Trận Caen

1. Mở đầu

Caen chỉ hoàn toàn nằm trong tay Đồng minh vào ngày 6 tháng 8 năm 1944 — và khi đó phần lớn thành phố đã thành đống đổ nát, cả hai bên đều chịu hàng chục nghìn thương vong. Theo kế hoạch, Trận Caen lẽ ra phải kết thúc ngay trong ngày D-Day. Kế hoạch xâm lược Normandy của Đồng minh giao cho Sư đoàn Bộ binh 3 của Anh nhiệm vụ chiếm thành phố vào ngày 6 tháng 6 năm 1944, ngày đầu tiên của cuộc đổ bộ, rồi dùng thành phố làm bàn đạp cho cuộc tiến quân về phía nam tới Falaise. Thay vào đó, Caen trở thành một trong những trận đánh kéo dài và khốc liệt nhất của chiến dịch Normandy. Trong hai tháng, quân Anh và Canada đã chiến đấu từng mét qua các làng mạc, hàng rào cây, rừng và vùng ngoại ô của một thành phố đổ nát, chống lại các sư đoàn thiết giáp Đức mà Adolf Hitler đã ra lệnh phải giữ thành phố bằng mọi giá.

Trận đánh này quan trọng vì hai lý do. Thứ nhất, nó là bản lề của toàn bộ chiến dịch Normandy: trong khi quân Anh và Canada ghìm chặt gần như toàn bộ thiết giáp Đức quanh Caen, quân Mỹ đã có thể đột phá ở đầu phía tây của đầu cầu, trước tiên tại Saint-Lô rồi trong Chiến dịch Cobra cuối tháng 7. Thứ hai, nó trở thành một cuộc tranh cãi kéo dài. Các nhà phê bình cho rằng Tướng Bernard Montgomery, tư lệnh mặt đất của Đồng minh, đã hứa hẹn quá nhiều, tiến quân quá chậm và lãng phí sinh mạng trong các cuộc tấn công trực diện vào một thành phố lẽ ra có thể vòng qua. Những người bênh vực ông đáp lại rằng việc ghìm chặt xe tăng Đức tại Caen chính là điều kế hoạch yêu cầu, và cuộc đột phá ở phía tây chỉ có thể thực hiện được vì quân Đức đã tiêu hao sức lực ở phía đông. Bài viết này trình bày những gì đã xảy ra, cái giá phải trả, và vì sao các sử gia vẫn còn tranh cãi về nó.

2. Thông tin chính

Ngày	6 tháng 6 – 6 tháng 8 năm 1944
Địa điểm	Caen và vùng phụ cận, Calvados, Normandy, Pháp
Kết quả	Đồng minh thắng; chiếm được Caen, nhưng phải sau hai tháng chiến đấu
Chỉ huy Đồng minh	Tướng Bernard Montgomery (Cụm tập đoàn quân 21); Trung tướng Miles Dempsey (Tập đoàn quân 2 của Anh); Trung tướng Guy Simonds (Quân đoàn II Canada)
Chỉ huy Đức	Thống chế Erwin Rommel (Cụm tập đoàn quân B); Tướng Leo Geyr von Schweppenburg (Cụm Thiết giáp Tây); SS-Obergruppenführer Sepp Dietrich (Quân đoàn Thiết giáp SS I)
Lực lượng Đồng minh	Tập đoàn quân 2 của Anh và Tập đoàn quân 1 của Canada, tăng lên nhiều quân đoàn; hàng trăm xe tăng và ưu thế áp đảo trên không và trên biển
Lực lượng Đức	Các đơn vị thuộc tới 8 sư đoàn thiết giáp vào các thời điểm khác nhau, gồm Sư đoàn Thiết giáp SS 12, Sư đoàn Panzer Lehr và Sư đoàn Thiết giáp 21
Tổn thất Đồng minh	Ước tính 40.000–50.000 thương vong trong trận đánh Caen (xem mục Thương vong & tổn thất)
Tổn thất Đức	Ước tính 40.000–60.000 thương vong, gồm nhiều xe tăng bị phá hủy
Tổn thất dân thường	Ước tính 2.000–3.000 dân thường thiệt mạng tại Caen; phần lớn thành phố bị phá hủy

