 hải lý/giờ khi thử nghiệm và khoảng 31 hải lý/giờ khi phục vụ — nhanh nhất trong các thiết giáp hạm từng chế tạo.

Tầm hoạt động khoảng 15.000 hải lý ở tốc độ 15 hải lý/giờ, đủ để vượt Thái Bình Dương không cần tiếp nhiên liệu, và sức chứa nhiên liệu khoảng 9.000 tấn dầu. Tàu mang thủy thủ đoàn khoảng 2.700 sĩ quan và thủy thủ trong Thế chiến II, tăng lên khoảng 2.900 người thập niên 1980 khi hệ thống tên lửa Tomahawk và kíp vận hành được bổ sung.

Kích thước của Iowa là hệ quả của yêu cầu tốc độ: thân tàu dài và máy móc mạnh cần không gian, và lượng giãn nước tăng lên để chứa chúng, cho tới khi Iowa trở thành thiết giáp hạm lớn nhất Hoa Kỳ từng chế tạo, và một trong những tàu chiến lớn nhất thế giới.

Giáp và bảo vệ

Giáp bảo vệ của Iowa dựa trên nguyên tắc “tất cả hoặc không gì” của Mỹ, tập trung giáp nặng vào kho đạn, khoang máy và vị trí chỉ huy, để phần còn lại không bọc giáp — với lý thuyết rằng giáp quá mỏng để chặn đạn nặng còn tệ hơn vô dụng, vì nó sẽ kích nổ đạn trong tàu thay vì để đạn xuyên qua. Đai giáp dày 12,1 inch, nghiêng 19 độ để tăng khả năng chống đỡ, bảo vệ kho đạn và khoang máy.

Giáp boong dày 6 inch trên các khoang trọng yếu, và tháp pháo được bảo vệ bằng giáp dày tới 19,7 inch ở mặt trước. Tháp chỉ huy bọc giáp 17,3 inch, và bảo vệ dưới nước gồm hệ thống khoang chứa chất lỏng và khoang rỗng thiết kế để hấp thụ sức nổ của ngư lôi.

Giáp của Iowa mỏng hơn lớp South Dakota chậm hơn, tàu dễ tổn thương hơn trước hỏa lực rơi từ trên cao và ngư lôi, nhưng được đánh giá đủ cho vai trò tàu được thiết kế, và không chiếc Iowa nào từng bị hư hại nghiêm trọng do hành động của địch.

| | Lớp Iowa |

|—|—|

| Chiều dài | 270,4 m |

| Chiều rộng | 32,9 m |

| Mớn nước | Khoảng 11,3 m đầy tải |

| Giãn nước tiêu chuẩn | Khoảng 45.000 tấn |

| Giãn nước đầy tải | Khoảng 57.000 tấn |

| Công suất | 212.000 mã lực |

| Tốc độ | 33 hải lý/giờ |

| Tầm hoạt động | Khoảng 15.000 hải lý ở 15 hải lý/giờ |

| Pháo chính | 9 pháo 16 inch/50 Mark 7 |

| Pháo phụ | 20 pháo 5 inch/38 |

| Đai giáp | 307 mm |

| Thủy thủ đoàn | Khoảng 2.700 người (Thế chiến II) |

Điều khiển hỏa lực và radar

Điều khiển hỏa lực của Iowa tinh vi nhất trong các thiết giáp hạm Thế chiến II, và là một lý do lớp tàu còn hiệu quả tới thập niên 1980–1990. Pháo chính do hai đài điều khiển hỏa lực Mark 38 kiểm soát — một trước, một sau — mỗi đài có máy đo xa quang học và radar điều khiển hỏa lực Mark 8, có thể bám mục tiêu ở tầm hơn 20 dặm trong mọi thời tiết.

Các đài truyền dữ liệu tới máy tính rangekeeper Mark 8 — máy tính analog tính toán đáp án bắn (tầm, phương vị và góc nâng) — và truyền tới các tháp, nơi pháo được chỉnh tự động. Pháo phụ do bốn đài Mark 37 điều khiển, mỗi đài có radar riêng, có thể tấn công cả mục tiêu mặt nước lẫn trên không.

Hệ thống cho phép Iowa khai hỏa chính xác ở tầm xa, chuyển mục tiêu nhanh, và tiếp tục bắn trong bóng tối và thời tiết xấu — khả năng mà không thiết giáp hạm nào trước đó có được.

