Chiến dịch Market Garden

Trận đánh · Tháng 11 10, 2026 · dinhbaochau · Updated Tháng 11 11, 2026

Table of Contents

1. Mở đầu

Chiến dịch Market Garden là chiến dịch đổ bộ đường không lớn nhất trong lịch sử, và thất bại của nó đã được tranh luận kể từ đó. Quân Mỹ chiếm được các cây cầu của mình, xe tăng Anh tới được Nijmegen, và trong vài ngày dường như kế hoạch sẽ thành công.

Nhưng lính dù Anh tại Arnhem, được thả quá xa cầu của mình và phải đối mặt với hai sư đoàn thiết giáp SS mà tình báo Đồng minh đã bỏ sót, đã cầm cự chín ngày rồi được sơ tán qua sông Rhine, để lại khoảng 7.800 trong số 10.000 người của họ thiệt mạng, bị thương hoặc bị bắt làm tù binh.

Sông Rhine không bị vượt qua, chiến tranh tiếp tục sang năm 1945, và Hà Lan, đất nước mà chiến dịch nhằm giải phóng, phải chịu một mùa đông đói khát — Mùa đông Đói khát — dưới sự chiếm đóng của Đức.

Chiến dịch Market Garden, diễn ra từ ngày 17 đến 25 tháng 9 năm 1944, là canh bạc táo bạo nhất của chiến tranh ở phía tây: nỗ lực kết thúc Thế chiến II trước Giáng sinh, bằng cách chiếm các cây cầu ở Hà Lan bằng quân nhảy dù và đưa xe tăng Anh qua sông Rhine vào Đức.

Kế hoạch, do Thống chế Bernard Montgomery soạn thảo, yêu cầu ba sư đoàn nhảy dù — Sư đoàn 82 và 101 của Mỹ cùng Sư đoàn 1 của Anh — nhảy dù xuống và giữ một hành lang cầu từ Eindhoven tới Arnhem, trong khi Quân đoàn XXX của Anh chạy đua trên một con đường duy nhất để giải vây cho họ.

Chiến dịch được nhớ đến bằng lời của một sĩ quan Anh gọi nó là một cây cầu quá xa: hành lang được giữ tới Nijmegen, nhưng cây cầu cuối cùng, tại Arnhem, thì không, và Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh bị tiêu diệt ở đó.

Market Garden là chiến dịch nhảy dù lớn nhất trong lịch sử, và thất bại của nó vẫn được tranh luận cho tới nay. Quân Mỹ chiếm được cầu của họ, xe tăng Anh tới Nijmegen, và trong vài ngày dường như kế hoạch sẽ thành công.

Nhưng lính dù Anh tại Arnhem, bị thả quá xa cầu và đối mặt với hai sư đoàn thiết giáp SS mà tình báo Đồng minh đã bỏ sót, đã cầm cự chín ngày rồi được sơ tán qua sông Rhine, bỏ lại khoảng 7.800 trong số 10.000 người chết, bị thương hoặc bị bắt.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Ngày | 17–25 tháng 9 năm 1944 |

| Địa điểm | Hà Lan — Eindhoven, Nijmegen và Arnhem, trên đường tới sông Rhine |

| Kết quả | Đức thắng; sông Rhine không bị vượt qua và chiến tranh kéo dài sang 1945 |

| Chỉ huy Đồng minh | Thống chế Bernard Montgomery; Trung tướng Lewis Brereton; Trung tướng Brian Horrocks |

| Chỉ huy Đức | Thống chế Gerd von Rundstedt; Thống chế Walter Model; Wilhelm Bittrich |

| Lực lượng Đồng minh | Khoảng 41.000 quân nhảy dù; Quân đoàn XXX khoảng 20.000 quân và 1.000 xe tăng |

| Lực lượng Đức | Cụm tập đoàn quân B, gồm Quân đoàn Thiết giáp SS II và các đơn vị khác — hàng chục nghìn quân |

| Tổn thất Đồng minh | Khoảng 17.000 người chết, bị thương và mất tích, gồm khoảng 7.800 của Sư đoàn Nhảy dù 1 Anh tại Arnhem |

| Tổn thất Đức | Khoảng 13.000–15.000 người chết, bị thương và mất tích (ước tính khác nhau) |

3. Bối cảnh

Bối cảnh chiến lược

Tới tháng 9 năm 1944, Đồng minh gặp một vấn đề: họ đã thắng quá nhanh. Sau cuộc đột phá khỏi Normandy tháng 8, các đạo quân Đồng minh đã truy kích quân Đức qua Pháp và Bỉ, và tới tháng 9 họ đứng trên biên giới Đức và Hà Lan.

Montgomery lập kế hoạch Market Garden tháng 9/1944

Nhưng đà tiến đã vượt quá nguồn tiếp tế: cảng Antwerp đã bị chiếm nhưng các lối tiếp cận vẫn nằm trong tay quân Đức, nhiên liệu và đạn dược đang cạn dần, và các đạo quân Đồng minh dàn trải dọc một mặt trận kéo dài từ eo biển Manche tới Thụy Sĩ.

Dân thường Hà Lan giúp lính dù Anh tại Arnhem

Thống chế Montgomery, tư lệnh Cụm tập đoàn quân 21, cho rằng cuộc chiến có thể kết thúc nhanh chóng bằng một cú đấm mạnh duy nhất — một cú đấm hẹp, xuyên qua Hà Lan, vượt sông Rhine, và tiến vào vùng Ruhr, trung tâm công nghiệp của Đức — thay vì bằng cuộc tiến công trên mặt trận rộng mà Tướng Eisenhower, Tổng tư lệnh Đồng minh, ủng hộ.

Tiếp tế quyết định Chiến dịch Market Garden hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước phải đi từ kho hậu phương xa xôi, qua đường bị pháo kích, gài mìn hoặc ngập lụt, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều dội vào đoàn xe tiếp tế trước tiên.

Bên nào giữ súng có đạn và lính có ăn thì tấn công tiếp được; bên nào không thì phải dừng, dù kế hoạch hay đến đâu. Tại Chiến dịch Market Garden, như hầu hết trận đánh thời này, sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém tướng lĩnh, và bước ngoặt trận đánh thường truy được tới một đoàn xe đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Kế hoạch của hai bên

Đến tháng 9 năm 1944, Đồng minh gặp một vấn đề: họ đã thắng quá nhanh. Sau cuộc đột phá khỏi Normandy tháng 8, các đạo quân Đồng minh đã truy kích quân Đức qua Pháp và Bỉ, và đến tháng 9 họ đứng ở biên giới Đức và Hà Lan.

Nhưng đà tiến đã vượt quá tuyến tiếp tế: cảng Antwerp đã bị chiếm nhưng lối vào vẫn trong tay Đức, nhiên liệu và đạn dược cạn dần, và các đạo quân Đồng minh trải dài dọc mặt trận từ eo biển Manche tới Thụy Sĩ.