3. Bối cảnh

Vì sao Caen quan trọng

Caen là thành phố khoảng 60.000 dân, thủ phủ của tỉnh Calvados và là thành phố lớn nhất trong khu vực đổ bộ ở Normandy. Thành phố nằm án ngữ sông Orne và kênh đào Caen, cách các bãi đổ bộ khoảng 14 km vào nội địa, tại ngã ba các con đường tới Bayeux, Falaise, Paris và cảng Cherbourg. Ai giữ Caen sẽ kiểm soát vùng đất bằng phẳng, trống trải phía nam thành phố — vùng đất lý tưởng cho xe tăng — cùng mạng lưới đường bộ dẫn vào nội địa nước Pháp. Với Đồng minh, Caen là chìa khóa của sườn phía đông: chiếm được thành phố sẽ bảo vệ đầu cầu khỏi một cuộc phản công của Đức từ phía đông, đồng thời mở đường tới Paris. Với quân Đức, giữ Caen cũng quan trọng không kém: chừng nào họ còn giữ thành phố, Đồng minh còn bị giam trong một đầu cầu hẹp, và thiết giáp Đức có thể tập trung trong một khu vực nhỏ để chặn mọi cuộc đột phá.

Kế hoạch của Đồng minh

Kế hoạch của Đồng minh, Chiến dịch Overlord, giao việc chiếm Caen cho Sư đoàn Bộ binh 3 của Anh, đổ bộ lên bãi Sword vào sáng ngày 6 tháng 6 năm 1944. Sư đoàn này phải đổ bộ, tiến vào nội địa và chiếm thành phố trước khi đêm xuống. Kế hoạch rất tham vọng — có người còn nói là quá tham vọng — vì nó giả định rằng hệ thống phòng thủ Đức sẽ nhanh chóng sụp đổ, rằng Sư đoàn Thiết giáp 21, sư đoàn thiết giáp Đức duy nhất gần các bãi biển, sẽ phản ứng chậm chạp, và rằng lính dù được thả xuống phía đông sông Orne sẽ giữ các cây cầu và ngăn viện binh Đức tới được thành phố. Cuối cùng, gần như không có giả định nào trong số đó trở thành sự thật.

Sư đoàn 3 được Sư đoàn Dù 6 yểm trợ, đơn vị đã đổ bộ xuống phía đông sông Orne trong đêm, cùng hỏa lực hải pháo từ các chiến hạm ngoài khơi bãi Sword. Sư đoàn trưởng, Thiếu tướng Tom Rennie, được cho biết Caen sẽ thất thủ ngay trong ngày đầu tiên, và binh sĩ của ông đổ bộ với đầy tự tin. Nhưng kế hoạch không chừa chỗ cho sự chậm trễ: nếu sư đoàn không tới được Caen trước khi đêm xuống, quân Đức sẽ có thời gian đưa lực lượng dự bị lên, và thành phố sẽ trở thành một pháo đài. Và cuối cùng, đúng là như vậy.

Hệ thống phòng thủ của Đức

Hệ thống phòng thủ của Đức tại Normandy rất đáng gờm. Bức tường Đại Tây Dương, hệ thống công sự dọc bờ biển, được yểm trợ bởi lực lượng dự bị cơ động gồm các sư đoàn thiết giáp đóng sâu trong nội địa, cùng một cơ cấu chỉ huy mà dù có nhiều khiếm khuyết vẫn có thể điều quân nhanh chóng ngay khi cuộc xâm lược bắt đầu. Sư đoàn Thiết giáp 21, do Trung tướng Edgar Feuchtinger chỉ huy, đóng ngay phía nam Caen, và xe tăng của sư đoàn này có thể tới các bãi đổ bộ trong vài giờ. Đằng sau nó là Quân đoàn Thiết giáp SS I, gồm Sư đoàn Thiết giáp SS 12 “Hitlerjugend” và Sư đoàn Panzer Lehr — hai trong những đơn vị thiết giáp mạnh nhất của Lục quân Đức. Tư lệnh Đức ở phía tây, Thống chế Gerd von Rundstedt, và tư lệnh Cụm tập đoàn quân B, Thống chế Erwin Rommel, bất đồng về cách sử dụng các lực lượng dự bị này — Rommel muốn đưa chúng sát bờ biển, Rundstedt muốn giữ chúng lại phía sau — nhưng cả hai đều đồng ý rằng Caen không được phép thất thủ.