Hệ thống điều khiển hỏa lực được cập nhật thập niên 1980 bằng máy tính số và hệ thống tên lửa Tomahawk, và còn phục vụ tới khi các tàu ngừng biên chế đầu thập niên 1990.

Máy tính rangekeeper Mark 8

Máy tính rangekeeper Mark 8 là máy tính analog nằm ở trung tâm hệ thống điều khiển hỏa lực của Iowa, và là một trong những cỗ máy phức tạp nhất từng lắp trên tàu chiến. Nó nhận dữ liệu từ các đài điều khiển hỏa lực — tầm và phương vị mục tiêu, hướng đi và tốc độ của tàu, gió, nhiệt độ và trạng thái biển — và tính toán đáp án bắn liên tục, cập nhật khi tàu và mục tiêu di chuyển.

Rangekeeper là thiết bị cơ khí, chế tạo từ bánh răng, cam và vi sai, vận hành bởi một nhóm người nhập dữ liệu và giám sát đầu ra — quá trình đòi hỏi huấn luyện và thực hành nhưng cho đáp án bắn chính xác hơn nhiều so với tính toán của con người. Độ chính xác của hệ thống được chứng minh trong chiến tranh Thái Bình Dương, khi các tàu lớp Iowa bắn trúng mục tiêu Nhật ở tầm hơn 20 dặm, và một lần nữa thập niên 1980, khi pháo của chúng bắn phá mục tiêu ở Lebanon và Chiến tranh Vùng Vịnh với độ chính xác khiến quan sát viên ngạc nhiên.

Rangekeeper là sản phẩm của cùng nỗ lực công nghiệp và khoa học đã tạo ra bom nguyên tử và ngòi nổ cận đích, và là lời nhắc rằng lớp Iowa vừa là sản phẩm của khoa học Mỹ, vừa là sản phẩm của thép Mỹ.

6. Các biến thể

Bốn chiếc tàu

Bốn chiếc Iowa hoàn thành là tàu chị em, nhưng không giống hệt nhau, mỗi chiếc có lịch sử và tính cách riêng. USS Iowa (BB-61) là tàu dẫn đầu, biên chế ngày 22/2/1943, phục vụ làm soái hạm Hạm đội Đại Tây Dương trước khi chuyển sang Thái Bình Dương, tham gia chiến dịch quần đảo Marshall và trận vịnh Leyte.

USS New Jersey (BB-62), biên chế ngày 23/5/1943, là thiết giáp hạm được tặng thưởng nhiều nhất lịch sử Mỹ, với 19 sao chiến trận qua Thế chiến II, Triều Tiên và Việt Nam, và từng là soái hạm của Hạm đội 5 dưới quyền Đô đốc Raymond Spruance.

USS Missouri (BB-63), biên chế ngày 11/6/1944, là chiếc nổi tiếng nhất trong bốn tàu, vì chính trên boong của nó lễ ký đầu hàng của Nhật diễn ra ngày 2/9/1945. USS Wisconsin (BB-64), biên chế ngày 16/4/1944, phục vụ trong chiến tranh Thái Bình Dương, Triều Tiên và Chiến tranh Vùng Vịnh, nơi nó bắn những phát đạn 16 inch cuối cùng mà thiết giáp hạm Mỹ từng bắn trong chiến đấu.

Bốn tàu được cải tiến thập niên 1980 với tên lửa hành trình Tomahawk, tên lửa chống hạm Harpoon và hệ thống vũ khí tầm gần Phalanx, kéo dài tuổi thọ phục vụ tới thập niên 1990 và khiến chúng trở thành những thiết giáp hạm duy nhất trên thế giới mang tên lửa hành trình.

