Guerrilla Warfare

Mở đầu

Chiến tranh du kích* là một hình thức chiến tranh phi chính quy, trong đó các nhóm chiến sĩ nhỏ, cơ động dùng phục kích, tập kích, phá hoại và đánh nhanh rút nhanh để chống lại một quân đội chính quy lớn hơn, trang bị tốt hơn, tránh giao chiến trực diện và dựa vào sự am hiểu địa hình, tốc độ cùng sự ủng hộ — hoặc ít nhất là sự chấp nhận — của dân địa phương.

Từ này bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha guerrilla, nghĩa là “cuộc chiến nhỏ”, và đi vào từ vựng quân sự trong Chiến tranh Bán đảo 1808–1814, khi các lực lượng phi chính quy Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha chiến đấu chống quân chiếm đóng của Napoleon.

Bản thân chiến thuật này cổ xưa hơn nhiều, và đã được dùng trong hầu hết mọi thế kỷ kể từ đó, từ thế giới cổ đại tới Chiến tranh Boer, Nội chiến Trung Quốc, Chiến tranh Việt Nam và các xung đột thế kỷ 21.

Chiến tranh du kích hiếm khi tự mình giành chiến thắng trong chiến tranh: sức mạnh của nó nằm ở việc làm suy yếu đối thủ mạnh hơn theo thời gian, nâng cao chi phí chiếm đóng cho tới khi bên chiếm đóng quyết định cái giá đó không còn đáng trả.

Thông tin chính

Hạng mục	Chi tiết
Định nghĩa	Chiến tranh phi chính quy của các nhóm nhỏ, cơ động, dùng phục kích, tập kích, phá hoại và đánh nhanh rút nhanh chống lại lực lượng chính quy lớn hơn, tránh giao chiến quyết định
Nguồn gốc	Chiến thuật đã dùng từ thời cổ đại; thuật ngữ “guerrilla” (tiếng Tây Ban Nha, “cuộc chiến nhỏ”) xuất phát từ Chiến tranh Bán đảo, 1808–1814
Bên sử dụng	Lực lượng phi chính quy và du kích, phong trào kháng chiến, quân đội cách mạng — du kích Tây Ban Nha, biệt kích Boer, Cộng sản Trung Quốc, Việt Cộng, mujahideen Afghanistan, và các lực lượng khác
Sử dụng trong	Chiến tranh Bán đảo (1808–1814); Chiến tranh Giành độc lập của Mỹ; Chiến tranh Boer (1899–1902); Chiến tranh Trung–Nhật lần hai (1937–1945); Chiến tranh Việt Nam (1955–1975); Chiến tranh Liên Xô–Afghanistan (1979–1989)
Ví dụ tiêu biểu	Kháng chiến Tây Ban Nha chống Napoleon; chiến tranh nhân dân của Mao Trạch Đông ở Trung Quốc; Việt Cộng ở Việt Nam; mujahideen Afghanistan chống Liên Xô
Hiệu quả	Hiệu quả trong việc kéo dài chiến tranh và nâng cao chi phí chiếm đóng; hiếm khi tự quyết định — thường cần phát triển thành chiến tranh chính quy hoặc kết hợp với áp lực chính trị để đạt mục tiêu

Nguồn gốc

Chiến thuật du kích cổ xưa như chính chiến tranh có tổ chức. Ở thế giới cổ đại, người Scythia quấy rối quân xâm lược của vua Ba Tư Darius vào thế kỷ 6 trước Công nguyên, từ chối giao chiến và rút lui vào thảo nguyên; tướng La Mã Quintus Fabius Maximus, được gọi là “Cunctator” (Người Trì hoãn), dùng cách tiếp cận tương tự chống Hannibal trong Chiến tranh Punic lần hai (218–201 trước Công nguyên), tránh giao chiến quyết định và làm suy yếu quân Carthage — chính sách sau này được gọi là “chiến thuật Fabian”. Ở bán đảo Iberia thế kỷ 2 trước Công nguyên, thủ lĩnh Lusitania Viriathus chiến đấu chống La Mã bằng các nhóm nhỏ cơ động. Ở Trung Quốc, Binh pháp Tôn Tử, viết cách đây hơn 2.000 năm, khuyên chỉ huy tránh chỗ mạnh của địch, đánh vào chỗ yếu, dùng lừa dối và tốc độ — những nguyên tắc mà các nhà lý luận du kích sau này trích dẫn trực tiếp.

Tuy nhiên, bản thân từ ngữ này lại hiện đại. Guerrilla là dạng nhỏ của từ tiếng Tây Ban Nha guerra, “chiến tranh” — nghĩa đen là “cuộc chiến nhỏ”. Nó trở nên phổ biến trong Chiến tranh Bán đảo (1808–1814), khi sau thất bại của quân đội chính quy, người dân Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha nổi dậy chống quân Pháp đang chiếm đóng đất nước họ dưới quyền Napoleon.

Các chiến sĩ được gọi là guerrilleros, và các nhóm của họ là partidas. Chỉ huy Anh tại Bán đảo, Arthur Wellesley — sau này là Công tước Wellington — đưa thuật ngữ này vào tiếng Anh năm 1809. Napoleon, vốn kỳ vọng một chiến dịch ngắn, thấy mình bị sa lầy ở Tây Ban Nha sáu năm; ông được cho là đã gọi cuộc xung đột này là “vết loét Tây Ban Nha” của mình.