Địa hình

Địa hình quanh Caen cũng có lợi cho bên phòng thủ. Phía bắc thành phố, mặt đất bị chia cắt bởi các làng nhỏ, vườn cây ăn quả và hàng rào cây — vùng bocage — tạo chỗ ẩn nấp cho quân phòng thủ và khiến xe tăng khó cơ động. Phía nam thành phố, mặt đất mở ra thành đồng bằng phẳng hướng về Falaise, nhưng để tới đó Đồng minh phải vượt sông Orne và sông Odon, đồng thời đánh qua vành đai làng mạc mà quân Đức đã biến thành các cứ điểm. Quân Đức đã tận dụng địa hình rất tốt: họ giữ vùng cao phía nam Caen, tại gò Bourguébus và gò Verrières, từ đó họ có thể quan sát và pháo kích mọi động thái của Đồng minh.

Vùng bocage là yếu tố cân bằng lớn của chiến dịch Normandy: ở vùng đất bị chia cắt bởi hàng rào cây, xe tăng không thể cơ động, quan sát viên pháo binh không thể nhìn xa, và mỗi cánh đồng trở thành một pháo đài nhỏ. Quân Đức, vốn đã ở Normandy bốn năm, hiểu rõ vùng bocage, và họ dùng nó để cầm chân Đồng minh trong nhiều tuần. Các con sông cũng quan trọng không kém: sông Orne và sông Odon là những chướng ngại cuối cùng trước vùng đất trống phía nam, và quân Đức giữ vùng cao bên kia sông, từ đó họ có thể quan sát và pháo kích mọi động thái của Đồng minh.

Thành phố và các con sông

Caen nằm ở tỉnh Calvados, Normandy, cách bờ biển eo biển Manche khoảng 14 km vào nội địa, tại nơi sông Orne và kênh đào Caen gặp nhau. Thành phố được xây dựng hai bên bờ sông Orne, khu phố cổ ở bờ bắc và các khu ngoại ô mới hơn, gồm ga xe lửa và các khu công nghiệp, ở bờ nam. Phía bắc, mặt đất dốc nhẹ về phía bờ biển, xen kẽ các làng mạc — Cambes, Lebisey, Epron, Bretteville-sur-Odon — cùng rừng cây và vườn cây ăn quả. Phía nam, mặt đất mở ra thành đồng bằng chạy tới Falaise, cách khoảng 30 km, và xa hơn tới Paris. Đồng bằng bằng phẳng, trống trải và lý tưởng cho xe tăng, và đó là phần thưởng mà cả hai bên đều chiến đấu để giành lấy.

Bản thân thành phố là một pháo đài: các tòa nhà đá, nhà thờ và nhà máy của nó được biến thành các cứ điểm, và đường phố trở thành những vùng giết chóc. Quân Đức giữ nửa phía nam thành phố, bên kia sông Orne, trong một tháng sau khi nửa phía bắc thất thủ, và họ dùng con sông như một hào nước, phá hủy các cây cầu và pháo kích bất kỳ ai cố vượt qua.

Vì sao địa hình có lợi cho bên phòng thủ

Các con sông là chìa khóa của trận đánh. Sông Orne, chảy qua thành phố, và sông Odon, hợp lưu với sông Orne phía tây Caen, là những chướng ngại mà Đồng minh phải vượt qua để tới vùng đất trống phía nam. Quân Đức giữ vùng cao phía nam các con sông — Đồi 112, gò Bourguébus và gò Verrières — và từ những cao điểm đó họ có thể quan sát và pháo kích mọi động thái của Đồng minh. Các làng mạc quanh Caen — Tilly-sur-Seulles, Villers-Bocage, Fontenay-le-Pesnel, Cheux, Carpiquet — đều bị biến thành pháo đài, mỗi làng có đồn trú riêng, pháo chống tăng riêng và tầm bắn riêng. Vùng bocage, vùng đất hàng rào cây với những cánh đồng nhỏ bao quanh bởi bờ đất dày, bao phủ mặt đất phía bắc và phía tây thành phố, khiến xe tăng khó cơ động và bộ binh dễ ẩn nấp. Địa hình của Caen giải thích vì sao trận đánh kéo dài hai tháng: mặt đất có lợi cho bên phòng thủ ở mọi bước, và Đồng minh phải chiến đấu vì từng ngôi làng, từng khu rừng và từng ngọn đồi trước khi tới được đồng bằng.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng Đồng minh