Thống chế Bernard Montgomery, tư lệnh Cụm tập đoàn quân 21, lập luận rằng chiến tranh có thể kết thúc nhanh chóng bằng một cú đâm mạnh duy nhất — một mũi nhọn hẹp, xuyên qua Hà Lan, qua sông Rhine, vào vùng Ruhr, trung tâm công nghiệp của Đức — thay vì cuộc tiến công mặt trận rộng mà Tướng Eisenhower, Tổng tư lệnh Đồng minh, ưa thích.

Eisenhower, chịu sức ép giữ liên minh đoàn kết và cho Montgomery cơ hội ông đòi hỏi, đã phê chuẩn chiến dịch, dù còn nghi ngại. Kế hoạch có hai phần: Market, phần nhảy dù, trong đó ba sư đoàn sẽ nhảy xuống chiếm các cầu qua sông và kênh ở Hà Lan — kênh Wilhelmina tại Son, sông Maas tại Grave, sông Waal tại Nijmegen, và sông Rhine tại Arnhem — và Garden, phần mặt đất, trong đó Quân đoàn XXX của Anh dưới quyền Trung tướng Brian Horrocks sẽ tiến lên một con đường duy nhất, Hell’s Highway, từ biên giới Bỉ tới Arnhem, giải vây từng sư đoàn nhảy dù.

Toàn bộ chiến dịch dự kiến kéo dài hai đến ba ngày, và quân nhảy dù được bảo rằng xe tăng sẽ tới nhanh: Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh tại Arnhem được bảo Quân đoàn XXX sẽ tới trong hai ngày, và họ chỉ mang theo vật tư đủ hai ngày.

Bức tranh tình báo có những sai sót sẽ chứng tỏ là chí mạng: lực lượng kháng chiến Hà Lan báo cáo xe tăng Đức đang tái trang bị gần Arnhem — Sư đoàn Thiết giáp SS 9 và 10 thuộc Quân đoàn Thiết giáp SS II — nhưng các báo cáo bị tình báo Anh gạt bỏ.

Không bên nào tại Chiến dịch Market Garden biết về đối phương nhiều như chỉ huy của họ vẫn tỏ ra. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc sai hẳn: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh tiền tuyến, ảnh chụp từ trên không cho thấy vị trí vốn đã bị bỏ.

Chỉ huy lấp khoảng trống bằng giả định, và chính những giả định đó quyết định trận đánh. Lịch sử Chiến dịch Market Garden đầy phán đoán như vậy — sư đoàn địch bị tưởng ở nơi khác, bên sườn bị tưởng an toàn, sức mạnh bị đánh giá thấp đi một nửa — và bên nào giả định gần sự thật nhất thường thắng, không phải vì tướng giỏi hơn, mà vì thông tin tốt hơn.

Trước giờ nổ súng

Bức tranh tình báo có những khiếm khuyết sẽ chứng tỏ là chí tử. Kháng chiến Hà Lan báo cáo rằng xe tăng Đức đang tái trang bị gần Arnhem — Sư đoàn Thiết giáp SS 9 và SS 10 thuộc Quân đoàn Thiết giáp SS II, dưới quyền SS-Gruppenführer Wilhelm Bittrich — nhưng các báo cáo bị tình báo Anh xem nhẹ, vì họ tin các sư đoàn Đức chỉ là tàn quân tan vỡ.

Các bãi thả dù tại Arnhem cách cây cầu từ tám tới mười ba cây số, vì mặt đất gần cầu được cho là không phù hợp để hạ cánh, và lính dù Anh sẽ phải hành quân tới mục tiêu.

Vô tuyến cấp cho quân đổ bộ đường không không đáng tin cậy, và kế hoạch phụ thuộc vào thời tiết tốt cho cuộc không vận, vốn sẽ phải bay đưa quân tăng viện tới trong nhiều ngày. Mỗi điểm yếu này đều sẽ có hệ quả.

Mệnh lệnh tại Chiến dịch Market Garden truyền đi chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến dựa vào dây cáp mà đạn pháo cắt đứt chỉ trong vài phút; vô tuyến nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; cuối cùng phần lớn dựa vào người đưa tin — người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua đất trống dưới làn đạn, đôi khi không bao giờ tới nơi.

Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi quân địch xuất hiện sau lưng. Trận đánh vì vậy phải hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong mù mờ một phần về nhau, gắn kết bằng hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Cuộc chiến rộng lớn hơn

Cuộc chiến rộng lớn hơn định hình mọi điều xảy ra tại Chiến dịch Market Garden. Vào lúc giao tranh bắt đầu, xung đột đã kéo dài nhiều năm, và cả hai bên đều rút ra những bài học cay đắng về tiếp tế, hỏa lực và sĩ khí.

Chỉ huy hai bên đều biết một trận đánh đơn lẻ hiếm khi quyết định một cuộc chiến, nhưng những trận đánh như thế này quyết định liệu đạo quân có thể di chuyển, ăn uống và chiến đấu vào tuần sau hay không.

Với người lính đã chiến đấu ở đây, tranh luận chiến lược trong sở chỉ huy chẳng có ý nghĩa gì nhiều bên cạnh ngọn đồi tiếp theo, con phố tiếp theo hay đoạn sông tiếp theo. Điều quan trọng là pháo binh có trong tầm bắn hay không, khẩu phần có tới nơi hay không, và đơn vị bên sườn có giữ vững vị trí hay không.

Hồ sơ về Chiến dịch Market Garden vì vậy phải đọc đồng thời trên hai tầng: như một chương trong cuộc chiến lớn hơn nhiều, và như trải nghiệm con người về nỗi sợ, sự kiệt sức và sức chịu đựng mà không bản đồ sở chỉ huy nào ghi lại được.

Địa hình

Chiến dịch diễn ra trên vùng đất thấp, bằng phẳng của miền nam Hà Lan, một vùng đất với sông, kênh, đất lấn biển và đường đắp cao, nơi mực nước ngầm cao tới mức một người không thể đào hố cá nhân mà không bị nước tràn vào.

Hành lang từ Eindhoven tới Arnhem chạy về phía bắc qua ba con sông lớn — Maas, Waal và Rhine — và mỗi con sông phải được vượt bằng cầu, mỗi cây cầu là một trận đánh riêng. Mặt đất giữa các sông bằng phẳng và trống trải, ít chỗ nấp, và các con đường là đường đắp cao, xây trên các cánh đồng xung quanh, khiến chúng dễ phòng thủ và dễ chặn.

Cảnh quan Hà Lan, với nước và sự bằng phẳng, định hình chiến dịch theo mọi cách: nó khiến các đợt nhảy dù khả thi, vì cánh đồng bằng phẳng và trống trải, và khiến đà tiến mặt đất chậm chạp, vì xe tăng chỉ có thể di chuyển trên đường.