Chiến tranh Bán đảo cho thấy lực lượng chính quy và phi chính quy có thể phối hợp: trong khi quân của Wellington giao chiến với Pháp ngoài mặt trận, du kích tấn công tuyến tiếp tế, lính đưa tin và đồn lẻ của họ, khiến quân Pháp không thể kiểm soát nông thôn.

Thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 bổ sung thêm nhiều ví dụ. Trong Chiến tranh Giành độc lập của Mỹ, Francis Marion — được gọi là “Cáo Đầm lầy” — quấy rối quân Anh ở Nam Carolina bằng các nhóm nhỏ di chuyển nhanh.

Trong Chiến tranh Boer (1899–1902), biệt kích Boer dưới các thủ lĩnh như Christiaan de Wet dùng tính cơ động và sự am hiểu đồng cỏ để gây khó khăn cho một quân đội Anh lớn hơn nhiều trong hơn hai năm sau khi lực lượng chính quy của họ đã bị đánh bại. Trong Cuộc nổi dậy Ả Rập (1916–1918), T. E.

Lawrence — “Lawrence xứ Ả Rập” — khuyên lực lượng Ả Rập tấn công đường sắt và tuyến liên lạc của Ottoman thay vì giao chiến trực diện, một chiến dịch mà sau này ông mô tả trong Bảy trụ cột của trí tuệ (1926).

Cách thức hoạt động

Chiến tranh du kích dựa trên một phép tính đơn giản: lực lượng yếu hơn không thể đánh bại lực lượng mạnh hơn trong giao chiến trực diện, nên phải từ chối giao chiến và chiến đấu theo điều kiện do mình chọn.

Cách diễn đạt kinh điển đến từ Mao Trạch Đông, người viết trong Luận về chiến tranh du kích (1937) rằng du kích nên tấn công khi địch chưa chuẩn bị, rút lui khi địch mạnh và liên tục quấy rối địch.

Mao tóm tắt mối quan hệ giữa du kích và nhân dân bằng một hình ảnh được trích dẫn nhiều: du kích phải bơi lội giữa nhân dân như cá bơi trong nước. Không có nhân dân — cung cấp lương thực, nơi trú ẩn, tân binh và thông tin — du kích không thể tồn tại.

Mao tổ chức chiến tranh cách mạng thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu, phòng ngự chiến lược, phong trào xây dựng tổ chức, tuyển mộ người ủng hộ và chỉ thực hiện các cuộc tấn công nhỏ. Giai đoạn hai, giằng co chiến lược, hoạt động du kích tăng lên, các căn cứ được thiết lập ở nông thôn, và các lực lượng địa phương xuất hiện, có thể chiến đấu trong các trận lớn hơn.

Giai đoạn ba, tấn công chiến lược, phong trào đưa ra các đơn vị chính quy và giao chiến theo lối thông thường để chiếm và giữ lãnh thổ. Chỉ huy Việt Nam Võ Nguyên Giáp đã vận dụng khuôn khổ này trong các cuộc chiến chống Pháp và Hoa Kỳ, và nó vẫn là mô hình chiến tranh du kích có ảnh hưởng nhất từng được viết ra.

Trên thực tế, các chiến dịch du kích chia sẻ một tập hợp phương pháp. Phục kích là phổ biến nhất: một lực lượng nhỏ chờ ở vị trí thuận lợi — đường mòn trong rừng, đèo núi, đường phố — và tấn công một đội tuần tra, đoàn xe hay đồn lẻ, rồi tản ra trước khi viện binh tới.

Phá hoại nhắm vào cơ sở hạ tầng của địch: cầu, đường sắt, đường dây điện và kho nhiên liệu. Khủng bố nhằm vào những người cộng tác và ám sát quan chức cũng nằm trong kho phương pháp du kích ở nhiều xung đột, và chúng thuộc những khía cạnh gây tranh cãi nhất của chiến tranh du kích, vì chúng làm mờ ranh giới giữa người tham chiến và dân thường và vì chúng được các phong trào có tính chất chính trị rất khác nhau sử dụng.

Du kích còn dựa vào tin tức tình báo từ nhân dân, vào địa hình có lợi cho bên phòng thủ — núi, rừng, sa mạc — và vào hỗ trợ bên ngoài, dù là vũ khí, tiền bạc hay nơi trú ẩn qua biên giới. Đường mòn Hồ Chí Minh, mạng lưới đường sá và đường mòn qua Lào và Campuchia tiếp tế cho lực lượng Cộng sản ở miền Nam Việt Nam, là ví dụ nổi tiếng nhất về hệ thống tiếp tế như vậy.

Women have played a large part in guerrilla warfare in many conflicts, often in roles that regular armies of the period did not offer them. In the Peninsular War, Spanish women carried messages, supplied food and, in some cases, fought alongside the guerrilla bands.

In the Second World War, women served as couriers and intelligence agents in resistance movements across occupied Europe, including in France, Yugoslavia and Poland, where the nature of the work — moving through checkpoints, carrying messages, observing enemy movements — often made women less likely to be searched than men.

In Vietnam, women served in the Viet Cong as fighters, medics, couriers and political organisers, and the image of the woman guerrilla became a central part of the movement’s public presentation. The participation of women is one reason guerrilla warfare is sometimes described as a “people’s war”: it draws on the whole population, not only on men of military age, and it blurs the distinction between combatant and non-combatant that conventional warfare tries to maintain.