Tái biên chế thập niên 1980

Lớp Iowa ngừng biên chế sau Thế chiến II, tái biên chế cho chiến tranh Triều Tiên, ngừng biên chế lần nữa, rồi tái biên chế lần thứ hai thập niên 1980 trong kế hoạch Hải quân 600 tàu của Tổng thống Ronald Reagan. Đợt tái biên chế thập niên 1980 là đợt cải tiến lớn: các tàu nhận 32 tên lửa hành trình Tomahawk trong bệ phóng hộp bọc giáp, 16 tên lửa chống hạm Harpoon, bốn hệ thống vũ khí tầm gần Phalanx, cùng hệ thống điều khiển hỏa lực số, thông tin liên lạc và tác chiến điện tử hiện đại. Đợt cải tiến tốn khoảng 500 triệu USD mỗi tàu — số tiền lớn — nhưng mang lại cho Hải quân bốn tàu vừa có hỏa lực pháo nặng của thiết giáp hạm, vừa có độ chính xác tầm xa của bệ phóng tên lửa hành trình.

Các tàu tái biên chế phục vụ ở Địa Trung Hải, vịnh Ba Tư và Thái Bình Dương, bắn phá mục tiêu ở Lebanon năm 1983–1984 và ở Iraq năm 1991. Đợt tái biên chế cũng gây ra bi kịch lớn nhất của lớp tàu: ngày 19/4/1989, vụ nổ ở Tháp pháo Hai của USS Iowa khiến 47 thủy thủ thiệt mạng — tai nạn mà nguyên nhân không bao giờ được xác định dứt khoát, dù điều tra của Hải quân cho rằng do nạp quá mạnh các túi thuốc súng.

Bốn tàu ngừng biên chế lần cuối đầu thập niên 1990, và tất cả được bảo tồn làm bảo tàng.

7. Tham chiến

Chiến tranh Thái Bình Dương, 1944–1945

Lớp Iowa tham chiến ở Thái Bình Dương năm 1944, và những hành động đầu tiên là hộ tống các lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay nhanh tấn công các đảo do Nhật giữ khắp trung tâm Thái Bình Dương.

USS Iowa và USS New Jersey tham gia chiến dịch quần đảo Marshall đầu năm 1944, nơi pháo 16 inch của chúng bắn phá sân bay và phòng thủ bờ biển của Nhật, và trận vịnh Leyte tháng 10/1944 — trận hải chiến lớn nhất lịch sử — nơi New Jersey làm soái hạm của Hạm đội 3 dưới quyền Đô đốc William Halsey.

Các tàu lớp Iowa có mặt trong trận Iwo Jima và Okinawa năm 1945, nơi chúng bắn phá các vị trí Nhật trên bờ và phòng không cho tàu sân bay, bắn hạ máy bay kamikaze bằng pháo 5 inch và 40 mm. Đóng góp quan trọng nhất của các tàu ở Thái Bình Dương không phải một trận đánh duy nhất, mà là sự hiện diện bền bỉ của những tàu hộ tống nhanh, vũ trang mạnh giúp lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay hoạt động tự tin, và các đợt bắn phá kéo dài vào đảo do Nhật giữ để làm mềm chúng trước khi đổ bộ.

Khoảnh khắc nổi tiếng nhất của Missouri đến cuối chiến tranh, khi nó neo tại vịnh Tokyo cho lễ đầu hàng, và boong tàu trở thành sân khấu nơi Thế chiến II kết thúc.

Triều Tiên và Việt Nam

Lớp Iowa được tái biên chế cho chiến tranh Triều Tiên, nơi pháo 16 inch của các tàu tỏ ra hiệu quả tàn khốc chống các vị trí Bắc Triều Tiên và Trung Quốc trên bờ. Cả bốn tàu Iowa, New Jersey, Missouri và Wisconsin đều phục vụ tại Triều Tiên, bắn phá mục tiêu ven biển, đường sắt và tập trung quân, và pháo của chúng vươn tới mục tiêu sâu 20 dặm trong đất liền — xa hơn mọi vũ khí hải quân khác.

Hỏa lực của các tàu chính xác và hủy diệt tới mức quân Bắc Triều Tiên và Trung Quốc học cách kính nể tiếng loạt đạn 16 inch, và các tàu được ghi nhận phá hủy hàng trăm mục tiêu.

Tại Việt Nam, chỉ New Jersey được tái biên chế, phục vụ một đợt năm 1968–1969, bắn phá các vị trí Bắc Việt dọc bờ biển và yểm trợ hỏa lực cho quân Mỹ và Nam Việt Nam. Đợt phục vụ của New Jersey bị cắt ngắn bởi quyết định ngừng biên chế tàu — quyết định gây tranh cãi thời đó, vì pháo của tàu được đánh giá rộng rãi là hỏa lực yểm trợ hải quân hiệu quả nhất hiện có.