Thời tiết cũng quan trọng: chiến dịch mở màn tháng 9, khi thời tiết ở Hà Lan thay đổi thất thường, và cầu hàng không — phải chở viện binh và vật tư trong nhiều ngày — liên tục bị hoãn vì sương mù và mây thấp.

Vì sao địa hình quan trọng

Thời tiết cũng quan trọng. Chiến dịch được phát động vào tháng 9, khi thời tiết tại Hà Lan thay đổi thất thường, và cuộc không vận — vốn phải bay đưa quân tăng viện và tiếp tế tới trong nhiều ngày — liên tục bị trì hoãn bởi sương mù và mây thấp.

Các đợt thả tiếp tế tại Arnhem, thực hiện trong thời tiết xấu và không có thông tin chính xác về các bãi thả, phần lớn rơi vào tay quân Đức, và lữ đoàn Ba Lan, vốn sẽ tăng viện cho quân Anh, bị trì hoãn hai ngày.

Các con sông, các con đường và thời tiết là ba yếu tố của cảnh quan Hà Lan quyết định Chiến dịch Market Garden, và kế hoạch của Đồng minh, vốn giả định thời tiết tốt và một cuộc tiến công nhanh chóng, đã bị cả ba yếu tố đánh bại.

Địa hình tại Chiến dịch Market Garden ưu đãi bên nào nghiên cứu nó kỹ. Một dãy đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả tiểu đoàn, và chỉ huy nào từng đi bộ trên mặt đất — hoặc biết nghe người đã làm vậy — giành lợi thế mà không bản đồ nào cho được.

Giao tranh diễn ra theo địa hình: tấn công đi tới nơi địa hình cho phép, phòng thủ dựng nơi địa hình vững chắc, và những nơi chết chóc nhất là nơi địa hình cho một bên tầm bắn thoáng còn bên kia không có chỗ nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Thời tiết và mùa vụ

Thời tiết và mùa vụ là một phần của Chiến dịch Market Garden không kém gì kế hoạch của bất kỳ vị tướng nào. Mưa biến đường thành bùn và giữ máy bay nằm yên; giá rét làm thương binh chết cóng nơi họ nằm và làm tê cóng ngón tay người lính đang cố nạp đạn; nắng nóng và bụi bặm làm động cơ nghẹt thở và khiến binh lính hành quân kiệt sức.

Bóng tối, sương mù và khói che giấu di chuyển nhưng cũng khiến người ta không phân biệt được bạn với thù, và không ít đơn vị trong trận đánh này đã bắn vào chính đồng đội của mình hoặc hành quân nhầm vị trí vì mặt đất trông khác đi trong bóng tối.

Chỉ huy hiểu rõ địa hình và thời tiết — biết nước sẽ ở đâu, đường nào còn đi được, và một người lính có thể hành quân bao xa trong một ngày — có lợi thế mà không hỏa lực nào thay thế được.

Bản đồ của Chiến dịch Market Garden vì vậy không chỉ là ghi chép về nơi giao tranh diễn ra, mà còn là lời nhắc rằng địa lý và khí hậu là những tác nhân trong mọi trận đánh, không chỉ là sân khấu của nó.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng tấn công

Lực lượng nhảy dù Đồng minh là Tập đoàn quân Nhảy dù Đồng minh 1, dưới quyền Trung tướng Lewis Brereton, và là lực lượng nhảy dù lớn nhất từng được tập hợp: khoảng 41.000 quân, chở bằng hơn 1.500 máy bay vận tải và 2.500 tàu lượn, với yểm trợ của không quân Đồng minh.

Lính dù Anh hạ cánh gần Arnhem ngày 17/9/1944

Sư đoàn Nhảy dù 82 của Mỹ, dưới quyền Thiếu tướng James Gavin, chiếm cầu tại Grave và Nijmegen; Sư đoàn Nhảy dù 101 của Mỹ, dưới quyền Thiếu tướng Maxwell Taylor, chiếm cầu tại Eindhoven và Son; và Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh, dưới quyền Thiếu tướng Roy Urquhart, chiếm cầu tại Arnhem, mục tiêu xa nhất và quan trọng nhất.

Xe tăng Panther SS tại Arnhem tháng 9/1944

Lực lượng Đức tại Hà Lan thuộc Cụm tập đoàn quân B của Thống chế Walter Model, và mạnh hơn Đồng minh tin tưởng: Quân đoàn Thiết giáp SS II dưới quyền Wilhelm Bittrich có Sư đoàn Thiết giáp SS 9 Hohenstaufen và Sư đoàn Thiết giáp SS 10 Frundsberg đang tái trang bị gần Arnhem — những sư đoàn mà tình báo Anh đã coi là tan vỡ, nhưng vẫn có xe tăng, pháo binh và binh lính giàu kinh nghiệm.

Cán cân lực lượng có lợi cho Đồng minh về số lượng, nhưng chiến dịch phụ thuộc vào tốc độ và bất ngờ, và cả hai đều mất nhanh chóng. Các sư đoàn nhảy dù là bộ binh nhẹ, không có xe tăng hay pháo hạng nặng, và chỉ có thể giữ cầu trong vài ngày.

Quân đoàn XXX, đơn vị phải giải vây cho họ, chỉ có thể tiến lên một con đường duy nhất — Hell’s Highway — một con đường đắp cao qua vùng đất thấp, bằng phẳng, nơi một xe tăng hỏng có thể chặn cả đoàn xe.

Lực lượng Đức tại Hà Lan thuộc Cụm tập đoàn quân B của Thống chế Walter Model, và chúng mạnh hơn Đồng minh tin tưởng. Quân đoàn Thiết giáp SS II, dưới quyền SS-Gruppenführer Wilhelm Bittrich, có Sư đoàn Thiết giáp SS 9 Hohenstaufen và Sư đoàn Thiết giáp SS 10 Frundsberg đang tái trang bị gần Arnhem — những sư đoàn mà tình báo Anh đã gạt bỏ là tan vỡ, nhưng vẫn còn xe tăng, pháo binh và binh lính giàu kinh nghiệm.

Xung quanh họ là các sư đoàn bộ binh Đức, các đơn vị Fallschirmjäger (lính dù) và lực lượng của Tập đoàn quân 15 Đức, đang rút lui khỏi Bỉ. Quân Đức có lợi thế chiến đấu trên mặt đất quen thuộc tại Hà Lan, có các tuyến nội bộ, và có một hệ thống chỉ huy phản ứng nhanh: Model, người đặt sở chỉ huy gần Arnhem, hiểu kế hoạch của Đồng minh trong vài giờ và điều động lực lượng của mình để đối phó.