Phụ nữ đóng vai trò lớn trong chiến tranh du kích ở nhiều xung đột, thường trong những vai trò mà quân đội chính quy thời đó không dành cho họ. Trong Chiến tranh Bán đảo, phụ nữ Tây Ban Nha chuyển tin, cung cấp lương thực và, trong một số trường hợp, chiến đấu cùng các nhóm du kích.

Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, phụ nữ làm liên lạc viên và điệp viên tình báo trong các phong trào kháng chiến khắp châu Âu bị chiếm đóng, bao gồm Pháp, Nam Tư và Ba Lan, nơi bản chất công việc — đi qua chốt kiểm soát, chuyển tin, quan sát di chuyển của địch — thường khiến phụ nữ ít bị khám xét hơn nam giới. Ở Việt Nam, phụ nữ phục vụ trong Việt Cộng với vai trò chiến sĩ, y tá, giao liên và cán bộ chính trị, và hình ảnh nữ du kích trở thành một phần trung tâm trong cách phong trào tự giới thiệu trước công chúng.

Sự tham gia của phụ nữ là một lý do khiến chiến tranh du kích đôi khi được mô tả là “chiến tranh nhân dân”: nó huy động toàn bộ dân chúng, không chỉ nam giới trong độ tuổi quân dịch, và làm mờ sự phân biệt giữa người tham chiến và người không tham chiến mà chiến tranh thông thường cố duy trì.

Ví dụ lịch sử

The Peninsular War, 1808–1814 / Chiến tranh Bán đảo, 1808–1814

Cuộc chiến đã đặt tên cho chiến tranh du kích cũng là một trong những ví dụ rõ ràng nhất của nó. Sau khi Napoleon phế truất hoàng gia Tây Ban Nha và đưa anh trai Joseph lên ngôi, một cuộc nổi dậy của dân chúng bùng nổ tại Madrid ngày 2 tháng 5 năm 1808.

Quân đội chính quy Tây Ban Nha liên tục bị đánh bại ngoài mặt trận, nhưng kháng chiến vẫn tiếp diễn ở nông thôn. Các nhóm du kích tấn công đoàn xe, lính đưa tin và đồn lẻ của Pháp, và quân Pháp, vốn cần lực lượng lớn để giữ lãnh thổ, thấy hệ thống liên lạc của mình luôn mất an toàn.

Phản ứng của Pháp bao gồm những biện pháp trả đũa nghiêm khắc đối với các làng bị nghi ủng hộ du kích, và chiến tranh ngày càng khốc liệt với cả hai bên. Du kích không tự mình đánh bại quân Pháp — điều đó cần quân đội chính quy của Wellington và, cuối cùng, thất bại của Napoleon ở Nga và Đức — nhưng họ đã cầm chân hàng chục nghìn quân Pháp vốn cần ở nơi khác, và kinh nghiệm này đi vào từ vựng quân sự một cách vĩnh viễn.

China: Mao’s people’s war, 1937–1949 / Trung Quốc: chiến tranh nhân dân của Mao, 1937–1949

Lý thuyết có hệ thống nhất về chiến tranh du kích được phát triển ở Trung Quốc. Trong Chiến tranh Trung–Nhật lần hai (1937–1945), lực lượng Cộng sản của Mao Trạch Đông, không thể sánh với Lục quân Nhật Bản trong giao chiến thông thường, đã dùng chiến thuật du kích ở nông thôn miền bắc Trung Quốc: tấn công các đồn lẻ, cắt đường sắt và đường bộ, xây dựng căn cứ ở nơi quân Nhật khó tiếp cận.

Sau thất bại của Nhật Bản năm 1945, cùng phương pháp được dùng trong Nội chiến Trung Quốc chống chính phủ Quốc dân của Tưởng Giới Thạch. Tới năm 1949, lực lượng Cộng sản đã đi qua ba giai đoạn của Mao, đưa ra các quân đoàn chính quy lớn và giành thắng lợi trong nội chiến.

Kinh nghiệm Trung Quốc trở thành mô hình cho các phong trào cách mạng khắp châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh trong những thập kỷ sau đó, và các tác phẩm của Mao về chiến tranh du kích được dịch và nghiên cứu trên toàn thế giới.

Vietnam, 1955–1975, and the Tet Offensive of 1968 / Việt Nam, 1955–1975, và Tổng tiến công Tết năm 1968

Chiến tranh Việt Nam là trường hợp chiến tranh du kích nổi tiếng nhất thế kỷ 20. Ở miền Nam Việt Nam, Mặt trận Dân tộc Giải phóng — thường được gọi là Việt Cộng — dùng phục kích, bẫy mìn, địa đạo và phá hoại chống lại lực lượng Mỹ và Việt Nam Cộng hòa, trong khi các đơn vị chính quy của Quân đội Nhân dân Việt Nam hoạt động từ miền Bắc và từ các căn cứ ở Lào và Campuchia. Ở đỉnh điểm năm 1969, Hoa Kỳ có hơn 500.000 quân ở Việt Nam, với ưu thế áp đảo về hỏa lực, máy bay và công nghệ, nhưng không thể tiêu diệt một đối thủ có thể chọn thời gian và địa điểm giao chiến rồi biến mất vào nhân dân và rừng rậm.