Phục vụ tại Triều Tiên và Việt Nam chứng minh thiết giáp hạm, dù lỗi thời làm vũ khí đấu hạm, vẫn không có đối thủ làm bệ bắn phá bờ biển, và chính khả năng đó biện minh cho việc tái biên chế lớp tàu thập niên 1980.

Lebanon và Chiến tranh Vùng Vịnh

Quá trình chiến đấu cuối cùng của lớp Iowa diễn ra thập niên 1980 và năm 1991, khi các tàu tái biên chế được dùng ở Lebanon và Chiến tranh Vùng Vịnh. Ở Lebanon năm 1983–1984, New Jersey bắn phá các vị trí Syria và Druze trên đồi phía trên Beirut, dùng pháo 16 inch yểm trợ lính thủy đánh bộ Mỹ trên bờ, và hỏa lực của nó được ghi nhận đã dập tắt các khẩu pháo từng bắn vào vị trí của lính thủy đánh bộ.

Trong Chiến tranh Vùng Vịnh 1991, Missouri và Wisconsin bắn phá các vị trí Iraq dọc bờ biển Kuwait, bắn hơn 1.000 phát đạn 16 inch và phóng tên lửa hành trình Tomahawk vào mục tiêu sâu trong Iraq. Đợt bắn phá của Wisconsin đặc biệt hiệu quả, pháo của nó được ghi nhận phá hủy pháo binh, sở chỉ huy và kho tiếp tế Iraq, còn tên lửa Tomahawk đánh trúng mục tiêu ở Baghdad.

Chiến tranh Vùng Vịnh là lần cuối pháo thiết giáp hạm được bắn trong chiến đấu, và loạt đạn 16 inch cuối cùng của Wisconsin, bắn ngày 28/2/1991, là phát pháo thiết giáp hạm cuối cùng trong lịch sử. Hai tàu ngừng biên chế ngay sau đó, và kỷ nguyên thiết giáp hạm khép lại.

Lễ đầu hàng trên tàu Missouri

Khoảnh khắc nổi tiếng nhất trong lịch sử lớp Iowa diễn ra sáng 2/9/1945, trên boong tàu USS Missouri tại vịnh Tokyo. Phái đoàn Nhật Bản, dẫn đầu bởi Ngoại trưởng Mamoru Shigemitsu, lên tàu Missouri để ký văn kiện đầu hàng, và buổi lễ diễn ra trên boong hiên mạn phải của tàu, bên dưới pháo 16 inch.

Tướng Douglas MacArthur chủ trì, và văn kiện được ký bởi đại diện Nhật Bản, MacArthur và các chỉ huy Đồng minh, gồm Đô đốc Chester Nimitz ký thay Hoa Kỳ. Buổi lễ kéo dài 23 phút, được phát sóng khắp thế giới, chính thức khép lại Thế chiến II.

Boong tàu Missouri sáng hôm đó chật kín hàng trăm thủy thủ và sĩ quan Mỹ, cùng cờ các nước Đồng minh, và thủy thủ đoàn đã chuẩn bị boong tàu với lá cờ Mỹ từng bay trên Điện Capitol ngày 7/12/1941 — ngày tấn công Trân Châu Cảng.

Tấm biển tưởng niệm đánh dấu nơi ký kết vẫn còn trên boong Missouri, và là một trong những địa điểm được thăm nhiều nhất trên tàu — lời nhắc rằng khoảnh khắc vĩ đại nhất của lớp Iowa không phải một trận đánh, mà là sự kết thúc của chiến tranh.

8. Điểm mạnh

Điểm mạnh

Điểm mạnh của lớp Iowa là tốc độ, hỏa lực và tính đa năng, khiến chúng trở thành những thiết giáp hạm có năng lực nhất từng chế tạo. Tốc độ 33 hải lý/giờ cho phép chúng hoạt động cùng lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay nhanh, và cho chúng khả năng chọn thời điểm và địa điểm chiến đấu — phẩm chất mà không thiết giáp hạm nào khác có được.

Pháo 16 inch là pháo hải quân mạnh nhất từng lắp trên tàu Mỹ, có thể phá hủy mọi mục tiêu trên bờ hay trên biển trong tầm bắn, còn pháo phụ 5 inch và pháo phòng không khiến chúng đáng gờm trước máy bay.