Lực lượng phòng thủ và cách đánh

| | Đồng minh | Đức |

|—|—|—|—|

| Bộ binh nhảy dù | Sư đoàn Dù 82 và 101 của Mỹ; Sư đoàn Dù 1 của Anh; lữ đoàn Ba Lan | Fallschirmjäger; lính thiết giáp SS; các sư đoàn bộ binh |

| Thiết giáp | Quân đoàn XXX: Sư đoàn Thiết giáp Cận vệ và các đơn vị khác (khoảng 1.000 xe tăng) | Sư đoàn Thiết giáp SS 9 và 10 (xe tăng, pháo tự hành) |

| Pháo binh | Pháo binh hạng nhẹ của lính dù; pháo binh Quân đoàn XXX | Pháo binh Đức và pháo phòng không dùng trong vai trò mặt đất |

| Không quân | Máy bay vận tải và tàu lượn của Đồng minh; máy bay tiêm kích và ném bom yểm trợ | Luftwaffe: hạn chế, nhưng hỏa lực phòng không mạnh |

| Công binh | Công binh dù; thiết bị bắc cầu của Quân đoàn XXX | Công trình phá hủy của Đức; các cây cầu đã chuẩn bị để phá hủy |

Cán cân lực lượng có lợi cho Đồng minh về quân số, nhưng chiến dịch phụ thuộc vào tốc độ và sự bất ngờ, và cả hai đều nhanh chóng mất đi. Các sư đoàn đổ bộ đường không là bộ binh hạng nhẹ, không có xe tăng hay pháo hạng nặng, và họ chỉ có thể giữ các cây cầu của mình trong vài ngày.

Quân đoàn XXX, vốn phải tới giải vây cho họ, chỉ có thể tiến lên trên một con đường duy nhất — Đường Địa ngục (Hell’s Highway) — một con đường đắp cao qua vùng đất thấp, bằng phẳng, nơi một chiếc xe tăng bị vô hiệu hóa có thể chặn cả đoàn xe.

Quân Đức, những người hiểu tầm quan trọng của con đường, tấn công nó lặp đi lặp lại, cắt đứt hành lang và buộc quân Anh phải chiến đấu tiến lên, từng thước một. Chiến dịch là một cuộc đua giữa xe tăng trên đường và lính dù tại các cây cầu, và xe tăng đã thua cuộc đua đó.

Vũ khí dùng tại Chiến dịch Market Garden định hình giao tranh theo cách người lính mang chúng hiểu rõ hơn tướng lĩnh. Một khẩu súng trường kẹt đạn trong bùn, một khẩu súng máy quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không leo được dốc, một khẩu pháo chỉ nghe tiếng mà không thấy hình — mỗi vũ khí có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và trận đánh thuộc về bên nào biết kết hợp vũ khí với địa hình.

Chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng khẩu pháo, độ dày giáp xe tăng, tầm hoạt động của vô tuyến. Chúng không phải chú thích bên lề; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Pháo binh, công binh và tiếp tế

Ngoài các sư đoàn liệt kê trong bảng, trận đánh được quyết định bởi những binh chủng ít được chú ý hơn: pháo binh bắn các loạt đạn chuẩn bị, công binh rà phá mìn và dựng cầu, đơn vị thông tin giữ liên lạc giữa chỉ huy với đơn vị tiền phương, và các đoàn xe tiếp tế đưa đạn dược, nhiên liệu, lương thực và nước lên phía trước.

Tại Chiến dịch Market Garden, như trong hầu hết các trận đánh thời này, bên nào giữ cho súng được tiếp đạn và thương binh được sơ tán sẽ có lợi thế quyết định, và bên nào mất liên lạc trước thường mất thế chủ động.

Không quân cũng quan trọng, dù không phải lúc nào cũng như nhà hoạch định mong muốn: máy bay có thể đánh một cứ điểm hay một đoàn xe trên đường, nhưng không thể giữ đất, và thời tiết xấu có thể giữ chúng nằm yên nhiều ngày liền.

Cán cân lực lượng vì vậy không bao giờ chỉ là đếm người và xe tăng; đó là cán cân của các hệ thống, và hệ thống nào sụp đổ trước sẽ quyết định kết quả.

Các nhà hoạch định Đồng minh

Thống chế Bernard Montgomery (Anh). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân 21 và tác giả của kế hoạch Market Garden. Montgomery, người chiến thắng tại El Alamein, tin rằng một cú đấm hẹp duy nhất qua Hà Lan có thể kết thúc chiến tranh năm 1944, và ông thuyết phục Eisenhower phê duyệt chiến dịch. Sau đó ông chỉ huy Cụm tập đoàn quân 21 tại vùng Rhineland và cuộc tiến công vào Đức.

Trung tướng Lewis Brereton (Hoa Kỳ). Tư lệnh Tập đoàn quân Dù Đồng minh 1, đơn vị thực hiện phần Market của chiến dịch. Brereton, sĩ quan không quân Mỹ, chỉ đạo chiến dịch đổ bộ đường không lớn nhất trong lịch sử và chịu trách nhiệm về các bãi thả dù cùng cuộc không vận tiếp tế cho các sư đoàn dù.

Thương binh của Chiến dịch Market Garden phụ thuộc vào chuỗi cứu chữa bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Cáng thương mang họ rời tuyến lửa, thường dưới làn đạn; trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng bó; và nếu đường sá cho phép, họ được chuyển về bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về hậu phương.

Nhiều người chết vì vết thương mà bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống vì đồng đội tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không tách khỏi số liệu thương vong: khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo chuỗi cứu chữa đó hoạt động tốt đến đâu.

Những người tại Arnhem và Nijmegen

Thiếu tướng Roy Urquhart (Anh). Tư lệnh Sư đoàn Dù 1 của Anh tại Arnhem. Urquhart, cựu sĩ quan bộ binh không có kinh nghiệm đổ bộ đường không, chỉ đạo phòng thủ vành đai Oosterbeek trong chín ngày, mất liên lạc với các tiểu đoàn của mình trong phần lớn trận đánh, và ra lệnh sơ tán qua sông Rhine.

Trung tá John Frost (Anh). Tư lệnh Tiểu đoàn Dù 2, đơn vị tới được cầu đường bộ Arnhem ngày 17 tháng 9 và giữ đầu phía bắc của nó trong bốn ngày chống lại xe tăng và bộ binh Đức. Frost bị thương và bị bắt, và cây cầu nay được đặt tên theo ông.

Dân thường bị cuốn vào Chiến dịch Market Garden theo cách lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình thành chiến trường, nhà thành cứ điểm, ruộng thành bãi mìn. Có người bỏ chạy, có người trốn trong hầm, và có người bị giết bởi đạn pháo bắn vào mục tiêu họ không thấy được.

Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không đạo quân nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm. Bất kỳ ghi chép trung thực nào về Chiến dịch Market Garden cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở nơi con người đang sống, và những con người đó đã phải trả giá.