Tổng tiến công Tết, bắt đầu đêm 30–31 tháng 1 năm 1968, đánh dấu bước ngoặt. Lực lượng Việt Cộng và Bắc Việt Nam tấn công hơn 100 thành phố và thị trấn khắp miền Nam Việt Nam, trong đó có khu vực Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn.

Cuộc tổng tiến công là một thất bại quân sự đối với bên tấn công, vốn chịu tổn thất nặng nề và không giữ được các thành phố đã tấn công cũng như không tạo ra cuộc tổng khởi nghĩa như mong đợi.

Nhưng hiệu quả chính trị của nó rất lớn: quy mô các cuộc tấn công, được truyền hình Mỹ phát sóng, mâu thuẫn với các tuyên bố chính thức rằng chiến tranh đang thắng lợi và góp phần làm thay đổi dư luận Mỹ chống lại việc tiếp tục can dự.

Chiến tranh kéo dài thêm bảy năm nữa và kết thúc năm 1975 với sự sụp đổ của Sài Gòn. Các sử gia vẫn tranh luận về tầm quan trọng tương đối của chiến thuật du kích, các cuộc tấn công chính quy, chính trị nội bộ Mỹ và các yếu tố khác trong kết quả đó, và số liệu thương vong của chiến tranh vẫn còn gây tranh cãi giữa các nguồn.

Một thập kỷ sau, chiến tranh du kích mang lại kết quả tương tự trước một siêu cường khác. Sau khi Liên Xô can thiệp vào Afghanistan tháng 12 năm 1979, các nhóm kháng chiến Afghanistan — mujahideen — tiến hành chiến tranh du kích từ các căn cứ miền núi, được tiếp tế qua Pakistan và hỗ trợ bởi Hoa Kỳ, Ả Rập Xê Út và các nước khác.

Lực lượng Liên Xô kiểm soát các thành phố và tuyến đường chính, nhưng không thể giữ vững nông thôn. Chiến tranh kéo dài gần mười năm và kết thúc với việc Liên Xô rút quân tháng 2 năm 1989.

Trường hợp Afghanistan cho thấy, một lần nữa, một phong trào du kích kiên quyết có hỗ trợ bên ngoài, địa hình hiểm trở và một dân cư không chấp nhận chiếm đóng có thể kéo dài hơn một quân đội chính quy mạnh hơn nhiều — và nó cũng cho thấy chiến thắng trong chiến tranh du kích không đảm bảo ổn định sau đó, như lịch sử tiếp theo của Afghanistan đã chứng minh.

The Boer War, 1899–1902 / Chiến tranh Boer, 1899–1902

Chiến tranh Boer là một trong những trường hợp rõ ràng nhất về chiến dịch du kích tiếp nối một thất bại thông thường. Sau khi lực lượng Anh chiếm các thủ đô Bloemfontein và Pretoria của Boer năm 1900, quân đội chính quy của các nước cộng hòa Boer không còn tồn tại như lực lượng có tổ chức.

Biệt kích Boer dưới các thủ lĩnh như Christiaan de Wet, Koos de la Rey và Jan Smuts tiếp tục chiến tranh hơn hai năm, dùng tính cơ động, sự am hiểu đồng cỏ và sự ủng hộ của nông dân để tấn công đường sắt, đoàn xe và đồn lẻ.

Phản ứng của Anh, dưới quyền Lord Kitchener, kết hợp các biện pháp quân sự — mạng lưới lô cốt và hàng rào thép gai để hạn chế di chuyển của Boer, và các cột quân kỵ binh truy đuổi biệt kích — với các biện pháp chống lại dân thường: trang trại Boer bị đốt và dân cư bị đưa vào trại tập trung.

Theo các con số thường được trích dẫn, khoảng 28.000 dân thường Boer, phần lớn là trẻ em, đã chết trong các trại, chủ yếu vì bệnh tật; các trại bị nhà vận động người Anh Emily Hobhouse phanh phui, và cuộc tranh luận công khai sau đó ở Anh góp phần gây áp lực chấm dứt chiến tranh.

Người Boer đầu hàng tháng 5 năm 1902 theo Hiệp ước Vereeniging. Chiến tranh cho thấy cả sức mạnh của chiến tranh du kích trong việc kéo dài xung đột và cái giá của nó: du kích tồn tại, nhưng xã hội ủng hộ họ bị tổn thương nặng nề.

Điểm mạnh

Chiến tranh du kích có những điểm mạnh rõ ràng. Nó rẻ: lực lượng du kích chỉ cần vũ khí nhỏ, thuốc nổ và sự am hiểu địa phương, trong khi quân đội chính quy đối đầu phải chi trả cho các đội hình lớn, căn cứ, tuyến tiếp tế và không quân.

Nó linh hoạt: du kích chọn thời gian và địa điểm cho mỗi hành động và có thể từ chối giao chiến bất cứ khi nào tình thế bất lợi. Nó khó bị tiêu diệt: vì du kích không có mặt trận cố định, không có thủ đô để chiếm và không có trung tâm duy nhất, quân đội chính quy không thể thắng bằng cách chiếm một thành phố hay thắng một trận đánh.

Và nó có chiều kích chính trị mà chiến tranh thông thường thường thiếu: bằng cách tồn tại, du kích chứng tỏ bên chiếm đóng không kiểm soát được đất nước, và mỗi năm chiến tranh kéo dài, chi phí chính trị đối với bên chiếm đóng lại tăng lên. Đối với bên yếu hơn, những điểm mạnh này khiến chiến tranh du kích trở thành lựa chọn hợp lý — thường là lựa chọn duy nhất có thể.

