Blitzkrieg

Mở đầu

Blitzkrieg* — tiếng Đức nghĩa là “chiến tranh chớp nhoáng” — là thuật ngữ thường dùng để mô tả các cuộc tấn công kết hợp binh chủng tốc độ cao mà Đức mở đầu Chiến tranh Thế giới thứ hai: các cột xe tăng xuyên thủng một điểm hẹp trên tuyến phòng thủ của địch, bộ binh cơ giới theo sau để mở rộng khe hở, và không quân yểm trợ trực tiếp, tất cả được điều phối qua vô tuyến.

Phương thức này mang lại kết quả nhanh chóng ở Ba Lan tháng 9 năm 1939 và ở Pháp cùng các nước Vùng thấp tháng 5–6 năm 1940, nơi Pháp ký đình chiến chỉ sáu tuần sau khi cuộc tấn công bắt đầu.

Một điểm về bản thân từ ngữ này thường bị hiểu sai: Blitzkrieg chưa bao giờ là học thuyết chính thức hay thuật ngữ quân sự của lực lượng vũ trang Đức. Từ này xuất hiện trong một tạp chí quân sự Đức năm 1935, nhưng được báo chí Anh và Mỹ phổ biến sau cuộc xâm lược Ba Lan, và chính các tướng Đức, trong đó có Heinz Guderian, mô tả nó là nhãn hiệu do kẻ địch đặt ra.

Ngày nay các sử gia dùng thuật ngữ này như một cách gọi thuận tiện cho phương thức tác chiến cơ động của Đức thời đầu chiến tranh, chứ không phải tên của một kế hoạch Đức đã được hệ thống hóa.

Thông tin chính

Hạng mục	Chi tiết
Định nghĩa	Tác chiến tấn công kết hợp binh chủng tốc độ cao: xe tăng tập trung, bộ binh cơ giới, pháo binh và không quân yểm trợ trực tiếp xuyên thủng một đoạn hẹp của mặt trận rồi thọc sâu vào hậu phương địch
Nguồn gốc	Cội rễ từ tư duy tác chiến cơ động của Đức giữa hai cuộc chiến (Bewegungskrieg); từ “Blitzkrieg” xuất hiện trên tạp chí Đức Deutsche Wehr năm 1935 và được báo chí phương Tây phổ biến năm 1939–1940
Bên sử dụng	Đức, 1939–1941; sau đó được các quân đội khác áp dụng dưới nhiều hình thức, trong đó có Liên Xô và Hoa Kỳ
Sử dụng trong	Xâm lược Ba Lan (1939), xâm lược Pháp và các nước Vùng thấp (1940), xâm lược Nam Tư và Hy Lạp (1941), Chiến dịch Barbarossa (1941)
Ví dụ tiêu biểu	Đột phá qua Ardennes và bao vây tại Dunkirk (tháng 5–6 năm 1940); các trận bao vây Minsk, Smolensk và Kiev (1941)
Hiệu quả	Rất hiệu quả trước đối thủ chưa chuẩn bị trong giai đoạn 1939–1941; kém hiệu quả trước phòng thủ chiều sâu, tuyến tiếp tế dài và sức kháng cự quyết liệt, như thể hiện ở Liên Xô từ cuối năm 1941

Nguồn gốc

Blitzkrieg không xuất hiện đột ngột năm 1939. Cội rễ của nó nằm trong kinh nghiệm của Lục quân Đức thời Chiến tranh Thế giới thứ nhất và những cải cách sau đó. Năm 1918, chiến thuật xung kích của Đức đã cho thấy các đơn vị bộ binh nhỏ, được huấn luyện tốt có thể luồn qua tuyến địch thay vì tấn công trực diện.

Sau chiến tranh, Hiệp ước Versailles giới hạn Lục quân Đức ở 100.000 người và cấm sở hữu xe tăng, nhưng đội quân chuyên nghiệp nhỏ còn lại — Reichswehr — đã tận dụng hạn chế đó để suy nghĩ kỹ về cuộc chiến tiếp theo.

Dưới quyền Tướng Hans von Seeckt, tham mưu trưởng giai đoạn 1920–1926, Reichswehr nghiên cứu tác chiến cơ động, nhấn mạnh tính chủ động của sĩ quan cấp thấp và thực hành nguyên tắc Auftragstaktik — chỉ huy theo nhiệm vụ, trong đó chỉ huy nêu mục tiêu và để sĩ quan tại chỗ tự quyết định phương pháp.

Công nghệ giúp phương thức mới này khả thi xuất hiện trong thập niên 1930. Xe tăng, vô tuyến và máy bay cùng trưởng thành. Ở Anh, J. F. C. Fuller và B. H. Liddell Hart viết về tác chiến thiết giáp; ảnh hưởng của họ đối với tư duy Đức thường được nhắc tới nhưng vẫn là chủ đề tranh luận giữa các sử gia. Ở Đức, Heinz Guderian, một sĩ quan binh chủng vận tải trở thành người ủng hộ xe tăng hàng đầu, lập luận trong cuốn sách Achtung — Panzer! năm 1937 rằng xe tăng nên được tập trung thành các sư đoàn thiết giáp độc lập, có bộ binh cơ giới, pháo binh và không quân yểm trợ, thay vì rải ra các sư đoàn bộ binh làm vũ khí hỗ trợ. Ý tưởng của Guderian gây tranh cãi trong Lục quân Đức, nơi nhiều sĩ quan cấp cao vẫn xem xe tăng chỉ là phương tiện phụ trợ cho bộ binh.

Nhưng việc thành lập các sư đoàn Panzer đầu tiên năm 1935, cùng kinh nghiệm từ Nội chiến Tây Ban Nha (1936–1939), nơi máy bay và xe tăng Đức được thử lửa, đã đưa thực tiễn của Đức theo hướng của Guderian.