Lực lượng Đồng minh tham chiến tại Caen được lấy từ Tập đoàn quân 2 của Anh, do Trung tướng Miles Dempsey chỉ huy, dưới quyền chỉ huy chung của Cụm tập đoàn quân 21 của Tướng Bernard Montgomery. Các đơn vị chủ lực là Quân đoàn I, Quân đoàn XXX và Quân đoàn VIII của Anh, cùng Quân đoàn II Canada, tới sau khi trận đánh đã diễn ra. Sư đoàn Bộ binh 3 của Anh, đơn vị đã đổ bộ lên bãi Sword trong ngày D-Day, là đơn vị đầu tiên chiến đấu vì thành phố; trong những tuần tiếp theo, sư đoàn này được tiếp sức bởi Sư đoàn 51 (Highland), Sư đoàn 43 (Wessex), Sư đoàn 15 (Scotland), Sư đoàn Thiết giáp 11, Sư đoàn Thiết giáp 7 và Sư đoàn Thiết giáp Cận vệ, cùng Sư đoàn Bộ binh 2 và 3 của Canada và Sư đoàn Thiết giáp 4 của Canada. Đồng minh còn có ưu thế áp đảo trên không từ Không quân Chiến thuật 2 và Không quân 9 của Mỹ, cùng hỏa lực hải pháo từ các chiến hạm ngoài khơi — những lợi thế ngày càng tăng khi chiến dịch tiếp diễn.

	Đồng minh	Đức
Bộ binh	Sư đoàn 3, 51, 43, 15, 49 và 59 của Anh; Sư đoàn 2 và 3 của Canada	Sư đoàn Bộ binh 346, 711 và 716; một phần Sư đoàn 272 và 277
Thiết giáp	Sư đoàn Thiết giáp 11, 7 và Cận vệ; Sư đoàn Thiết giáp 4 của Canada; các lữ đoàn thiết giáp độc lập	Sư đoàn Thiết giáp 21; Sư đoàn Thiết giáp SS 12; Sư đoàn Panzer Lehr; Sư đoàn Thiết giáp SS 1 và 2 (về sau); Sư đoàn Thiết giáp SS 9 và 10
Pháo binh	Hàng trăm khẩu pháo dã chiến, cùng hỏa lực hải pháo và máy bay ném bom hạng nặng yểm trợ	Các trung đoàn pháo thiết giáp; pháo 88 mm dùng trong vai trò chống tăng
Không quân yểm trợ	Không quân Chiến thuật 2 (RAF); Không quân 9 của Mỹ; Bộ tư lệnh Máy bay ném bom	Không quân Đức: rất ít máy bay trên bầu trời Normandy vào tháng 7 năm 1944
Quân số	Vài trăm nghìn quân đã đi qua khu vực Caen trong hai tháng	Vào lúc cao điểm, khoảng 100.000–150.000 quân trong khu vực Caen (ước tính)