A second strength is the intelligence advantage. Guerrillas live among the population and know the terrain in detail — every path, every village, every person who can be trusted and every person who cannot. The regular army, by contrast, is usually a stranger in the area it occupies: it does not speak the language well, it cannot tell a guerrilla from a farmer, and it depends on informers who may be unreliable or who may be working for the other side.

This information gap is one of the hardest problems in counterinsurgency, and it is the reason occupying armies so often resort to large-scale sweeps that alienate the population without catching the guerrillas. The guerrilla’s knowledge is also practical: it tells him where to hide, where to find food, and where the enemy’s patrols will be at a given hour.

Điểm mạnh thứ hai là lợi thế tình báo. Du kích sống giữa nhân dân và am hiểu địa hình tới từng chi tiết — mọi con đường, mọi ngôi làng, mọi người có thể tin tưởng và mọi người không thể tin tưởng.

Ngược lại, quân đội chính quy thường là người xa lạ ở khu vực nó chiếm đóng: nó không nói thạo ngôn ngữ, không phân biệt được du kích với nông dân, và phụ thuộc vào những người chỉ điểm có thể không đáng tin hoặc đang làm việc cho phía bên kia.

Khoảng cách thông tin này là một trong những vấn đề khó khăn nhất trong chống nổi dậy, và là lý do quân chiếm đóng thường dùng các cuộc càn quét quy mô lớn khiến dân chúng xa lánh mà không bắt được du kích.

Kiến thức của du kích còn mang tính thực tiễn: nó cho anh biết nơi ẩn náu, nơi tìm lương thực, và nơi đội tuần tra của địch sẽ ở vào một giờ nhất định.

Điểm mạnh thứ ba là kiểm soát nhịp độ. Du kích quyết định khi nào chiến đấu và khi nào biến mất, và quân đội chính quy vì vậy phải canh gác mọi nơi, mọi lúc. Một con đường, một cây cầu, một đường dây điện, một doanh trại — mỗi thứ đều cần bảo vệ, và mỗi chốt gác trói buộc binh sĩ vốn có thể dùng để tấn công.

Quân đội chính quy bị buộc phải phân tán sức mạnh để bảo vệ tuyến liên lạc, trong khi du kích tập trung lực lượng nhỏ của mình tại một điểm duy nhất do mình chọn. Sự bất đối xứng này là lý do một lực lượng du kích vài nghìn người có thể cầm chân một quân đội hàng trăm nghìn người, như Việt Cộng và mujahideen Afghanistan đều đã làm.

Chi phí đổ lên phía mạnh hơn: nó phải trả, bằng người và bằng tiền, cho an ninh ở mọi nơi, trong khi du kích chỉ trả cho các cuộc tấn công mà mình chọn thực hiện.

Điểm yếu và biện pháp đối phó

Chiến tranh du kích cũng có những điểm yếu mang tính cấu trúc. Nó không thể giữ đất trước một cuộc tấn công chính quy quyết liệt, không thể đánh bại quân đội chính quy ngoài mặt trận, và hoàn toàn phụ thuộc vào nhân dân và hỗ trợ bên ngoài — cả hai đều có thể bị tước đi.

Phương pháp của nó cũng gây tổn thất nặng nề cho dân thường: vì du kích hoạt động giữa nhân dân, nhân dân phải gánh chịu phần lớn phản ứng của bên chiếm đóng, và vì các phong trào du kích trong nhiều xung đột đã dùng ám sát và đe dọa, họ thường đánh mất chính sự ủng hộ mà họ phụ thuộc vào.

Biện pháp đối phó với chiến tranh du kích là chống nổi dậy, một học thuyết được phát triển trong thế kỷ 20 và vẫn còn gây tranh cãi. Cách diễn đạt kinh điển của nó đến từ Tình trạng khẩn cấp Malaya (1948–1960), nơi lực lượng Anh dưới quyền Tướng Gerald Templer kết hợp áp lực quân sự với các biện pháp chính trị: tái định cư dân nông thôn vào các làng được bảo vệ, cắt đứt nguồn lương thực của du kích và ân xá cho những người đầu hàng.

Sách hướng dẫn FM 3-24 của Mỹ, Chống nổi dậy (2006), soạn thảo dưới quyền Tướng David Petraeus, tái khẳng định nguyên tắc trung tâm: nhân dân, chứ không phải lực lượng vũ trang của địch, là trọng tâm. Chỉ hành động quân sự thôi, sách hướng dẫn lập luận, không thể đánh bại một cuộc nổi dậy; nó phải kết hợp với cải cách chính trị, phát triển kinh tế và xây dựng chính quyền địa phương hợp pháp.

Thành tích của chống nổi dậy là trái chiều: nó thành công ở Malaya, thất bại ở Việt Nam và Afghanistan đối với các cường quốc can thiệp, và vẫn là một trong những chủ đề gây tranh cãi nhất trong lịch sử quân sự.

Một điểm mà hầu hết sử gia đồng ý là các biện pháp chống nổi dậy dựa vào vũ lực chống lại dân thường — như các trại tập trung của Anh trong Chiến tranh Boer, nơi nhiều dân thường Boer, phần lớn là trẻ em, chết vì bệnh tật — có xu hướng củng cố chính phong trào nổi dậy mà chúng nhằm đánh bại.