Bản thân từ ngữ có một lịch sử riêng. “Blitzkrieg” xuất hiện năm 1935 trên tạp chí quân sự Đức Deutsche Wehr (“Quốc phòng Đức”), gắn với chiến tranh nhanh hay chớp nhoáng. Nghiên cứu tại viện lịch sử quân sự Đức ở Potsdam chỉ tìm thấy từ này trong hai bài báo quân sự thập niên 1930.

Trong tiếng Anh, thuật ngữ đã được dùng từ thập niên 1920, trong đó có các bài viết của sĩ quan người Séc Ferdinand Otto Miksche. Sau cuộc xâm lược Ba Lan tháng 9 năm 1939, báo chí Anh dùng từ này để mô tả tốc độ tiến quân của Đức; báo chí phổ thông Đức theo sau chín tháng sau, sau khi Pháp thất thủ.

Guderian sau này viết rằng “do thành công của các chiến dịch nhanh chóng của chúng tôi, kẻ địch … đã đặt ra từ Blitzkrieg“. Theo sử gia David Reynolds, chính Hitler gọi thuật ngữ này là “một từ hoàn toàn ngu ngốc” (ein ganz blödsinniges Wort), và trong bài phát biểu tháng 11 năm 1941 ông nói: “Tôi chưa bao giờ dùng từ Blitzkrieg, vì đó là một từ rất ngớ ngẩn.” Wehrmacht không bao giờ dùng thuật ngữ này như một khái niệm quân sự chính thức, và không có sách hướng dẫn hay học thuyết Đức nào mang tên đó.

Cách thức hoạt động

Blitzkrieg, theo cách các sử gia mô tả, không phải một chiến thuật đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố vận hành cùng nhau. Cốt lõi của nó là Schwerpunkt — điểm tập trung nỗ lực chính.

Thay vì tấn công dọc toàn bộ mặt trận, bên tấn công tập trung lực lượng áp đảo tại một đoạn hẹp, xuyên thủng, rồi thọc sâu vào hậu phương địch trước khi đối phương kịp phản ứng. Cuộc đột phá do các sư đoàn Panzer thực hiện: xe tăng, bộ binh cơ giới, công binh và pháo binh di chuyển cùng nhau.

Ngay phía sau là Luftwaffe, với máy bay ném bom bổ nhào và tiêm kích tấn công sở chỉ huy, pháo binh, đường sá và đường sắt của địch — hệ thần kinh của hệ thống phòng thủ chứ không chỉ tuyến đầu của nó.

Mỗi xe tăng Đức đều mang máy thu vô tuyến, và xe tăng chỉ huy mang máy phát, nhờ đó chỉ huy Panzer có thể chuyển hướng các cột xe ngay giữa trận đánh, điều không quân đội nào khác trong giai đoạn 1939–1940 làm được ở cùng quy mô.

Yếu tố thứ hai là tốc độ, tự nó đã là một vũ khí. Khi đã xuyên qua mặt trận, các cột thiết giáp không dừng lại để tiêu diệt mọi đơn vị địch trên đường đi. Chúng tiếp tục tiến lên, vòng qua các điểm mạnh và để lại cho các sư đoàn bộ binh chậm hơn phía sau xử lý.

Mục tiêu là làm tê liệt hệ thống chỉ huy và kiểm soát của địch: cắt đứt liên lạc, chiếm các nút giao thông và cầu qua sông, gây hỗn loạn ở hậu phương. Khi điều này thành công, quân phòng thủ không thể lập tuyến phòng thủ mới, vì xe tăng Đức đã ở phía sau họ.

Tiếp đó là bao vây: các mũi nhọn thiết giáp gặp nhau, nhốt lực lượng lớn của địch trong các “túi” — Kessel — rồi bộ binh tiến lên xử lý.

Yếu tố thứ ba là yếu tố con người: Auftragstaktik, hay chỉ huy theo nhiệm vụ. Sĩ quan cấp thấp của Đức được huấn luyện để hành động theo ý đồ của chỉ huy mà không chờ lệnh chi tiết. Ở Pháp năm 1940, điều này giúp các chỉ huy Panzer như Guderian và Erwin Rommel khai thác cơ hội ngay khi chúng xuất hiện, đôi khi tiến xa hơn nhiều so với cấp trên cho phép. Nó cũng mang rủi ro, sẽ được trình bày ở mục 7: chính tính chủ động đó có thể dẫn tới dàn trải quá mức và để hở sườn.

Blitzkrieg cần những điều kiện cụ thể. Nó cần ưu thế trên không, hoặc ít nhất là kiểm soát không phận địa phương, để Luftwaffe hoạt động tự do trên chiến trường. Nó cần đường tốt và địa hình di chuyển được, và cần một đối thủ có hệ thống chỉ huy chậm hơn bên tấn công.

Nó tiêu thụ lượng nhiên liệu khổng lồ, và các đoàn tiếp tế — phần lớn dùng ngựa kéo trong Lục quân Đức năm 1940 — vất vả bám theo xe tăng. Khi những điều kiện đó vắng mặt, phương thức này chững lại, như đã xảy ra trước Moskva mùa đông năm 1941.

The initiative of junior commanders was visible throughout the French campaign, and it sometimes went further than the German high command intended. At Sedan, Guderian’s corps crossed the Meuse on 13 May and advanced so quickly that his superiors ordered him to halt and wait for the infantry; Guderian continued to advance, arguing that a halt would allow the French to recover.

Erwin Rommel’s 7th Panzer Division advanced so fast and so far from its neighbours that it lost radio contact with higher headquarters for a period, and German accounts later called it the “Ghost Division” (Gespensterdivision) because neither the French nor the German command knew exactly where it was.

On 24 May, the German advance was halted before Dunkirk on the orders of the senior commanders — a decision that remains one of the most debated of the campaign, since it gave the British and French time to organise the evacuation.