Các sư đoàn thiết giáp Đức

Lực lượng Đức tại Caen, xét từng người một, thuộc hàng tinh nhuệ nhất của Lục quân Đức. Sư đoàn Thiết giáp SS 12 “Hitlerjugend” gồm các tình nguyện viên trẻ, nhiều người chỉ mới 17 hoặc 18 tuổi, do các sĩ quan và hạ sĩ quan giàu kinh nghiệm từ Sư đoàn Thiết giáp SS 1 dẫn dắt. Họ cuồng tín, được trang bị tốt với xe tăng Panther và Panzer IV, và chiến đấu với quyết tâm khiến quân Anh và Canada sửng sốt. Sư đoàn Panzer Lehr là đơn vị biểu diễn của Lục quân Đức, được trang bị những xe tăng tốt nhất và những kíp xe giàu kinh nghiệm nhất. Sư đoàn Thiết giáp 21 tuy yếu hơn nhưng hiểu địa hình quanh Caen hơn bất kỳ đơn vị Đức nào khác. Các sư đoàn bộ binh Đức giữ tuyến — Sư đoàn 716, Sư đoàn 346 và các sư đoàn khác — kém mạnh hơn, nhưng họ chiến đấu từ các vị trí đã chuẩn bị trong làng mạc và rừng cây, và được các sư đoàn thiết giáp yểm trợ như lực lượng dự bị cơ động.

Sư đoàn SS 12, nói riêng, chiến đấu dữ dội đến mức khiến kẻ thù sửng sốt: các binh sĩ trẻ của sư đoàn, nhiều người còn ở tuổi thiếu niên, từ chối đầu hàng, và họ tiếp tục chiến đấu ngay cả khi vị trí của mình đã bị bao vây. Sư đoàn trưởng, SS-Brigadeführer Fritz Witt, bị hải pháo giết chết ngày 14 tháng 6, và người kế nhiệm ông, Kurt Meyer, là một trong những sư đoàn trưởng trẻ nhất của Lục quân Đức. Hành vi của sư đoàn này cũng gắn với tội ác chiến tranh: binh sĩ của sư đoàn đã sát hại tù binh Canada tại Abbaye d’Ardenne, một tội ác mà sau này Meyer bị xét xử và kết án.

Trận đánh tiêu hao

Cán cân lực lượng dần nghiêng về phía Đồng minh, nhưng chậm chạp. Đồng minh có thể bù đắp tổn thất và đưa thêm sư đoàn mới vào; quân Đức thì không. Mỗi xe tăng Đức bị phá hủy đều khó thay thế, mỗi kíp xe giàu kinh nghiệm mất đi là mất hẳn. Đến cuối tháng 7, các sư đoàn thiết giáp Đức tại Caen chỉ còn là cái bóng của chính mình hồi tháng 6 — Sư đoàn SS 12, chẳng hạn, đã mất phần lớn xe tăng và nhiều sĩ quan giỏi nhất — nhưng họ vẫn giữ tuyến, và sẽ giữ tuyến cho đến khi Đồng minh cuối cùng đột phá về phía nam thành phố vào tháng 8.

Đồng minh cũng phải trả giá đắt cho cuộc chiến tiêu hao này: các sư đoàn bộ binh Anh chiến đấu tại Caen chịu một trong những tỉ lệ thương vong cao nhất của cuộc chiến, và nhiều tiểu đoàn mất hơn một nửa quân số trong các trận đánh vì làng mạc và ngọn đồi quanh thành phố. Nhưng Đồng minh có thể bù đắp tổn thất, còn quân Đức thì không, và đó, cuối cùng, là điểm khác biệt giữa hai bên, cũng là lý do vì sao trận đánh, dù tốn kém đến vậy, vẫn kết thúc bằng thắng lợi của Đồng minh.

Chỉ huy Đồng minh

Tướng Bernard Montgomery (Đồng minh). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân 21 và toàn bộ lực lượng mặt đất Đồng minh tại Normandy cho tới tháng 9 năm 1944. Montgomery lập kế hoạch xâm lược và chỉ đạo trận đánh Caen. Ông được khen ngợi vì lập kế hoạch cẩn thận và bị phê bình vì thận trọng quá mức cũng như vì cái giá của các chiến dịch tại Caen. Sau này ông chỉ huy cuộc tiến quân của Đồng minh vào Đức và tiếp nhận sự đầu hàng của Đức ở vùng tây bắc vào tháng 5 năm 1945.

Trung tướng Miles Dempsey (Đồng minh). Tư lệnh Tập đoàn quân 2 của Anh, đơn vị đã chiến đấu vì Caen. Dempsey là một quân nhân trầm lặng, chuyên nghiệp, người đã lập kế hoạch và thực hiện các chiến dịch — Perch, Epsom, Charnwood và Goodwood — dưới sự chỉ đạo của Montgomery. Sau này ông chỉ huy Tập đoàn quân 2 trong cuộc tiến quân qua Bỉ, Hà Lan và vào Đức.