Các chỉ huy phòng thủ Đức

Thiếu tướng James Gavin (Hoa Kỳ). Tư lệnh Sư đoàn Dù 82, đơn vị chiếm các cây cầu tại Grave và Nijmegen. Gavin, tư lệnh sư đoàn Mỹ trẻ nhất của cuộc chiến, lãnh đạo cuộc vượt sông Waal tại Nijmegen và sau đó chỉ huy Quân đoàn Dù XVIII.

Thống chế Walter Model (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân B, đơn vị phòng thủ Hà Lan chống lại Market Garden. Model, chuyên gia phòng thủ quyết liệt, hiểu kế hoạch của Đồng minh trong vài giờ, điều Quân đoàn Thiết giáp SS II tới Arnhem, và chỉ đạo các đợt phản công của Đức cắt đứt Đường Địa ngục.

Các nguồn sử liệu về Chiến dịch Market Garden không đồng đều, và nhà sử học phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức viết để biện minh cho quyết định; nhật ký đơn vị viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký viết nhiều năm sau, khi trí nhớ đã phai nhạt hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của bên thua trận thường bị tiêu hủy.

Số liệu khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các con số trong bài này được đưa dưới dạng khoảng vì lý do đó. Nơi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự chưa chắc chắn.

Chỉ huy và trách nhiệm

Chỉ huy tại Chiến dịch Market Garden mang một sức nặng khó nắm bắt từ sự an toàn của cái nhìn lại sau này. Các tướng lĩnh ra lệnh tấn công biết rằng mệnh lệnh của họ sẽ giết chết binh lính, kể cả những người họ đã cùng phục vụ nhiều năm, và họ vẫn ra lệnh, vì lựa chọn thay thế — bất động, rút lui, trì hoãn — dường như còn tệ hơn.

Có người đúng và có người sai, và lịch sử đã phán xét họ theo đó, nhưng phán xét hiếm khi đơn giản: một chỉ huy thận trọng tại Chiến dịch Market Garden có thể đã liều lĩnh ở nơi khác, và một chỉ huy chiến thắng ở đây có thể đã làm vậy bằng cách tiêu tốn những sinh mạng mà một kế hoạch tốt hơn đã có thể cứu được.

Các tiểu sử trong mục này nên được đọc với điều đó trong tâm trí. Đây không phải những nhân vật trong truyền thuyết mà là những quân nhân chuyên nghiệp, làm việc với thông tin không đầy đủ, dưới áp lực chính trị, và với sinh mạng của hàng nghìn người lính trong tay.

Quyết định của họ — tốt và xấu — là lý do trận đánh diễn ra theo hình thái đó, và là lý do nó vẫn được nghiên cứu cho tới ngày nay.

5. Diễn biến mở đầu

Những nước đi mở đầu

Chiến dịch bắt đầu Chủ nhật 17 tháng 9 năm 1944, với hạm đội nhảy dù lớn nhất từng thấy: hơn 1.500 máy bay và 2.500 tàu lượn vượt eo biển Manche và bay qua Hà Lan ban ngày, thả lính dù và hạ cánh tàu lượn xuống các cánh đồng quanh Eindhoven, Nijmegen và Arnhem.

Quân đoàn XXX tiến lên Hell's Highway tháng 9/1944 — Quân đoàn XXX tiến lên Hell’s Highway tháng 9/1944

Các đợt nhảy ở phía nam diễn ra tốt: Sư đoàn Nhảy dù 101 chiếm cầu tại Eindhoven và Son, dù cầu tại Son bị quân Đức phá và phải được công binh thay thế, và Sư đoàn Nhảy dù 82 chiếm cầu tại Grave và chiến đấu giành cầu tại Nijmegen.

Sư đoàn Nhảy dù 82 vượt sông Waal tại Nijmegen

Nhưng tại Arnhem, đợt nhảy gặp trục trặc ngay từ đầu: Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh bị thả cách cầu 8–13 km, vô tuyến của họ hỏng, và chỉ một tiểu đoàn — Tiểu đoàn Dù 2, dưới quyền Trung tá John Frost — tới được đầu phía bắc cầu đường bộ Arnhem ngày đầu tiên, và giữ nó trước các đợt tấn công của Đức.

Tiểu đoàn của Frost phòng thủ cầu Arnhem

Trên mặt đất, Quân đoàn XXX tiến lên Hell’s Highway ngày 17 tháng 9, nhưng di chuyển chậm: đường hẹp, kháng cự của Đức mạnh, và quân đoàn phải chiến đấu giành từng ngôi làng dọc đường. Sư đoàn Thiết giáp Cận vệ tới Eindhoven ngày 18 tháng 9, liên kết với Sư đoàn Nhảy dù 101, và tới Nijmegen ngày 20 tháng 9, sau khi Sư đoàn Nhảy dù 82 và xe tăng Anh chiếm cầu Waal tại Nijmegen trong một cuộc tấn công tốn kém — lính dù Mỹ vượt sông bằng thuyền vải dưới hỏa lực, trong một trong những hành động nổi tiếng nhất của chiến tranh.

Nhưng đà tiến dừng lại tại Nijmegen: con đường tới Arnhem, xa hơn 17 km, bị quân Đức cắt, và Quân đoàn XXX, vốn được bảo sẽ tới Arnhem trong hai ngày, vẫn còn chiến đấu giành con đường vào ngày thứ tư.

Tại Arnhem, Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh chiến đấu một trận đánh đã trở thành huyền thoại: tiểu đoàn của Frost giữ đầu phía bắc cầu trong bốn ngày, từ 17 đến 21 tháng 9, trước xe tăng, pháo binh và bộ binh, trong đống đổ nát của các ngôi nhà quanh cầu, cho tới khi bị tràn ngập và chính Frost bị thương và bị bắt.

Phần còn lại của sư đoàn, dưới quyền Thiếu tướng Urquhart, chiến đấu trong rừng và nhà cửa tại Oosterbeek, phía tây Arnhem, trong một vành đai thu hẹp, thiếu đạn dược, lương thực và vật tư y tế, dưới tấn công liên tục.

Lữ đoàn Ba Lan, nhảy dù ngày 21 tháng 9 phía nam sông Rhine, không thể tới được họ, và các đợt thả tiếp tế, thực hiện trong thời tiết xấu và không có thông tin chính xác, phần lớn rơi vào tay Đức.

Ngày 25 tháng 9, sau chín ngày, những người sống sót — khoảng 2.000 người trong số 10.000 — được sơ tán qua sông Rhine trong Chiến dịch Berlin, trong bóng tối, dưới hỏa lực. Sư đoàn đã bị tiêu diệt.

Sĩ khí tại Chiến dịch Market Garden không phải khẩu hiệu mà là thực tế hữu hình. Người lính được ăn no, được ngủ và tin sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn người đói khát, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm hôm nay nhưng tan vỡ ngày mai.

Nỗi sợ là phổ biến — cựu binh thừa nhận thẳng thắn — và thứ giữ binh lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù kẻ thù mà là lòng trung thành với người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen tuân lệnh đơn giản.