The halt order showed the other side of Auftragstaktik: initiative could produce results the high command had not planned, and the high command could also intervene to stop it.

Tính chủ động của chỉ huy cấp thấp thể hiện rõ trong suốt chiến dịch Pháp, và đôi khi đi xa hơn Bộ chỉ huy tối cao Đức dự định. Tại Sedan, quân đoàn của Guderian vượt sông Meuse ngày 13 tháng 5 và tiến nhanh tới mức cấp trên ra lệnh dừng lại chờ bộ binh; Guderian tiếp tục tiến, lập luận rằng dừng lại sẽ cho Pháp thời gian hồi phục.

Sư đoàn Panzer 7 của Erwin Rommel tiến nhanh và xa khỏi các đơn vị lân cận tới mức mất liên lạc vô tuyến với cấp trên trong một thời gian, và các tường thuật Đức sau này gọi nó là “Sư đoàn Ma” (Gespensterdivision) vì cả Bộ chỉ huy Pháp lẫn Đức đều không biết chính xác nó ở đâu.

Ngày 24 tháng 5, cuộc tiến quân của Đức bị dừng lại trước Dunkirk theo lệnh của các chỉ huy cấp cao — một quyết định vẫn là một trong những quyết định gây tranh luận nhất của chiến dịch, vì nó cho Anh và Pháp thời gian tổ chức di tản.

Lệnh dừng cho thấy mặt trái của Auftragstaktik: tính chủ động có thể mang lại kết quả mà Bộ chỉ huy tối cao không hoạch định, và Bộ chỉ huy tối cao cũng có thể can thiệp để ngăn nó lại.

Ví dụ lịch sử

The invasion of Poland, September 1939 / Cuộc xâm lược Ba Lan, tháng 9 năm 1939

Đức xâm lược Ba Lan ngày 1 tháng 9 năm 1939, và chiến dịch này trở thành lần trình diễn đầu tiên của phương thức mới — cũng là dịp đầu tiên báo chí phương Tây dùng từ “Blitzkrieg”. Quân Đức tấn công từ ba hướng, các sư đoàn Panzer xuyên thủng phòng tuyến biên giới Ba Lan và tiến về Warszawa, trong khi Luftwaffe tấn công sân bay, đường sắt và trung tâm chỉ huy.

Lực lượng Ba Lan, phần lớn đi bộ hoặc cưỡi ngựa, không thể lập một mặt trận liên tục, và nhiều đơn vị lớn bị bao vây phía tây sông Vistula. Warszawa đầu hàng ngày 27 tháng 9, và kháng cự có tổ chức của Ba Lan chấm dứt đầu tháng 10, sau khi Liên Xô tấn công từ phía đông ngày 17 tháng 9 theo các điều khoản của Hiệp ước Molotov–Ribbentrop.

Chiến dịch kéo dài khoảng năm tuần. Tuy nhiên, thất bại của Ba Lan cũng do vị trí chiến lược của nước này — kẹt giữa hai cường quốc — và chênh lệch trang bị, không kém gì do tính mới mẻ trong chiến thuật Đức, một điểm mà các sử gia thường xuyên nhấn mạnh.

The Battle of France, May–June 1940 / Trận Pháp, tháng 5–6 năm 1940

Chiến dịch ở phía tây năm 1940 là nghiên cứu điển hình kinh điển. Kế hoạch Fall Gelb (“Trường hợp Vàng”) của Đức được sửa đổi đầu năm 1940 theo đề xuất của Tướng Erich von Manstein, đặt nỗ lực thiết giáp chính qua vùng Ardennes — khu vực rừng rậm mà Bộ chỉ huy Pháp cho là xe tăng không thể đi qua.

Ngày 10 tháng 5 năm 1940, Đức xâm lược Hà Lan, Bỉ và Luxembourg. Quân Đồng minh tiến vào Bỉ như dự kiến, nhưng đòn chính của Đức lại rơi xuống phía nam. Từ ngày 13 tới 15 tháng 5, quân đoàn Panzer của Guderian vượt sông Meuse tại Sedan, và chỉ trong vài ngày thiết giáp Đức đã lao về phía eo biển Manche.

Các nỗ lực của Pháp nhằm lập tuyến phòng thủ mới dọc sông đều thất bại vì quân Đức tới trước và tiếp tục tiến lên. Ngày 20 tháng 5, xe tăng Đức tới bờ biển Manche tại Abbeville, cắt đứt Lực lượng Viễn chinh Anh và nhiều đơn vị Pháp ở phía bắc.

Cuộc di tản Dunkirk (26 tháng 5–4 tháng 6 năm 1940) đưa khoảng 338.000 quân Anh và Pháp rời khỏi các bãi biển; phần còn lại của các quân đoàn phía bắc đầu hàng. Pháp ký đình chiến ngày 22 tháng 6 năm 1940, có hiệu lực ngày 25 tháng 6. Chiến dịch kéo dài sáu tuần.

Kết quả thường được quy hoàn toàn cho Blitzkrieg, nhưng các sử gia lưu ý rằng những thất bại trong chỉ huy của Pháp, liên lạc kém và quyết định tiến vào Bỉ đều góp phần, và chính Lục quân Đức cũng bất ngờ trước tốc độ thành công của mình.

Operation Barbarossa, June–December 1941 / Chiến dịch Barbarossa, tháng 6–12 năm 1941

Cuộc xâm lược Liên Xô, bắt đầu ngày 22 tháng 6 năm 1941, khởi đầu là chiến dịch kiểu Blitzkrieg lớn nhất của chiến tranh. Trong những tháng đầu, các cụm Panzer Đức bao vây các tập đoàn quân Liên Xô tại Minsk, Smolensk và Kiev, bắt giữ nhiều tù binh — tại Kiev tháng 9 năm 1941, hồ sơ Đức tuyên bố bắt hơn 600.000 tù binh Liên Xô, một con số các sử gia xem xét thận trọng vì nó bao gồm nhiều người không phải lính chiến đấu và xuất phát từ nguồn Đức.