Kích thước lớn cho phép chúng mang nhiên liệu, đạn dược và thủy thủ đoàn cho các hoạt động dài ngày, và radar cùng hệ thống điều khiển hỏa lực khiến hỏa lực của chúng chính xác nhất trong các thiết giáp hạm thời đó.

Tính đa năng được chứng minh qua thời gian phục vụ dài: chúng làm tàu hộ tống tàu sân bay, tàu bắn phá bờ biển, soái hạm và bệ phóng tên lửa hành trình, thích ứng với từng vai trò mới mà không mất hiệu quả. Điểm mạnh lớn nhất của lớp Iowa là nó không bao giờ là tàu một vai trò, và chính khả năng thích ứng đó giữ nó phục vụ suốt 50 năm.

9. Điểm yếu

Điểm yếu

Điểm yếu của lớp Iowa là cái giá của tốc độ và kích thước, và là lý do thiết giáp hạm cuối cùng bị tàu sân bay và tên lửa thay thế. Giáp của nó mỏng hơn lớp South Dakota chậm hơn, dễ tổn thương hơn trước hỏa lực rơi từ trên cao và ngư lôi, dù không chiếc Iowa nào từng bị hư hại nghiêm trọng do hành động của địch.

Kích thước khiến nó đắt đỏ để chế tạo, vận hành và bảo dưỡng, và thủy thủ đoàn 2.700 người lớn hơn nhiều so với bất kỳ tàu chiến nào thời đó, khiến nó tốn kém cả nhân lực lẫn tiền bạc.

Pháo 16 inch, dù mạnh, có tầm bắn ngắn hơn nhiều so với máy bay tàu sân bay hay tên lửa hành trình, và tới thập niên 1980 pháo của tàu chỉ còn hữu ích cho bắn phá bờ biển — vai trò có thể thực hiện rẻ hơn bằng phương tiện khác.

Tốc độ của nó, dù vô địch trong các thiết giáp hạm, trở nên không còn ý nghĩa trong thời đại tên lửa và máy bay, và kích thước lớn khiến nó thành mục tiêu lớn, dễ thấy. Lớp Iowa là thiết giáp hạm tốt nhất từng chế tạo, nhưng được xây cho kiểu chiến tranh hải quân đã qua rồi, và thời gian phục vụ dài của nó là lời khen cho chất lượng hơn là cho tính phù hợp.

10. So sánh với đối thủ

Đối đầu lớp Yamato của Nhật

So sánh nổi tiếng nhất của lớp Iowa là với lớp Yamato của Nhật — những thiết giáp hạm lớn nhất từng chế tạo — và so sánh này là bài học về triết lý thiết kế khác nhau. Yamato giãn nước khoảng 65.000 tấn đầy tải, so với 57.000 tấn của Iowa, và mang chín pháo 18,1 inch — pháo hải quân lớn nhất từng lắp trên tàu — so với chín pháo 16 inch của Iowa.

Trong đấu pháo, Yamato có lợi thế về hỏa lực và giáp, đạn 18,1 inch của nó có thể xuyên đai giáp Iowa ở tầm mà đạn Iowa khó xuyên giáp dày hơn của Yamato. Nhưng Iowa nhanh hơn — 33 hải lý/giờ so với 27 hải lý/giờ của Yamato — và có radar cùng điều khiển hỏa lực tốt hơn nhiều, cho phép nó bắn trúng trước và bắn chính xác, và áp đặt tầm giao chiến.

Hai lớp tàu không bao giờ gặp nhau trong chiến đấu, và so sánh vẫn chỉ là giả thuyết, nhưng hầu hết sử gia hải quân đánh giá tốc độ, radar và điều khiển hỏa lực của Iowa sẽ mang lại lợi thế trong giao chiến thực sự, vì tàu nào bắn trúng trước và chính xác thường thắng, ngay cả trước đối thủ lớn và vũ trang mạnh hơn.

Yamato và tàu chị em Musashi đều bị máy bay tàu sân bay Mỹ đánh chìm — số phận nhấn mạnh sự dễ tổn thương của thiết giáp hạm trước không quân — và việc Iowa tồn tại tới thập niên 1990 là thước đo khả năng thích ứng hơn là ưu thế làm bệ pháo.