Lịch sử trận đánh thường mô tả sĩ khí như phẩm chất của đạo quân; tại Chiến dịch Market Garden, đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ, và nó có thể sụp đổ chỉ trong một buổi chiều.

6. Trận đánh chính

Cuộc tấn công chính

Trên mặt đất, Quân đoàn XXX tiến lên Đường Địa ngục ngày 17 tháng 9, nhưng nó di chuyển chậm chạp: con đường hẹp, kháng cự của Đức mạnh, và quân đoàn phải chiến đấu giành từng ngôi làng dọc đường.

Quân Đức cắt Hell's Highway tháng 9/1944 — Quân Đức cắt Hell’s Highway tháng 9/1944

Sư đoàn Thiết giáp Cận vệ tới Eindhoven ngày 18 tháng 9, hội quân với Sư đoàn Dù 101, và tới Nijmegen ngày 20 tháng 9, sau khi Sư đoàn Dù 82 và xe tăng Anh chiếm cầu Waal tại Nijmegen trong một cuộc tấn công tốn kém — lính dù Mỹ vượt sông bằng thuyền vải dưới làn đạn, trong một trong những hành động nổi tiếng nhất của cuộc chiến.

Nhưng đà tiến dừng lại tại Nijmegen: con đường tới Arnhem, xa hơn 17 cây số, bị quân Đức cắt đứt, và Quân đoàn XXX, vốn được bảo rằng sẽ tới Arnhem trong hai ngày, vẫn đang chiến đấu giành con đường vào ngày thứ tư.

Thời khắc khủng hoảng

Tại Arnhem, Sư đoàn Dù 1 của Anh đã chiến đấu một trận đánh trở thành huyền thoại. Tiểu đoàn của Frost giữ đầu phía bắc của cây cầu trong bốn ngày, từ ngày 17 đến 21 tháng 9, chống lại xe tăng, pháo binh và bộ binh, trong đống đổ nát của các ngôi nhà quanh cầu, cho tới khi bị tràn ngập và chính Frost bị thương và bị bắt.

Phần còn lại của sư đoàn, dưới quyền Thiếu tướng Urquhart, chiến đấu trong rừng và nhà cửa của Oosterbeek, phía tây Arnhem, trong một vành đai ngày càng thu hẹp, thiếu đạn dược, lương thực và vật tư y tế, và dưới các cuộc tấn công liên tục.

Lữ đoàn Ba Lan, được thả ngày 21 tháng 9 phía nam sông Rhine, không thể tới được với họ, và các đợt thả tiếp tế, thực hiện trong thời tiết xấu và không có thông tin chính xác, phần lớn rơi vào tay quân Đức.

Ngày 25 tháng 9, sau chín ngày, những người sống sót — khoảng 2.000 người trong số 10.000 — được sơ tán qua sông Rhine trong Chiến dịch Berlin, trong bóng tối, dưới làn đạn. Sư đoàn đã bị tiêu diệt.

Trận đánh của người lính

Với người lính, trận đánh được trải nghiệm thành từng mảnh rời rạc: một cuộc hành quân dài hay một chiếc xuồng đổ bộ chật chội, một loạt đạn bất chợt, nhiều giờ chờ đợi dưới làn đạn pháo, một cú lao ngắn qua đất trống, rồi lại công việc đào hào.

Mệnh lệnh từ cấp trên đến muộn hoặc không đến, và sĩ quan cấp thấp cùng hạ sĩ quan phải đưa ra những quyết định quan trọng, thường chỉ với hình dung mơ hồ về những gì đang xảy ra cách đó một cây số.

Thông tin liên lạc rất mong manh — điện thoại dã chiến bị đạn pháo cắt đứt, vô tuyến hỏng trong thời tiết ẩm ướt, người đưa tin không bao giờ tới nơi — và bức tranh trong mỗi sở chỉ huy luôn chậm hơn giao tranh nhiều giờ. Đó là lý do lịch sử Chiến dịch Market Garden được viết từ nhiều ghi chép nhỏ: nhật ký một đại đội, báo cáo một phi công, ghi chú một bác sĩ phẫu thuật, lời khai một tù binh.

Không nguồn nào thấy được toàn bộ trận đánh, và nhiệm vụ của nhà sử học là ghép các mảnh lại với nhau mà không bịa ra những phần còn thiếu.

7. Bước ngoặt

Thời khắc quyết định

Bước ngoặt của chiến dịch là việc không chiếm và giữ được cầu Arnhem, và thất bại có hai nguyên nhân: các bãi thả quá xa cầu, và các sư đoàn thiết giáp SS của Đức ở đó. Lính dù Anh, bị thả cách mục tiêu 8–13 km, không thể tới cầu với đủ lực lượng, và tiểu đoàn duy nhất tới được cầu không thể giữ nó trước xe tăng.

Thất bại tình báo — việc gạt bỏ các báo cáo về thiết giáp Đức gần Arnhem — là gốc rễ của thảm họa, và nó càng trầm trọng bởi vô tuyến hỏng, khiến Urquhart mất liên lạc với các tiểu đoàn của mình trong hai ngày. Đến khi Quân đoàn XXX tới Nijmegen, ngày 20 tháng 9, trận đánh tại Arnhem đã thua, và hành lang, dù được giữ tới Nijmegen, không dẫn tới đâu.

Bước ngoặt thứ hai là việc cắt đứt Hell’s Highway. Con đường duy nhất, mà toàn bộ chiến dịch phụ thuộc vào, bị quân Đức cắt tại nhiều điểm, và Quân đoàn XXX dành nhiều thời gian mở lại đường như thời gian tiến công.

Chiến dịch là một cuộc đua, và con đường là điểm yếu của nó: một con đường đắp cao hẹp qua vùng đất bằng phẳng, nơi một xe tăng bị hạ có thể chặn cả một sư đoàn.

Bài học chiến thuật

Bước ngoặt thứ hai là việc Đường Địa ngục bị cắt đứt. Con đường duy nhất, mà toàn bộ chiến dịch phụ thuộc vào, bị quân Đức cắt tại nhiều điểm, và Quân đoàn XXX dành nhiều thời gian để mở lại con đường như thời gian tiến lên.

Chiến dịch là một cuộc đua, và con đường là điểm yếu của nó: một con đường đắp cao, hẹp qua vùng đất bằng phẳng, nơi một chiếc xe tăng bị hạ có thể chặn đứng cả một sư đoàn.

Quân Đức hiểu tầm quan trọng của con đường và tấn công nó không ngừng, và quân Anh, vốn hoạch định cho một cuộc tiến công hai ngày, đã dành chín ngày chiến đấu giành một con đường không bao giờ thực sự thông suốt. Thất bại của Chiến dịch Market Garden, cuối cùng, là thất bại về hậu cần không kém gì về chiến thuật.