Tới mùa thu, quân Đức đã tiến sâu hàng trăm kilômét. Nhưng những điều kiện từng thuận lợi cho Blitzkrieg ở Pháp đã vắng mặt: Liên Xô rộng lớn, đường sá kém, quân dự bị dường như vô tận, và bộ máy chỉ huy của họ, sau cú sốc ban đầu, đã không sụp đổ.

Cuộc tiến quân của Đức chậm lại, tuyến tiếp tế căng ra, và tháng 12 năm 1941 một cuộc phản công của Liên Xô trước Moskva đã đẩy quân Đức lùi lại. Chiến dịch vốn dự kiến kết thúc trong vài tuần đã trở thành chiến tranh tiêu hao mà Đức không thể thắng.

Thất bại trước Moskva đánh dấu sự chấm dứt của Blitzkrieg như một phương thức giành chiến thắng trong chiến tranh.

The Balkans and Crete, April–May 1941 / Vùng Balkan và Crete, tháng 4–5 năm 1941

Mùa xuân năm 1941, Đức áp dụng cùng phương thức ở đông nam châu Âu. Nam Tư bị xâm lược ngày 6 tháng 4 năm 1941 sau khi một cuộc đảo chính ở Belgrade lật đổ chính phủ đã ký thỏa thuận với Đức.

Quân Đức, với sự hỗ trợ của Ý và Hungary, xuyên thủng phòng tuyến Nam Tư và tiến vào Belgrade ngày 12 tháng 4; Nam Tư đầu hàng ngày 17 tháng 4. Hy Lạp, vốn đã chiến đấu chống Ý từ tháng 10 năm 1940, bị tấn công từ Bulgaria cùng lúc.

Quân đội Hy Lạp đầu hàng ngày 23 tháng 4 năm 1941, và lực lượng Anh cùng Khối thịnh vượng chung rút về đảo Crete. Ngày 20 tháng 5 năm 1941, Đức phát động cuộc xâm lược bằng đường không quy mô lớn đầu tiên trong lịch sử nhằm vào Crete, thả lính dù từ trên không.

Lực lượng phòng thủ, gồm quân Anh, Úc, New Zealand và Hy Lạp, gây tổn thất nặng nề cho lính dù Đức, nhưng hòn đảo bị chiếm vào ngày 1 tháng 6 năm 1941. Chiến dịch Balkan cho thấy phương thức này hiệu quả trước địa hình khác và đối thủ khác, nhưng nó cũng khiến Đức mất thời gian: cuộc xâm lược Liên Xô, vốn dự kiến vào tháng 5, mãi tới ngày 22 tháng 6 năm 1941 mới bắt đầu.

Việc trì hoãn đó có ảnh hưởng tới kết quả ở Nga hay không vẫn còn được các sử gia tranh luận.

Điểm mạnh

Điểm mạnh của Blitzkrieg là có thật và đo đếm được. Thứ nhất, nó kết hợp các binh chủng mà quân đội khác dùng riêng rẽ: xe tăng, bộ binh, pháo binh và không quân chiến đấu như một đội hình thống nhất, điều phối qua vô tuyến. Thứ hai, nó tấn công khả năng chỉ huy của địch chứ không chỉ quân tiền tuyến.

Bằng cách đánh vào sở chỉ huy, liên lạc và tuyến tiếp tế, nó có thể làm tê liệt một lực lượng lớn hơn nhiều. Thứ ba, nó trao quyền tự quyết cho chỉ huy cấp thấp, giúp Lục quân Đức khai thác cơ hội nhanh hơn các quân đội yêu cầu xin phép cấp trên cho mọi hành động.

Thứ tư, nó tiết kiệm theo một nghĩa cụ thể: một chiến dịch ngắn tiêu thụ ít tài nguyên hơn một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài, điều rất quan trọng với Đức, một nước có dầu mỏ, cao su và chiều sâu công nghiệp hạn chế so với các đối thủ tiềm năng.

Những điểm mạnh này giải thích vì sao phương thức mang lại kết quả nhanh chóng năm 1939 và 1940, khi được dùng chống lại các đối thủ vẫn tổ chức theo lối chiến tranh chậm chạp của năm 1918. A further strength was the speed of decision-making. The German command system in 1940 was faster than that of its opponents.

French headquarters, including that of the Allied commander-in-chief, General Maurice Gamelin, at Vincennes, had no radio link to the front and relied on motorcycle couriers and telephone lines that German aircraft and advance columns repeatedly cut. Orders that took the French command a day to issue and transmit could be overtaken by events within hours.

The German system, by contrast, used radio at every level and gave junior commanders the freedom to act on their commander’s intent without waiting for permission. The result was a difference in tempo: the Germans repeatedly made decisions inside the time the French needed to understand what was happening.

Historians of the campaign have described this as a difference in the “decision cycle”, and it is one of the reasons the French Army, which on paper was large and well equipped, was unable to respond effectively to the German breakthrough.

Một điểm mạnh nữa là tốc độ ra quyết định. Hệ thống chỉ huy Đức năm 1940 nhanh hơn đối thủ. Các sở chỉ huy Pháp, bao gồm sở chỉ huy của Tổng tư lệnh Đồng minh, Tướng Maurice Gamelin, tại Vincennes, không có liên kết vô tuyến với mặt trận và dựa vào lính đưa tin mô tô cùng đường dây điện thoại mà máy bay và các cột quân Đức liên tục cắt đứt.

Những mệnh lệnh mà Bộ chỉ huy Pháp mất một ngày để ban hành và truyền đi có thể bị sự kiện vượt qua chỉ trong vài giờ. Ngược lại, hệ thống Đức dùng vô tuyến ở mọi cấp và trao cho chỉ huy cấp thấp quyền tự do hành động theo ý đồ của chỉ huy mà không chờ xin phép.