Đối đầu lớp Bismarck của Đức

Trước lớp Bismarck của Đức, lợi thế của Iowa rõ ràng hơn, vì Bismarck là tàu nhỏ hơn và kém tiên tiến hơn. Bismarck giãn nước khoảng 50.000 tấn đầy tải, mang tám pháo 15 inch so với chín pháo 16 inch của Iowa, và chạy được 30 hải lý/giờ so với 33 hải lý/giờ của Iowa.

Giáp của Bismarck dày và bố trí tốt, pháo chính xác, nhưng radar và điều khiển hỏa lực kém tiên tiến hơn nhiều so với Iowa, và pháo phòng không yếu hơn. Hành động nổi tiếng nhất của Bismarck là đánh chìm HMS Hood tháng 5/1941 — chiến thắng chứng minh hỏa lực của tàu Đức — nhưng chính Bismarck bị đánh chìm ba ngày sau bởi máy bay tàu sân bay và thiết giáp hạm Anh, số phận cho thấy sự dễ tổn thương của ngay cả thiết giáp hạm tốt nhất trước không quân và kẻ thù quyết tâm.

Lớp Iowa, nếu gặp Bismarck, sẽ có lợi thế về tốc độ, hỏa lực, radar và điều khiển hỏa lực, và so sánh này nhắc nhở rằng Iowa không chỉ là thiết giáp hạm nhanh nhất, mà còn tiên tiến nhất — sản phẩm của sức mạnh công nghiệp và khoa học Mỹ ở đỉnh cao.

11. Bên sử dụng & di sản

Những thiết giáp hạm cuối cùng

Di sản của lớp Iowa là nó là lớp cuối cùng thuộc loại của mình, và là lớp tốt nhất thuộc loại đó. Bốn tàu là những thiết giáp hạm cuối cùng Hoa Kỳ từng chế tạo, và những thiết giáp hạm cuối cùng phục vụ trong bất kỳ hải quân nào, và việc chúng ngừng biên chế đầu thập niên 1990 đánh dấu sự kết thúc của kỷ nguyên bắt đầu từ tàu bọc sắt thập niên 1860.

Lớp tàu được nhớ tới vì tốc độ, hỏa lực và thời gian phục vụ dài, nhưng trên hết vì lễ đầu hàng trên tàu Missouri, khiến lớp tàu trở thành biểu tượng cho sự kết thúc Thế chiến II.

Bốn tàu nay được bảo tồn làm bảo tàng — Iowa tại Los Angeles, New Jersey tại Camden, Missouri tại Trân Châu Cảng, và Wisconsin tại Norfolk — và đón hàng triệu du khách mỗi năm, tới xem pháo 16 inch, đứng trên boong đầu hàng của Missouri, và tìm hiểu về thời đại thiết giáp hạm.

Việc bảo tồn lớp tàu làm bảo tàng là kết thúc xứng đáng cho những con tàu được chế tạo để trở thành biểu hiện tối thượng của sức mạnh hải quân, và đã kết thúc sự nghiệp như tượng đài của một kỷ nguyên đã qua.

Thiết giáp hạm trong ký ức đại chúng

Lớp Iowa giữ vị trí đặc biệt trong ký ức đại chúng, và là thiết giáp hạm mà hầu hết mọi người hình dung khi nghĩ về loại tàu này. Boong đầu hàng của Missouri là một trong những địa điểm nổi tiếng nhất lịch sử quân sự, và hình ảnh con tàu — thân tàu dài màu xám, ba tháp ba nòng và cấu trúc thượng tầng cao — là hình ảnh tiêu biểu cho chính thiết giáp hạm.

Lớp tàu xuất hiện trong phim, chương trình truyền hình và trò chơi điện tử, và là chủ đề của vô số sách, mô hình và tác phẩm nghệ thuật, khắc sâu hình ảnh của nó trong trí tưởng tượng công chúng.

Vị trí của lớp Iowa trong ký ức đại chúng cũng là thước đo sức hấp dẫn bền bỉ của thiết giáp hạm: thiết giáp hạm là vũ khí mạnh mẽ và ấn tượng nhất thời đại của nó, và lớp Iowa là thiết giáp hạm mạnh mẽ và ấn tượng nhất trong tất cả — con tàu kết hợp tốc độ, hỏa lực và vẻ đẹp theo cách mà không tàu chiến nào khác sánh được.