Các con số về Chiến dịch Market Garden che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn ghi là đủ quân có thể chỉ còn một nửa khỏe mạnh, số còn lại ốm đau, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính tính là quân tăng viện có thể đến nơi mà không có súng trường, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan.

Báo cáo quân số, tài liệu mà các nhà sử học dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong hỗn loạn chiến tranh, và chúng làm đẹp cho bên đã viết ra chúng. Các con số trong bài này vì vậy nên đọc như những độ lớn — đủ cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để phân định một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Cách đánh giá một bước ngoặt

Bước ngoặt rất dễ chỉ ra khi nhìn lại và rất khó nhận ra vào thời điểm đó, và Chiến dịch Market Garden cũng không ngoại lệ. Chỉ huy đã chiến đấu ở đây không biết giờ nào sẽ quyết định trận đánh; họ chỉ biết đợt tấn công tiếp theo có thể phá vỡ kẻ thù hoặc phá vỡ chính binh lính của mình.

Các nhà sử học vì vậy đánh giá một bước ngoặt không phải bằng một khoảnh khắc kịch tính đơn lẻ mà bằng những gì thay đổi sau đó: liệu tiếp tế còn tới được tiền tuyến hay không, liệu quân dự bị còn hay không, liệu bên thua còn có thể lựa chọn nước đi tiếp theo hay không.

Tại Chiến dịch Market Garden, sự thay đổi hiện rõ trong các mệnh lệnh tiếp theo, trong những vùng đất đổi chủ và vẫn đổi chủ, và trong các báo cáo ngày càng tự tin ở một bên và ngày càng tuyệt vọng ở bên kia. Đó là phép thử mà mục này áp dụng: không phải sự kịch tính của khoảnh khắc, mà là hướng đi của mọi thứ đến sau nó, và lý do vì sao thế chủ động chuyển từ bên này sang bên kia và không quay trở lại.

8. Thương vong & tổn thất

Cái giá sinh mạng

Số liệu thương vong của Market Garden chỉ là ước tính, và các nguồn khác nhau, đặc biệt đối với tổn thất của Đức. Tổn thất của Đồng minh khoảng 17.000 người chết, bị thương và mất tích, gồm khoảng 7.800 người của Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh tại Arnhem — khoảng 1.500 người chết và khoảng 6.300 bị bắt — và khoảng 3.500 người của Sư đoàn Nhảy dù 82 và 101 của Mỹ, cùng tổn thất của Quân đoàn XXX.

Bản đồ Hà Lan và Market Garden tháng 9/1944

Lữ đoàn Ba Lan mất khoảng 400 người. Tổn thất của Đức thường được đưa ra là khoảng 13.000 đến 15.000 người chết, bị thương và mất tích, dù một số nguồn đưa ra thấp hơn. Tổn thất dân sự ở Hà Lan nặng nề: khoảng 500 dân thường Hà Lan chết trong giao tranh, và thất bại của chiến dịch dẫn tới Mùa đông Đói 1944-45, trong đó khoảng 20.000 dân thường Hà Lan chết đói dưới sự chiếm đóng của Đức.

Các con số gây tranh cãi về chi tiết, nhưng quy mô thì không: Market Garden là chiến dịch nhảy dù tốn kém nhất của chiến tranh đối với Đồng minh, và việc tiêu diệt Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh — sư đoàn được xây dựng trong bốn năm và mất ba phần tư quân số trong chín ngày — là tổn thất mà lực lượng nhảy dù Anh không bao giờ hồi phục hoàn toàn.

Thống kê tổn thất

Các con số còn gây tranh cãi về chi tiết, nhưng quy mô thì không. Chiến dịch Market Garden là chiến dịch đổ bộ đường không tốn kém nhất của cuộc chiến đối với Đồng minh, và việc Sư đoàn Dù 1 của Anh bị tiêu diệt — một sư đoàn được xây dựng trong bốn năm và mất ba phần tư quân số trong chín ngày — là tổn thất mà lực lượng đổ bộ đường không Anh không bao giờ hoàn toàn phục hồi được.

Chiến dịch cũng khiến Đồng minh mất cơ hội kết thúc chiến tranh năm 1944, và chiến tranh ở phía tây tiếp tục thêm tám tháng nữa, với cái giá hàng trăm nghìn sinh mạng nữa. Người Hà Lan, những người đã chào đón lính dù như những người giải phóng, phải trả cái giá cao nhất trong mùa đông tiếp theo.

| | Đồng minh | Đức |

|—|—|—|—|

| Chết | Khoảng 4.000-5.000 | Khoảng 3.000-4.000 (ước tính) |

| Bị thương và mất tích | Khoảng 12.000 | Khoảng 10.000 |

| Bị bắt | Khoảng 6.500 (chủ yếu tại Arnhem) | Rất ít |

| Tổng cộng | Khoảng 17.000 | Khoảng 13.000-15.000 |

Vết thương, chôn cất và hồ sơ

Đằng sau mỗi con số thương vong là một hệ thống y tế đang chịu sức ép. Thương binh được cáng khỏi tuyến lửa, chữa trị tại trạm cứu thương, rồi sơ tán — khi đường sá và thời tiết cho phép — về bệnh viện dã chiến rồi về bệnh viện căn cứ xa hậu phương.

Nhiều thương binh tại Chiến dịch Market Garden chết không phải trên chiến trường mà vì vết thương, sốc và nhiễm trùng trong những giờ và ngày sau đó, và ranh giới giữa sống và chết thường phụ thuộc vào việc một người lính được tiếp cận nhanh đến đâu và phải di chuyển bao xa.

Người chết được chôn nơi họ ngã xuống hoặc trong nghĩa trang tạm, và tên họ được ghi lại tốt nhất có thể trong hoàn cảnh đó; trong hỗn loạn trận đánh, có người bị liệt kê là mất tích trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đó là một lý do khiến các con số trong bảng trên được đưa dưới dạng khoảng: chúng là điều tốt nhất mà các hồ sơ còn sót lại cho phép, không phải con số chính xác, và các nhà sử học khác nhau, làm việc với các kho lưu trữ khác nhau, sẽ luôn đi tới những tổng số hơi khác nhau.

9. Hậu quả

Kết quả trước mắt

Thất bại của Market Garden chấm dứt hy vọng kết thúc chiến tranh năm 1944, và chiến tranh ở phía tây còn tiếp tục thêm tám tháng nữa, qua Trận Ardennes, vùng Rhineland và vượt sông Rhine tháng 3 năm 1945.

Chiến dịch cũng giành được đất: Đồng minh giữ một chỗ lồi ở Hà Lan, từ Eindhoven tới Nijmegen, và hành lang được dùng làm bàn đạp cho các chiến dịch năm 1945. Nhưng cái giá cao, và tranh luận về chiến dịch chưa bao giờ kết thúc: đó là một canh bạc táo bạo suýt thành công, hay một kế hoạch sai lầm không bao giờ nên thử?