Kết quả là sự khác biệt về nhịp độ: quân Đức liên tục ra quyết định trong khoảng thời gian quân Pháp cần để hiểu chuyện gì đang xảy ra. Các sử gia về chiến dịch mô tả điều này như sự khác biệt trong “chu kỳ quyết định”, và đó là một trong những lý do Quân đội Pháp, vốn trên giấy tờ đông đảo và trang bị tốt, không thể phản ứng hiệu quả trước cuộc đột phá của Đức.

Một điểm mạnh khác nằm ở các binh chủng hỗ trợ giúp cuộc đột phá khả thi. Tại Sedan, công binh Đức xây cầu phao qua sông Meuse dưới hỏa lực Pháp, cho phép xe tăng vượt sông ngay trong ngày bộ binh tấn công.

Các đơn vị trinh sát di chuyển trước các cột quân chính, báo cáo về đường sá, cầu cống và vị trí địch qua vô tuyến. Máy bay ném bom bổ nhào của Luftwaffe đóng vai trò “pháo binh bay”, tấn công trận địa pháo và sở chỉ huy Pháp mà pháo binh Đức, phần lớn vẫn dùng ngựa kéo, không thể tiếp cận nhanh chóng.

Không yếu tố nào trong số đó tự nó mang tính quyết định; cùng nhau, chúng có nghĩa là các sư đoàn Panzer không phải dừng lại chờ yểm trợ, và cuộc tiến quân có thể tiếp tục không ngừng nghỉ. Chính sự kết hợp, chứ không phải riêng xe tăng, mang lại tốc độ cho phương thức này.

A final strength, often overlooked, was that the method imposed its own tempo on the enemy. Because the German columns moved faster than the French command could react, the French were repeatedly forced to respond to situations that had already changed. Orders issued in the morning were obsolete by the afternoon, and units sent to hold a river line arrived to find German tanks already across it.

This was not a matter of courage or of equipment: French soldiers fought hard in many places, notably at Sedan and at Stonne, where French tanks inflicted heavy losses on German armour. It was a matter of time. The German method won by making the enemy’s decisions arrive too late, and that advantage, once established in the first days of the campaign, was very hard for the defender to recover.

Một điểm mạnh cuối cùng, thường bị bỏ qua, là phương thức này áp đặt nhịp độ của chính nó lên kẻ địch. Vì các cột quân Đức di chuyển nhanh hơn tốc độ phản ứng của Bộ chỉ huy Pháp, quân Pháp liên tục bị buộc phải ứng phó với những tình huống đã thay đổi.

Mệnh lệnh ban hành buổi sáng tới buổi chiều đã lỗi thời, và các đơn vị được cử tới giữ tuyến sông thì tới nơi thấy xe tăng Đức đã vượt qua. Đây không phải vấn đề về lòng dũng cảm hay trang bị: binh sĩ Pháp đã chiến đấu quyết liệt ở nhiều nơi, đáng chú ý tại Sedan và Stonne, nơi xe tăng Pháp gây tổn thất nặng nề cho thiết giáp Đức. Đó là vấn đề về thời gian.

Phương thức Đức chiến thắng bằng cách khiến các quyết định của địch đến quá muộn, và lợi thế đó, một khi đã thiết lập trong những ngày đầu chiến dịch, rất khó để bên phòng thủ lấy lại.

Điểm yếu và biện pháp đối phó

Điểm yếu của Blitzkrieg là mặt trái của điểm mạnh. Nó phụ thuộc vào những điều kiện không thể đảm bảo. Nó cần ưu thế trên không, đường tốt, tuyến tiếp tế ngắn và một đối thủ sẽ sụp đổ nhanh chóng. Ở Liên Xô, không điều kiện nào trong số đó duy trì được lâu.

Hậu cần của Lục quân Đức phần lớn dùng ngựa kéo — trong hơn 100 sư đoàn Đức xâm lược Liên Xô năm 1941, chỉ một thiểu số được cơ giới hóa hoàn toàn — và xe tăng thường xuyên vượt xa nhiên liệu và đạn dược của mình.

Các mũi nhọn thiết giáp cũng để hở sườn, và thói quen tiến xa hơn lệnh của các chỉ huy đôi khi khiến họ bị cô lập, như từng xảy ra với lực lượng của Guderian năm 1941. Phương thức này cũng hao tốn thiết bị: xe tăng hỏng hóc với tỷ lệ cao trên những chặng tiến quân dài, và công nghiệp Đức không thể bù đắp tổn thất nhanh như Liên Xô và Hoa Kỳ bù đắp tổn thất của họ.

Các biện pháp đối phó được rút ra bằng cái giá đắt. Liên Xô áp dụng phòng thủ chiều sâu: các vành đai phòng thủ liên tiếp, bãi mìn, pháo chống tăng và lực lượng dự bị giữ lại để phản công, sao cho một chỗ đột phá ở tuyến đầu không đồng nghĩa với sụp đổ toàn bộ mặt trận.

Hệ thống này, được hoàn thiện tới năm 1943, đã chặn đứng cuộc tấn công của Đức tại Kursk tháng 7 năm 1943 — cuộc tấn công lớn cuối cùng của Đức trên Mặt trận phía Đông. Các nước Đồng minh phương Tây phát triển câu trả lời của riêng họ: ưu thế trên không khiến Luftwaffe mất tự do hành động, và từ năm 1944, các cuộc tấn công kết hợp binh chủng của chính họ với nguồn lực vật chất lớn hơn nhiều.

Tới nửa sau chiến tranh, phương thức mà Đức từng tiên phong đã được dùng để chống lại Đức, ở quy mô Đức không thể sánh kịp. The halt before Dunkirk also illustrates the limits of the method. On 24 May 1940, the German advance was ordered to stop, and the British Expeditionary Force was able to evacuate about 338,000 men from the beaches.