Trung tướng Guy Simonds (Đồng minh). Tư lệnh Quân đoàn II Canada, đơn vị tới Normandy vào tháng 7 năm 1944 và chiến đấu trong các trận đánh vì gò Verrières rồi sau đó vì Falaise. Simonds là một trong những chỉ huy Đồng minh sáng tạo nhất, và việc ông sử dụng xe bọc thép chở quân trong Chiến dịch Totalize là một bước phát triển chiến thuật đáng chú ý.

Chỉ huy Đức

Thống chế Erwin Rommel (Đức). Tư lệnh Cụm tập đoàn quân B, chịu trách nhiệm phòng thủ Normandy. Rommel từng chỉ huy Quân đoàn châu Phi tại Bắc Phi và là một trong những tướng lĩnh nổi tiếng nhất của Đức. Ông bị thương trong một cuộc không kích ngày 17 tháng 7 năm 1944 và sau đó bị ép phải tự sát sau khi bị liên lụy tới âm mưu ám sát Hitler ngày 20 tháng 7 năm 1944.

Tướng Leo Geyr von Schweppenburg (Đức). Tư lệnh Cụm Thiết giáp Tây, lực lượng thiết giáp dự bị của Đức tại Normandy. Geyr bị Hitler cách chức vào tháng 7 năm 1944 sau khi bất đồng với Hitler về cách tiến hành trận đánh.

SS-Obergruppenführer Sepp Dietrich (Đức). Tư lệnh Quân đoàn Thiết giáp SS I, gồm Sư đoàn Thiết giáp SS 12 và Sư đoàn Panzer Lehr. Dietrich là sĩ quan SS lâu năm, đã ở bên Hitler từ những năm 1920. Quân đoàn của ông đã chiến đấu trong những trận đánh khốc liệt nhất tại Caen, và các sư đoàn của ông chịu tổn thất nặng nề.

5. Diễn biến mở đầu

Ngày D-Day và thất bại trong việc chiếm Caen, 6–7 tháng 6

Sư đoàn Bộ binh 3 đổ bộ lên bãi Sword lúc 07:25 ngày 6 tháng 6 năm 1944, bãi biển cuối cùng trong năm bãi bị tấn công, và tiến vào nội địa nhanh hơn bất kỳ sư đoàn nào khác trong ngày hôm đó. Đến giữa buổi chiều, các tiểu đoàn đi đầu của sư đoàn đã tới vùng ngoại ô Caen, chỉ cách trung tâm thành phố vài km, và có lúc tưởng như kế hoạch sẽ thành công. Nhưng cuộc tiến quân đã vượt quá tầm yểm trợ: xe tăng vẫn đang được đưa lên bờ, pháo binh chưa vào vị trí, và sườn của sư đoàn bị hở. Khoảng 16:00, Sư đoàn Thiết giáp 21 phản công, chọc thủng khoảng trống giữa Sư đoàn 3 của Anh và lính dù phía đông sông Orne, rồi tới được bờ biển tại Lion-sur-Mer. Cuộc phản công bị đẩy lùi bởi hải pháo và pháo chống tăng, nhưng nó đã chặn đứng cuộc tiến quân của Anh. Caen không bị chiếm trong ngày D-Day, và phải hai tháng nữa thành phố mới thất thủ.

Ngày hôm sau, 7 tháng 6, quân Anh thử lại. Sư đoàn 3 và Sư đoàn 51 (Highland) tấn công về phía thành phố, nhưng họ chạm trán Sư đoàn Thiết giáp SS 12, đơn vị đã tới từ phía đông nam trong đêm và chiếm vị trí quanh các làng phía bắc Caen. Giao tranh tại rừng Lebisey và làng Cambes rất ác liệt, và quân Anh tiến được rất ít. Quân Đức, về phần mình, mở cuộc phản công vào tối ngày 7 tháng 6, và cuộc phản công này cũng bị đẩy lùi. Cả hai bên lúc này đều đào công sự, và trận đánh vì Caen đang dần trở thành một cuộc giằng co dài và hao mòn.