A further weakness is the dilemma of coercion. Guerrillas need food, recruits and information from the population, and they usually obtain them by persuasion — by offering protection, by sharing the risks, and by presenting a political programme the population supports. But when persuasion fails, guerrilla movements are often tempted to use coercion: forced requisitions, forced recruitment, and punishment of those who cooperate with the enemy.

Coercion can work in the short term, but it undermines the very support the movement depends on, and it gives the counterinsurgent a powerful argument: that the guerrillas are not protectors of the population but its oppressors. The movements that have survived longest — in China, in Vietnam — are generally those that relied on persuasion and organisation rather than on terror, while movements that relied on coercion have often collapsed from within, even when they were not defeated in battle.

The distinction between persuasion and coercion is therefore not only a moral question; it is a practical one, and it is one of the main reasons some guerrilla wars succeed and others fail.

Một điểm yếu nữa là thế lưỡng nan của cưỡng bức. Du kích cần lương thực, tân binh và thông tin từ nhân dân, và họ thường có được chúng bằng thuyết phục — bằng cách bảo vệ, chia sẻ rủi ro, và đưa ra chương trình chính trị mà nhân dân ủng hộ.

Nhưng khi thuyết phục thất bại, các phong trào du kích thường bị cám dỗ dùng cưỡng bức: trưng thu bắt buộc, tuyển quân bắt buộc và trừng phạt những người hợp tác với địch. Cưỡng bức có thể hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng nó làm suy yếu chính sự ủng hộ mà phong trào phụ thuộc vào, và nó trao cho bên chống nổi dậy một luận điểm mạnh: rằng du kích không phải người bảo vệ dân chúng mà là kẻ áp bức họ.

Các phong trào tồn tại lâu nhất — ở Trung Quốc, ở Việt Nam — thường là những phong trào dựa vào thuyết phục và tổ chức hơn là khủng bố, trong khi các phong trào dựa vào cưỡng bức thường sụp đổ từ bên trong, ngay cả khi chúng không bị đánh bại trong chiến đấu.

Vì vậy sự phân biệt giữa thuyết phục và cưỡng bức không chỉ là câu hỏi đạo đức; nó là câu hỏi thực tiễn, và là một trong những lý do chính khiến một số cuộc chiến tranh du kích thành công và một số khác thất bại.

Sự phát triển qua các thời kỳ

Chiến tranh du kích đã thay đổi theo công nghệ và chính trị, nhưng logic cốt lõi của nó không thay đổi. Trong thế kỷ 20, nó gắn chặt với các phong trào cách mạng: Mao ở Trung Quốc, Giáp ở Việt Nam, Fidel Castro ở Cuba và các phong trào chống thực dân ở châu Phi.

Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, quá trình phi thực dân hóa mang lại bối cảnh mới cho chiến tranh du kích: ở Algeria (1954–1962), Kenya và châu Phi thuộc Bồ Đào Nha, các lực lượng phi chính quy chiến đấu chống các cường quốc thực dân vốn không còn sẵn lòng hay khả năng chi trả cho việc giữ đế chế của họ.

Trong thế kỷ 21, hình thức này tiếp tục phát triển. Các cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan sau năm 2001 cho thấy phương pháp du kích được các mạng lưới sử dụng thay vì các quân đội thống nhất, phối hợp qua điện thoại di động và internet, và được tài trợ qua hoạt động tội phạm cũng như qua hỗ trợ nhà nước. Đồng thời, sự phân biệt giữa chiến tranh du kích và khủng bố đã trở thành chủ đề tranh luận chính trị và pháp lý: cùng các chiến thuật — phục kích, đánh bom, ám sát — được mô tả khác nhau tùy thuộc vào ai sử dụng chúng và chống lại ai, và luật pháp quốc tế phân biệt giữa người tham chiến và dân thường mà không phải lúc nào cũng đưa ra ranh giới rõ ràng trong chiến tranh phi chính quy.

Học thuyết chống nổi dậy hiện đại nay nhấn mạnh tình báo, bảo vệ nhân dân và sử dụng lực lượng đặc biệt cùng máy bay không người lái, nhưng vấn đề cơ bản được xác định ở Tây Ban Nha năm 1808 vẫn còn: một quân đội chính quy có thể thắng mọi trận đánh mà vẫn thua cuộc chiến. Latin America provided another set of examples.

In Cuba, Fidel Castro’s small guerrilla force, which landed on the island in December 1956 with 82 men, grew over two years into a movement that took power in January 1959. Ernesto “Che” Guevara, who fought in Cuba and later wrote Guerrilla Warfare (1961), developed the theory of the foco — the idea that a small, dedicated guerrilla group could itself create the conditions for revolution, rather than waiting for them to develop.

The foco theory was influential across Latin America in the 1960s, but its practical record was poor: Guevara’s own attempt to apply it in Bolivia in 1967 ended with his capture and death, and most of the movements that followed his model were defeated.

The contrast between the Cuban success and the failures that followed it is often used by historians to argue that guerrilla warfare depends less on military technique than on political conditions — on whether the population is ready to support the movement and whether the existing government has lost its legitimacy.

Mỹ Latinh mang lại một loạt ví dụ khác. Ở Cuba, lực lượng du kích nhỏ của Fidel Castro, đổ bộ lên đảo tháng 12 năm 1956 với 82 người, phát triển trong hai năm thành một phong trào nắm quyền tháng 1 năm 1959.