Historians still debate who ordered the halt and why: some attribute it to Hitler, some to the army group commander Gerd von Rundstedt, and some to a combination of concern about the exposed flanks, the need to conserve the Panzer divisions for the next phase of the campaign, and the belief that the Luftwaffe could finish the encircled forces.

Whatever the cause, the result shows that Blitzkrieg depended on momentum, and that momentum could be lost by a single decision at the top — the same centralised decision-making that the method’s speed was supposed to make irrelevant. The evacuated troops went on to fight for the rest of the war, and the failure to destroy them at Dunkirk is regularly cited as the first major consequence of the method’s limits.

Lệnh dừng trước Dunkirk cũng minh họa giới hạn của phương thức này. Ngày 24 tháng 5 năm 1940, cuộc tiến quân của Đức được lệnh dừng lại, và Lực lượng Viễn chinh Anh đã di tản được khoảng 338.000 người khỏi các bãi biển.

Các sử gia vẫn tranh luận ai ra lệnh dừng và vì sao: một số quy cho Hitler, một số quy cho tư lệnh cụm tập đoàn quân Gerd von Rundstedt, và một số cho rằng do sự kết hợp giữa lo ngại về sườn bị hở, nhu cầu bảo toàn các sư đoàn Panzer cho giai đoạn tiếp theo của chiến dịch, và niềm tin rằng Luftwaffe có thể tiêu diệt lực lượng bị bao vây.

Dù nguyên nhân là gì, kết quả cho thấy Blitzkrieg phụ thuộc vào đà tiến, và đà đó có thể bị mất chỉ bởi một quyết định duy nhất từ cấp cao — chính kiểu ra quyết định tập trung mà tốc độ của phương thức này vốn được cho là khiến nó trở nên không còn quan trọng.

Những binh sĩ được di tản tiếp tục chiến đấu trong phần còn lại của chiến tranh, và việc không tiêu diệt được họ tại Dunkirk thường được viện dẫn như hậu quả lớn đầu tiên của giới hạn của phương thức này.

Sự phát triển qua các thời kỳ

Sau năm 1941, Blitzkrieg không còn là độc quyền của Đức mà trở thành tài sản chung của chiến tranh hiện đại. Liên Xô phát triển học thuyết “chiến dịch chiều sâu” (glubokaya operatsiya) của riêng mình, được lý luận trong thập niên 1930 bởi Mikhail Tukhachevsky và những người khác, dùng các đội hình cơ giới lớn để đột phá và thọc sâu vào hậu phương địch — tương tự về ý đồ với phương thức Đức, nhưng thực hiện ở quy mô lớn hơn nhiều và với hỏa lực pháo binh chuẩn bị mà Đức không bao giờ sánh được.

Tác chiến chiều sâu của Liên Xô tạo ra các trận bao vây lớn năm 1944–1945, trong đó có Chiến dịch Bagration tháng 6 năm 1944, tiêu diệt Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức.

Ở phương Tây, Hoa Kỳ và Anh xây dựng học thuyết thiết giáp dựa trên cùng các nguyên tắc — tập trung, tốc độ, kết hợp binh chủng và liên lạc vô tuyến — nhưng với nguồn lực Đức không bao giờ có: cơ giới hóa hoàn toàn, ưu thế không quân áp đảo và nền công nghiệp có thể thay thế mọi xe tăng bị mất.

Cuộc đột phá Normandy tháng 8 năm 1944 và bước tiến của Đồng minh qua nước Pháp cho thấy phương thức này vận hành ở quy mô vượt xa năm 1940. Sau chiến tranh, ý tưởng tiếp tục phát triển: các cuộc tấn công của Israel năm 1967, học thuyết “AirLand Battle” của Mỹ thập niên 1980 và bước tiến của liên quân trong Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991 đều dựa trên cùng logic về tốc độ, tập trung và phá vỡ chỉ huy của địch.

Không chiến dịch nào sau này được chính chỉ huy của nó gọi là Blitzkrieg, nhưng tất cả đều thuộc cùng dòng họ tác chiến cơ động. The most widely cited later example is the Six-Day War of June 1967, in which Israel destroyed the Egyptian, Jordanian and Syrian air forces on the ground in the opening hours and then advanced rapidly on the ground, taking the Sinai Peninsula, the West Bank and the Golan Heights in six days.

The operation combined air power, armour and speed in a way that closely resembled the German campaigns of 1940, and it is regularly used as a case study in staff colleges. A second example is the Gulf War of 1991, in which the American-led coalition used weeks of air attack followed by a rapid ground offensive, including a wide flanking movement — the “left hook” — that encircled Iraqi forces in Kuwait.

In both cases, the attacker enjoyed air superiority, good intelligence and a clear material advantage, the same conditions that had made the German method work in 1940. In both cases, too, the rapid victory was followed by a longer and more difficult aftermath, a reminder that winning a campaign quickly is not the same as settling the political questions that caused the war.

Ví dụ sau này được trích dẫn nhiều nhất là Chiến tranh Sáu Ngày tháng 6 năm 1967, trong đó Israel phá hủy không quân Ai Cập, Jordan và Syria ngay trên mặt đất trong những giờ đầu rồi nhanh chóng tiến quân trên bộ, chiếm bán đảo Sinai, Bờ Tây và cao nguyên Golan trong sáu ngày.

Chiến dịch kết hợp không quân, thiết giáp và tốc độ theo cách rất giống các chiến dịch Đức năm 1940, và nó thường xuyên được dùng làm nghiên cứu điển hình tại các trường tham mưu. Ví dụ thứ hai là Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, trong đó liên quân do Mỹ dẫn đầu dùng nhiều tuần tấn công đường không rồi một cuộc tấn công mặt đất nhanh chóng, bao gồm một động tác vòng sườn rộng — “cú móc trái” — bao vây lực lượng Iraq ở Kuwait.