6. Trận đánh chính

Perch và Epsom: các trận đánh vì sông Odon

Nỗ lực tiếp theo của Montgomery nhằm chiếm Caen là Chiến dịch Perch, bắt đầu ngày 7 tháng 6. Kế hoạch là Quân đoàn XXX, dưới quyền Trung tướng Gerard Bucknall, vòng qua phía tây Caen, qua Tilly-sur-Seulles và Villers-Bocage, rồi đánh về phía đông để chiếm thành phố từ phía nam. Chiến dịch khởi đầu tốt đẹp: Sư đoàn 50 (Northumbrian) chiếm Bayeux, và Sư đoàn Thiết giáp 7 tiến về Villers-Bocage. Nhưng cuộc tiến quân chạm trán Sư đoàn Panzer Lehr, và ngày 13 tháng 6, tại Villers-Bocage, một lực lượng nhỏ của Đức dưới quyền SS-Obersturmführer Michael Wittmann, với một vài xe tăng Tiger, đã phục kích đoàn quân Anh đi đầu và phá hủy hơn hai mươi xe tăng và xe bọc thép chỉ trong vài phút. Cú sốc của cuộc phục kích, cùng sự xuất hiện của Sư đoàn Thiết giáp 2, đã chặn đứng cuộc tiến quân của Anh. Quân đoàn XXX rút lui, và Chiến dịch Perch bị hủy bỏ. Giao tranh quanh Tilly-sur-Seulles, một ngôi làng nhỏ đổi chủ nhiều lần, kéo dài hai tuần và khiến cả hai bên tổn thất nặng nề. Bản thân Tilly bị phá hủy, và Sư đoàn 50 của Anh chịu khoảng 6.000 thương vong trong trận đánh vì ngôi làng và khu rừng xung quanh.

Chiến dịch lớn tiếp theo là Epsom, bắt đầu ngày 26 tháng 6. Quân đoàn VIII, dưới quyền Trung tướng Richard O’Connor, tấn công qua sông Odon, phía tây Caen, với mục tiêu vượt sông, chiếm vùng cao tại Đồi 112, rồi đánh về phía đông để chiếm Caen từ phía nam. Cuộc tấn công được yểm trợ bởi đợt pháo kích dữ dội — hơn 700 khẩu pháo — cùng Sư đoàn Thiết giáp 11 và Sư đoàn 15 (Scotland). Bộ binh vượt sông Odon ngày 27 tháng 6, và Sư đoàn Thiết giáp 11 tới được vùng cao, nhưng quân Đức phản ứng nhanh chóng: Sư đoàn Thiết giáp SS 1 và Sư đoàn Thiết giáp SS 2 được tung vào trận đánh, và giao tranh vì Đồi 112 trở thành một trong những trận đẫm máu nhất của chiến dịch. Đồi 112 đổi chủ nhiều lần, và khi Epsom kết thúc ngày 30 tháng 6, quân Anh đã giành được một đầu cầu nhỏ qua sông Odon nhưng chưa đột phá được. Chiến dịch khiến quân Anh mất khoảng 4.000 thương vong, và quân Đức cũng khoảng chừng đó — nhưng nó đã kéo sáu sư đoàn thiết giáp tới khu vực Caen, mà theo Montgomery, đó chính là mục đích.