Người Anh, mất một sư đoàn tại Arnhem, có xu hướng đổ lỗi cho thất bại tình báo và đà tiến chậm của Quân đoàn XXX; người Mỹ, mà sư đoàn của họ thành công, có xu hướng đổ lỗi cho kế hoạch của Montgomery.

Sự thật, như thường lệ, phức tạp hơn, và chiến dịch vẫn được nghiên cứu trong các trường tham mưu như ví dụ về những gì có thể sai khi một kế hoạch phụ thuộc vào việc mọi thứ đều diễn ra đúng.

Di sản của Market Garden được bảo tồn ở Hà Lan, nơi chiến dịch được tưởng nhớ mỗi tháng 9, và trong sách cùng phim mà nó truyền cảm hứng — trên hết là cuốn sách A Bridge Too Far (1974) của Cornelius Ryan và bộ phim cùng tên (1977).

Cầu Arnhem, xây lại sau chiến tranh, nay được gọi là cầu John Frost, theo tên trung tá đã giữ đầu phía bắc cầu trong bốn ngày, và nghĩa trang nhảy dù tại Oosterbeek, nơi các lính Anh tử trận được chôn cất, là nơi hành hương mỗi tháng 9.

10. Di sản & tưởng niệm

Di sản lâu dài

Di sản của Chiến dịch Market Garden được bảo tồn tại Hà Lan, nơi chiến dịch được tưởng nhớ mỗi tháng 9, và trong các cuốn sách cùng bộ phim mà nó truyền cảm hứng — trên hết là cuốn sách A Bridge Too Far (1974) của Cornelius Ryan và bộ phim cùng tên (1977), đã khắc sâu chiến dịch vào trí tưởng tượng của công chúng.

Cầu Arnhem, được xây dựng lại sau chiến tranh, nay được gọi là Cầu John Frost, theo tên trung tá đã giữ đầu phía bắc của nó trong bốn ngày, và nghĩa trang lính dù tại Oosterbeek, nơi các binh lính Anh tử trận được chôn cất, là nơi hành hương mỗi tháng 9.

Chiến dịch được nhớ tới tại Hà Lan với lòng biết ơn và nỗi buồn: biết ơn những người lính đã tới giải phóng đất nước, và buồn đau vì mùa đông đói khát tiếp sau thất bại của họ.

Các sử gia đánh giá trận đánh ra sao

Các nhà sử học vẫn tranh luận về Chiến dịch Market Garden, và cuộc tranh luận đó là một phần di sản của trận đánh. Có người nhấn mạnh quyết định của chỉ huy và chất lượng của các kế hoạch; có người nhấn mạnh số lượng, hậu cần và thời tiết; có người lại nhấn mạnh trải nghiệm của những người lính bình thường, mà lòng dũng cảm và sức chịu đựng của họ đã quyết định những gì các kế hoạch có thể đạt được.

Không lời giải thích đơn lẻ nào là đủ, và nhà sử học trung thực chừa chỗ cho tất cả. Điều không còn nghi ngờ là trận đánh có ý nghĩa với những người đã chiến đấu trong nó và với các gia đình đang chờ tin tức về họ, và những tác động của nó — đối với các đạo quân, đối với dân thường bị cuốn vào giao tranh, và đối với diễn biến của cuộc chiến — kéo dài vượt xa phát súng cuối cùng.

Các đài tưởng niệm, nghĩa trang và bảo tàng đánh dấu chiến trường ngày nay không chỉ là nơi tưởng nhớ; chúng còn là lời cảnh báo. Chúng ghi lại những gì đã xảy ra khi ngoại giao thất bại và các đạo quân được cử đi giải quyết những điều mà các chính trị gia không thể, và chúng nhắc mỗi du khách hãy nhớ tới cái giá phải trả.

11. Câu hỏi thường gặp

Chiến dịch Market Garden diễn ra khi nào?

Từ ngày 17 đến 25 tháng 9 năm 1944. Các đợt nhảy dù bắt đầu ngày 17 tháng 9, Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh được sơ tán khỏi Arnhem đêm 25-26 tháng 9, và chiến dịch bị hủy ngày 26 tháng 9.

Vì sao nó được gọi là một cây cầu quá xa?

Cụm từ xuất phát từ một sĩ quan Anh, Trung tướng Frederick Browning, người được cho là đã cảnh báo Montgomery trước chiến dịch rằng cầu Arnhem có thể là một cây cầu quá xa. Nó trở thành tên cuốn sách của Cornelius Ryan và bộ phim về chiến dịch.

Quân Anh mất bao nhiêu người tại Arnhem?

Khoảng 7.800 người của Sư đoàn Nhảy dù 1 của Anh, trong số khoảng 10.000 người đổ bộ: khoảng 1.500 người chết và khoảng 6.300 bị bắt. Chỉ khoảng 2.000 người được sơ tán qua sông Rhine.

Quân Mỹ có thành công tại Market Garden không?

Phần lớn là có. Sư đoàn Nhảy dù 101 chiếm cầu tại Eindhoven và Son, và Sư đoàn Nhảy dù 82 chiếm cầu tại Grave và Nijmegen, gồm cầu Waal trong một cuộc vượt sông tấn công tốn kém. Thất bại nằm tại Arnhem, mục tiêu của Anh, và trên Hell’s Highway, cuộc tiến công mặt đất.

Hell’s Highway là gì?

Con đường duy nhất, Quốc lộ 69, từ biên giới Bỉ qua Eindhoven và Nijmegen tới Arnhem, dọc theo đó Quân đoàn XXX phải tiến lên để giải vây các sư đoàn nhảy dù. Đó là một con đường hẹp, đắp cao qua vùng đất bằng phẳng, và quân Đức cắt nó nhiều lần, buộc quân Anh phải chiến đấu giành từng mét.

Điều gì đã xảy ra với Hà Lan sau Market Garden?

Miền bắc Hà Lan còn dưới sự chiếm đóng của Đức thêm tám tháng nữa, và mùa đông 1944-45, Mùa đông Đói, khiến khoảng 20.000 dân thường Hà Lan chết đói. Hà Lan cuối cùng được giải phóng tháng 5 năm 1945.

12. Nguồn

Wikipedia, “Operation Market Garden” — ngày tháng, chỉ huy, quân số và số liệu thương vong.
Cornelius Ryan, A Bridge Too Far (Simon & Schuster, 1974) — lịch sử kinh điển về chiến dịch.
Encyclopædia Britannica, “Operation Market Garden” — bối cảnh và kết quả.
Martin Middlebrook, Arnhem 1944: The Airborne Battle (Viking, 1994) — trận đánh tại Arnhem chi tiết.
Antony Beevor, Arnhem: The Battle for the Bridges, 1944 (Viking, 2018) — lịch sử hiện đại về chiến dịch.