Trong cả hai trường hợp, bên tấn công đều có ưu thế trên không, tình báo tốt và ưu thế vật chất rõ ràng, những điều kiện từng giúp phương thức Đức thành công năm 1940. Trong cả hai trường hợp, chiến thắng nhanh chóng cũng được nối tiếp bằng giai đoạn hậu chiến dài hơn và khó khăn hơn, nhắc nhở rằng thắng một chiến dịch nhanh chóng không giống với việc giải quyết các vấn đề chính trị gây ra chiến tranh.

Di sản và ứng dụng hiện đại

Di sản của Blitzkrieg có hai mặt. Một mặt, nó thay đổi cách quân đội chiến đấu: tác chiến kết hợp binh chủng, chỉ huy theo nhiệm vụ và tích hợp không quân với lực lượng mặt đất nay đã là tiêu chuẩn trong mọi quân đội hiện đại.

Các trường tham mưu quân sự từ Sandhurst tới West Point vẫn giảng dạy các chiến dịch năm 1940 như nghiên cứu điển hình về việc dùng tốc độ và tập trung. Mặt khác, bản thân từ ngữ mang gánh nặng lịch sử lớn.

Nó gắn với các cuộc chiến tranh xâm lược, và với các cuộc chiếm đóng sau những chiến thắng nhanh chóng — những cuộc chiếm đóng mang theo đàn áp, lao động cưỡng bức và, ở phía đông, giết hại hàng loạt dân thường và tù binh chiến tranh.

Bất kỳ trình bày trung thực nào về Blitzkrieg cũng phải giữ cả hai sự thật cùng nhau: phương thức này có ảnh hưởng lớn về quân sự, và nó được dùng phục vụ một cuộc chiến tranh chinh phục.

Trong cách dùng hiện đại, thuật ngữ thường được áp dụng lỏng lẻo cho bất kỳ bước tiến quân sự nhanh nào, từ cuộc xâm lược Iraq năm 2003 tới những tuần đầu của cuộc xâm lược Ukraine của Nga năm 2022.

Các sử gia thường cảnh báo chống lại cách dùng lỏng lẻo này: như Karl-Heinz Frieser và những người khác đã lập luận, Blitzkrieg nên được hiểu nhất như mô tả của một thực tiễn lịch sử cụ thể — tác chiến cơ động của Đức giai đoạn 1939–1941 — chứ không phải lời giải thích phổ quát cho mọi chiến thắng nhanh chóng.

Bài học bền vững của nó hẹp hơn và hữu ích hơn: tốc độ, tập trung và phá vỡ chỉ huy của địch có thể quyết định một chiến dịch nhanh chóng, nhưng chỉ khi hậu cần, không quân và mục tiêu chính trị theo kịp những chiếc xe tăng đang tiến lên.

Đánh giá của giới sử học

Các sử gia bất đồng về mức độ Blitzkrieg được hoạch định sẵn và mức độ ứng biến. Quan điểm truyền thống, phổ biến sau chiến tranh, xem nó là một học thuyết có chủ ý do Guderian đề ra và Hitler áp đặt.

Karl-Heinz Frieser, trong nghiên cứu Blitzkrieg-Legende (1995, xuất bản tiếng Anh với tên The Blitzkrieg Legend), lập luận ngược lại: các chiến thắng năm 1940 là kết quả của ứng biến, của các chỉ huy Đức khai thác cơ hội, và của sai lầm phía Pháp, chứ không phải của một kế hoạch tổng thể có sẵn.

Quan điểm của Frieser hiện được chấp nhận rộng rãi, dù không phải không có tranh cãi. Các sử gia khác, như Robert Citino, nhấn mạnh tính liên tục với truyền thống tác chiến cơ động cũ hơn của Đức, bắt nguồn từ các cuộc chiến của Phổ thế kỷ 19.

Có sự đồng thuận rộng rãi hơn về hai điểm. Thứ nhất, thuật ngữ “Blitzkrieg” là nhãn hiệu báo chí, không phải học thuyết Đức — một điểm mà các nguồn tư liệu đều rõ ràng. Thứ hai, thành công của phương thức phụ thuộc vào những điều kiện cụ thể đã biến mất sau năm 1941, và danh tiếng của nó đã bị thổi phồng bởi ký ức về sáu tuần ở Pháp, lấn át bốn năm tiêu hao sau đó.

Như sử gia Richard Overy đã lưu ý, các chiến thắng đầu của Đức là có thật, nhưng chúng thuộc về một quân đội nhỏ hơn và ít cơ giới hóa hơn so với tưởng tượng thường thấy, và cuộc chiến cuối cùng được quyết định bởi công nghiệp, nhân lực và hậu cần — những lĩnh vực mà Đức yếu nhất.

A third debate concerns the influence of foreign writers on German thinking. After the war, B. H. Liddell Hart claimed that his writings on armoured warfare had shaped German doctrine, and his claim was widely repeated in English-language histories. Later research, notably by the historian John Mearsheimer, found little evidence that German officers had read Liddell Hart’s work in the 1930s, and the claim is now generally treated with scepticism.

The same applies to J. F. C. Fuller. The debate matters because it touches on a larger question: whether Blitzkrieg was imported theory or home-grown practice. The weight of the evidence now supports the second view — that the German method grew out of the Reichswehr’s own study of mobile warfare in the 1920s, out of the experience of the First World War, and out of the practical work of officers such as Guderian, rather than out of British theory.

The word “Blitzkrieg” itself has also entered everyday language far beyond military history: in sport, in business and in chess, a “blitz” now means any fast, overwhelming attack, a usage that would have surprised the journalists who first applied the word to the invasion of Poland.