Ernesto “Che” Guevara, người chiến đấu ở Cuba và sau đó viết Chiến tranh du kích (1961), phát triển lý thuyết foco — ý tưởng rằng một nhóm du kích nhỏ, tận tụy có thể tự tạo ra điều kiện cho cách mạng, thay vì chờ chúng phát triển.

Lý thuyết foco có ảnh hưởng khắp Mỹ Latinh trong thập niên 1960, nhưng thành tích thực tế của nó kém: chính nỗ lực áp dụng nó của Guevara ở Bolivia năm 1967 kết thúc bằng việc ông bị bắt và chết, và hầu hết các phong trào theo mô hình của ông đều bị đánh bại.

Sự tương phản giữa thành công ở Cuba và các thất bại tiếp theo thường được sử gia dùng để lập luận rằng chiến tranh du kích phụ thuộc ít vào kỹ thuật quân sự hơn vào điều kiện chính trị — vào việc dân chúng có sẵn sàng ủng hộ phong trào hay không và chính phủ hiện hữu có mất tính chính danh hay không.

Di sản và ứng dụng hiện đại

Di sản của chiến tranh du kích được ghi vào học thuyết quân sự của hầu hết mọi quốc gia. Quân đội chính quy nghiên cứu nó vì họ có thể phải chiến đấu chống lại nó, và các quốc gia nhỏ nghiên cứu nó vì đó có thể là cách phòng thủ thực tế duy nhất trước một nước láng giềng lớn hơn.

Cuốn Luận về chiến tranh du kích của Mao vẫn được in bằng hàng chục ngôn ngữ và được giảng dạy tại các trường tham mưu cùng với Clausewitz. Bản thân từ “du kích” đã đi vào ngôn ngữ hàng ngày, được dùng cho mọi thứ từ tiếp thị tới làm vườn — dấu hiệu cho thấy khái niệm này đã đi xa thế nào khỏi vùng nông thôn Tây Ban Nha năm 1808.

Việc sử dụng hiện đại của nó cũng thấy rõ trong các xung đột mà nhãn mác còn gây tranh cãi. Ở Ukraine từ năm 2014, và đặc biệt từ cuộc xâm lược toàn diện năm 2022, hoạt động du kích của Ukraine tại lãnh thổ bị chiếm đóng — phá hoại đường sắt, tấn công những người cộng tác và thu thập tình báo — tuân theo mô hình du kích kinh điển, trong khi các nguồn Nga mô tả cùng hoạt động đó bằng những thuật ngữ khác.

Chính sự bất đồng này minh họa một sự thật bền vững về chiến tranh du kích: nó là một phương pháp, không phải một chính nghĩa, và nó đã được các phong trào thuộc mọi khuynh hướng chính trị sử dụng. Đánh giá nó đòi hỏi xem xét các mục tiêu, phương pháp và hậu quả cụ thể trong từng trường hợp, chứ không chỉ dựa vào nhãn mác.

Đánh giá của giới sử học

Các sử gia đánh giá chiến tranh du kích là phương pháp mạnh mẽ nhưng có giới hạn. Max Boot, trong Invisible Armies (2013), lập luận rằng chiến tranh du kích phổ biến hơn nhiều và thành công hơn nhiều so với lịch sử quân sự thông thường thường thừa nhận, và nó đã định hình kết quả các cuộc chiến từ thời cổ đại tới nay.

Các sử gia khác thận trọng hơn: họ lưu ý rằng các phong trào du kích hiếm khi đạt mục tiêu nếu không phát triển thành lực lượng chính quy — như ở Trung Quốc năm 1949 và Việt Nam năm 1975 — hoặc không có sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài, và nhiều cuộc chiến tranh du kích đã kết thúc bằng thất bại hoặc bế tắc kéo dài.

Cũng có một cuộc tranh luận về đạo đức mà các sử gia không giải quyết dứt điểm. Chiến tranh du kích, về bản chất, vận hành giữa dân thường, và nỗi khổ của dân thường là đặc điểm thường xuyên của các cuộc chiến tranh du kích ở mọi phía.

Một số sử gia lập luận rằng phương pháp này gắn chặt với luật chiến tranh và câu hỏi ai được tính là người tham chiến; những người khác lập luận rằng cùng câu hỏi đó cũng áp dụng cho ném bom chiến lược và phong tỏa, và chiến tranh du kích nên được đánh giá bằng cùng tiêu chuẩn như các hình thức chiến tranh khác. Điều mà hồ sơ lịch sử cho thấy rõ ràng là chiến tranh du kích không phải là đường tắt tới chiến thắng.

Nó là con đường dài, tốn kém và không chắc chắn, và các phong trào thành công qua nó thường làm được điều đó bằng cách kết hợp hành động quân sự với tổ chức chính trị — bài học mà Mao nêu năm 1937 và Giáp nhắc lại ở Việt Nam: rằng trong chiến tranh cách mạng, chính trị đứng trước và hành động quân sự đứng sau.

The legal debate is equally unresolved. The Additional Protocols to the Geneva Conventions, adopted in 1977, addressed the status of fighters in wars of national liberation and in conflicts between states and peoples fighting against colonial domination, foreign occupation or racist regimes.