Việc bảo tồn bốn tàu làm bảo tàng đảm bảo hình ảnh đó sẽ tồn tại, và các thế hệ tương lai có thể đứng trên boong tàu nơi lịch sử đã diễn ra và hiểu thời đại thiết giáp hạm có ý nghĩa gì.

12. Câu hỏi thường gặp

Đã chế tạo bao nhiêu thiết giáp hạm lớp Iowa?

Bốn chiếc đã hoàn thành: USS Iowa (BB-61), USS New Jersey (BB-62), USS Missouri (BB-63) và USS Wisconsin (BB-64). Hai chiếc nữa, Illinois (BB-65) và Kentucky (BB-66), đã đặt ky nhưng không bao giờ hoàn thành.

Lớp Iowa chạy nhanh tới mức nào?

Lớp Iowa chạy được 33 hải lý/giờ (61 km/h) khi thử nghiệm, là thiết giáp hạm nhanh nhất từng chế tạo. Khi phục vụ đầy tải, các tàu chạy khoảng 31 hải lý/giờ, vẫn nhanh hơn mọi thiết giáp hạm khác.

Lớp Iowa mang pháo nào?

Chín pháo 16 inch/50 Mark 7 trong ba tháp ba nòng, bắn đạn nặng 2.700 pound tới tầm khoảng 23 dặm, cộng 20 pháo 5 inch/38 đa năng và nhiều pháo phòng không 40 mm và 20 mm.

Lễ đầu hàng của Nhật được ký ở đâu?

Trên boong tàu USS Missouri tại vịnh Tokyo, ngày 2/9/1945. Buổi lễ kéo dài 23 phút và chính thức kết thúc Thế chiến II. Tấm biển tưởng niệm vẫn đánh dấu vị trí đó trên boong Missouri.

Các tàu lớp Iowa còn phục vụ không?

Không. Cả bốn tàu đều ngừng biên chế lần cuối đầu thập niên 1990, và cả bốn nay được bảo tồn làm bảo tàng: Iowa tại Los Angeles, New Jersey tại Camden, Missouri tại Trân Châu Cảng, và Wisconsin tại Norfolk.

Vụ nổ tháp pháo USS Iowa đã xảy ra như thế nào?

Ngày 19/4/1989, vụ nổ ở Tháp pháo Hai của USS Iowa khiến 47 thủy thủ thiệt mạng. Nguyên nhân không bao giờ được xác định dứt khoát, dù điều tra của Hải quân cho rằng do nạp quá mạnh các túi thuốc súng.

13. Nguồn

1. Wikipedia, “Iowa-class battleship” — các tàu hoàn thành, kích thước, tốc độ 33 hải lý/giờ, pháo 16 inch và lịch sử phục vụ.

2. Bộ Tư lệnh Lịch sử và Di sản Hải quân, “Iowa Class (BB-61 through BB-64)” — thiết kế, giới hạn kênh đào Panama và sự nghiệp các tàu.

3. Hiệp hội Tưởng niệm USS Missouri, “The Surrender Ceremony” — ngày 2 tháng 9 năm 1945, 23 phút, và tấm bia đầu hàng.

4. Norman Friedman, U.S. Battleships: An Illustrated Design History (Naval Institute Press, 1985) — thiết kế, giáp, điều khiển hỏa lực và pháo Mark 7.

5. William H. Garzke và Robert O. Dulin, Battleships: United States Battleships in World War II (Naval Institute Press, 1976) — lớp Iowa, so sánh với Yamato và hoạt động ở Thái Bình Dương.

6. Malcolm Muir, The Iowa Class Battleships (Blandford Press, 1987) — tái biên chế thập niên 1980, Chiến tranh Vùng Vịnh và vụ nổ tháp pháo.

Đọc thêm

• Robert Sumrall, Iowa Class Battleships (Naval Institute Press, 1988).

• Stefan Terzibaschitsch, Battleships of the U.S. Navy in World War II (Brassey’s, 1977).

Bài viết liên quan

• Máy bay B-29 Superfortress
• Máy bay C-47 Skytrain
• Máy bay P-40 Warhawk