Cuộc tranh luận thứ ba liên quan tới ảnh hưởng của các tác giả nước ngoài đối với tư duy Đức. Sau chiến tranh, B. H. Liddell Hart tuyên bố rằng các tác phẩm của ông về tác chiến thiết giáp đã định hình học thuyết Đức, và tuyên bố này được lặp lại rộng rãi trong các sách lịch sử tiếng Anh.

Nghiên cứu sau này, đáng chú ý là của sử gia John Mearsheimer, tìm thấy ít bằng chứng cho thấy sĩ quan Đức đã đọc tác phẩm của Liddell Hart trong thập niên 1930, và tuyên bố này hiện thường được xem xét với sự hoài nghi. Điều tương tự cũng áp dụng cho J. F. C. Fuller.

Cuộc tranh luận có ý nghĩa vì nó chạm tới một câu hỏi lớn hơn: liệu Blitzkrieg là lý thuyết nhập khẩu hay thực hành trong nước. Sức nặng của bằng chứng hiện nay ủng hộ quan điểm thứ hai — rằng phương thức Đức phát triển từ chính nghiên cứu của Reichswehr về tác chiến cơ động trong thập niên 1920, từ kinh nghiệm Chiến tranh Thế giới thứ nhất, và từ công việc thực tiễn của các sĩ quan như Guderian, chứ không phải từ lý thuyết Anh.

Bản thân từ “Blitzkrieg” cũng đã đi vào ngôn ngữ hàng ngày vượt xa lịch sử quân sự: trong thể thao, kinh doanh và cờ vua, một đòn “blitz” nay có nghĩa là bất kỳ cuộc tấn công nhanh và áp đảo nào, một cách dùng hẳn đã khiến các nhà báo đầu tiên áp dụng từ này cho cuộc xâm lược Ba Lan phải ngạc nhiên.

Bài viết liên quan

• Dive Bombing
• Guerrilla Warfare
• Island Hopping

Câu hỏi thường gặp

Blitzkrieg là gì?*
Blitzkrieg, tiếng Đức nghĩa là “chiến tranh chớp nhoáng”, mô tả các cuộc tấn công kết hợp binh chủng tốc độ cao, trong đó xe tăng tập trung, bộ binh cơ giới và không quân yểm trợ trực tiếp xuyên thủng một đoạn hẹp của mặt trận rồi thọc sâu vào hậu phương địch. Đây là thuật ngữ thường dùng cho các chiến dịch đầu của Đức giai đoạn 1939–1941.

Blitzkrieg có phải học thuyết chính thức của Đức không?*
Không. Từ này chưa bao giờ được Wehrmacht dùng làm thuật ngữ quân sự chính thức và không xuất hiện trong bất kỳ học thuyết hay sách hướng dẫn nào của Đức. Nó xuất hiện trên một tạp chí Đức năm 1935 và được báo chí Anh, Mỹ phổ biến sau cuộc xâm lược Ba Lan năm 1939. Chính Hitler gọi nó là “một từ hoàn toàn ngu ngốc”.

Ai đã phát minh ra Blitzkrieg?*
Không một cá nhân nào phát minh ra nó. Heinz Guderian là người ủng hộ hàng đầu cho tác chiến thiết giáp, Erich von Manstein định hình kế hoạch đánh Pháp năm 1940, và phương thức này dựa trên truyền thống tác chiến cơ động cũ hơn của Đức. Các sử gia như Karl-Heinz Frieser lập luận rằng các chiến thắng năm 1940 phần lớn là ứng biến chứ không phải thực thi một kế hoạch có sẵn.

Vì sao Blitzkrieg thất bại ở Liên Xô?*
Liên Xô quá rộng lớn, đường sá quá kém và lực lượng dự bị quá sâu để một chiến dịch ngắn có thể thành công. Tuyến tiếp tế Đức căng ra, xe tăng hỏng hóc, và hệ thống phòng thủ chiều sâu của Liên Xô hấp thụ các mũi đột phá. Cuộc tiến quân của Đức bị chặn đứng trước Moskva tháng 12 năm 1941.

Đức mất bao lâu để đánh bại Pháp năm 1940?*
Pháp ký đình chiến ngày 22 tháng 6 năm 1940, sáu tuần sau khi cuộc tấn công của Đức bắt đầu ngày 10 tháng 5 năm 1940. Lệnh đình chiến có hiệu lực ngày 25 tháng 6.

Ngày nay Blitzkrieg còn được dùng không?*
Từ này vẫn được dùng lỏng lẻo cho bất kỳ cuộc tấn công nhanh nào, nhưng các quân đội hiện đại không gọi học thuyết của mình là Blitzkrieg. Các nguyên tắc nền tảng — kết hợp binh chủng, tốc độ, tập trung và phá vỡ chỉ huy địch — vẫn là trung tâm của tác chiến cơ động hiện đại.

Nguồn

1. Wikipedia, “Blitzkrieg” — definition, the origin of the term, the 1935 Deutsche Wehr reference, and the statement that the Wehrmacht never officially adopted it as a concept or doctrine.
2. Encyclopaedia Britannica, “Blitzkrieg” — summary of the method and its use in Poland and France.
3. Karl-Heinz Frieser, The Blitzkrieg Legend: The 1940 Campaign in the West (Naval Institute Press, 2005; German original 1995) — the argument that the 1940 victories were improvised rather than planned doctrine.
4. Heinz Guderian, Achtung — Panzer! (1937; English edition, Cassell, 1992) — Guderian’s own case for concentrated armoured divisions.
5. Robert M. Citino, The German Way of War: From the Thirty Years’ War to the Third Reich (University Press of Kansas, 2005) — Blitzkrieg in the context of older German manoeuvre traditions.
6. Richard Overy, Why the Allies Won (W. W. Norton, 1995) — the material and industrial limits behind Germany’s early victories.