The Protocols extended some of the protections of the laws of war to such fighters, but the question of who qualifies — and of how to distinguish a guerrilla fighter from a civilian, and a legitimate military target from an act of terrorism — remains contested between states, and several major military powers have not accepted all of the Protocols’ provisions.

For historians, the legal argument is a reminder that guerrilla warfare has always existed at the edge of the laws of war: it is a method that deliberately exploits the distinction between soldier and civilian, and any judgement of it has to take account of both the methods used and the cause for which they were used.

Cuộc tranh luận pháp lý cũng chưa được giải quyết dứt điểm. Các Nghị định thư bổ sung cho Công ước Geneva, được thông qua năm 1977, đề cập tới địa vị của chiến sĩ trong các cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc và trong xung đột giữa nhà nước với các dân tộc đấu tranh chống ách thống trị thực dân, chiếm đóng nước ngoài hay chế độ phân biệt chủng tộc.

Các Nghị định thư mở rộng một số bảo vệ của luật chiến tranh cho những chiến sĩ như vậy, nhưng câu hỏi ai đủ điều kiện — và làm thế nào phân biệt chiến sĩ du kích với dân thường, và mục tiêu quân sự hợp pháp với hành vi khủng bố — vẫn còn gây tranh cãi giữa các quốc gia, và một số cường quốc quân sự lớn đã không chấp nhận toàn bộ các điều khoản của Nghị định thư. Đối với sử gia, cuộc tranh luận pháp lý nhắc nhở rằng chiến tranh du kích luôn tồn tại ở rìa của luật chiến tranh: nó là phương pháp cố ý khai thác sự phân biệt giữa binh sĩ và dân thường, và bất kỳ đánh giá nào về nó cũng phải tính tới cả phương pháp được dùng lẫn mục đích mà chúng phục vụ.

Bài viết liên quan

• Blitzkrieg
• Dive Bombing
• Island Hopping

Câu hỏi thường gặp

Chiến tranh du kích là gì?*
Chiến tranh du kích là chiến tranh phi chính quy của các nhóm nhỏ, cơ động, dùng phục kích, tập kích, phá hoại và đánh nhanh rút nhanh chống lại quân đội chính quy lớn hơn, tránh giao chiến trực diện và dựa vào địa hình, tốc độ cùng sự ủng hộ của dân địa phương.

Từ “guerrilla” xuất phát từ đâu?*
Nó bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha guerrilla, dạng nhỏ của guerra (“chiến tranh”), nghĩa là “cuộc chiến nhỏ”. Nó đi vào từ vựng quân sự trong Chiến tranh Bán đảo 1808–1814, khi các lực lượng phi chính quy Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha chiến đấu chống quân chiếm đóng của Napoleon.

Ba giai đoạn chiến tranh du kích của Mao là gì?*
Mao Trạch Đông mô tả ba giai đoạn: phòng ngự chiến lược (xây dựng tổ chức và thực hiện các cuộc tấn công nhỏ), giằng co chiến lược (mở rộng hoạt động du kích và thiết lập căn cứ), và tấn công chiến lược (đưa ra các đơn vị chính quy và giao chiến thông thường). Mô hình này được trình bày trong Luận về chiến tranh du kích (1937).

Tổng tiến công Tết là gì?*
Tổng tiến công Tết bắt đầu đêm 30–31 tháng 1 năm 1968, khi lực lượng Việt Cộng và Bắc Việt Nam tấn công hơn 100 thành phố và thị trấn ở miền Nam Việt Nam. Đó là một thất bại quân sự đối với bên tấn công, nhưng hiệu quả chính trị của nó rất lớn, góp phần làm thay đổi dư luận Mỹ chống lại chiến tranh.

Chiến tranh du kích có thể tự mình thắng một cuộc chiến không?*
Hiếm khi. Các phong trào du kích thường cần phát triển thành lực lượng chính quy, như ở Trung Quốc năm 1949 và Việt Nam năm 1975, hoặc kết hợp áp lực quân sự với thay đổi chính trị. Sức mạnh của họ nằm ở việc kéo dài chiến tranh và nâng cao chi phí chiếm đóng, chứ không phải giành thắng lợi trong các trận đánh quyết định.

Chống nổi dậy là gì?*
Chống nổi dậy là học thuyết để đánh bại một cuộc nổi dậy. Nguyên tắc trung tâm của nó, như trình bày trong Sách hướng dẫn FM 3-24 của Mỹ (2006), là nhân dân là trọng tâm: hành động quân sự phải kết hợp với cải cách chính trị, phát triển kinh tế và chính quyền địa phương hợp pháp.

Nguồn

1. Wikipedia, “Guerrilla warfare” — etymology, the Peninsular War origin of the term, and the history of the method.
2. Encyclopaedia Britannica, “Guerrilla warfare” — definition, history and the distinction from other forms of irregular war.
3. Mao Zedong, On Guerrilla Warfare, translated by Samuel B. Griffith (Praeger, 1961; Chinese original 1937) — the three stages and the principles of people’s war.
4. Max Boot, Invisible Armies: An Epic History of Guerrilla Warfare from Ancient Times to the Present (Liveright, 2013) — the long history of the method and its effectiveness.
5. T. E. Lawrence, Seven Pillars of Wisdom (1926) — the Arab Revolt and the attack on lines of communication.
6. United States Army, Field Manual FM 3-24, Counterinsurgency (2006) — the modern doctrine for countering guerrilla warfare, written under General David Petraeus.