Charnwood và Goodwood: các trận đánh tháng 7

Charnwood và vụ oanh tạc Caen

Tối ngày 7 tháng 7, hơn 450 máy bay ném bom hạng nặng của Bộ tư lệnh Máy bay ném bom RAF thả khoảng 2.500 tấn bom xuống phần phía bắc Caen, trong lần đầu tiên máy bay ném bom hạng nặng được dùng để yểm trợ trực tiếp bộ binh tại Normandy. Vụ oanh tạc phá hủy phần lớn trung tâm thành phố và giết chết khoảng 300–400 dân thường Pháp chỉ trong một đêm, nhưng nó không phá hủy được hệ thống phòng thủ Đức, vốn phần lớn nằm ngoài khu vực bị oanh tạc. Sáng hôm sau, 8 tháng 7, Chiến dịch Charnwood bắt đầu: ba sư đoàn bộ binh — Sư đoàn 3 của Anh, Sư đoàn 51 (Highland) và Sư đoàn 3 của Canada — tấn công thành phố từ phía bắc, được xe tăng và pháo binh yểm trợ. Giao tranh diễn ra từng nhà, và quân Đức, chủ yếu là Sư đoàn Thiết giáp SS 12 và Sư đoàn Dã chiến 16 của Không quân Đức, chiến đấu vì từng con phố. Đến tối ngày 9 tháng 7, quân Anh và Canada giữ nửa phía bắc Caen, tới sông Orne. Nửa phía nam, bên kia sông, vẫn trong tay quân Đức. Bản thân thành phố là một đống đổ nát: khoảng 75% tòa nhà đã bị phá hủy hoặc hư hại nặng, và ước tính 2.000–3.000 dân thường đã thiệt mạng kể từ ngày 6 tháng 6, phần lớn do oanh tạc và pháo kích của Đồng minh. Việc chiếm được nửa phía bắc Caen là một thắng lợi hạn chế, và nó được mua bằng cái giá đắt.

Goodwood và trận đánh thiết giáp

Chiến dịch lớn nhất của trận đánh là Goodwood, bắt đầu ngày 18 tháng 7. Ba sư đoàn thiết giáp — Sư đoàn 11, Sư đoàn 7 và Sư đoàn Cận vệ — tấn công phía đông Caen, vượt sông Orne, với mục tiêu xuyên thủng tuyến phòng thủ Đức và tới Falaise. Cuộc tấn công được mở đầu bằng đợt oanh tạc của hơn 1.000 máy bay ném bom hạng nặng, đợt oanh tạc trên không lớn nhất yểm trợ bộ binh từng thấy. Xe tăng tiến được vài km trong ngày đầu tiên, nhưng chúng chạm trán một vành đai sâu pháo chống tăng Đức, gồm pháo 88 mm, trên gò Bourguébus, và bị chặn lại. Trong ba ngày giao tranh, quân Anh mất khoảng 400 xe tăng — dù phần lớn được thu hồi và sửa chữa — và khoảng 5.500 thương vong, trong khi quân Đức mất khoảng 100 xe tăng và ước tính 6.000 thương vong. Goodwood không đột phá được, và kể từ đó nó luôn bị phê bình là một thất bại tốn kém. Nhưng nó đã ghìm chặt thiết giáp Đức: vào lúc cao điểm của Goodwood, sáu trong chín sư đoàn thiết giáp Đức tại Normandy đang đối đầu quân Anh phía đông Caen.

Cùng lúc đó, quân Canada mở Chiến dịch Atlantic, phía nam Caen, rồi Chiến dịch Spring ngày 25 tháng 7, một cuộc tấn công vào gò Verrières khiến quân Canada mất khoảng 1.500 thương vong chỉ trong một ngày, gồm cả sự gần như bị tiêu diệt của trung đoàn Black Watch, đơn vị mất khoảng 300 người. Gò Verrières không bị chiếm. Giao tranh trong tháng 7 là đẫm máu nhất của trận đánh vì Caen, và nó khiến cả hai bên kiệt sức.

Chiếm được thành phố, 6 tháng 8

Đến cuối tháng 7, quân Mỹ đã đột phá ở phía tây trong Chiến dịch Cobra, và mặt trận Đức tại Normandy bắt đầu sụp đổ. Quân Đức tại Caen, vốn đã giữ thành phố hai tháng, giờ đây có nguy cơ bị bao vây. Ngày 6 tháng 8 năm 1944, những đơn vị Đức cuối cùng rút khỏi nửa phía nam Caen, và thành phố cuối cùng nằm trong tay Đồng minh — hai tháng sau ngày nó lẽ ra phải thất thủ trong ngày D-Day. Trận đánh đã kết thúc, nhưng chiến tranh tại Normandy thì chưa: giao tranh giờ đây chuyển về phía nam, tới Falaise, nơi Tập đoàn quân 7 của Đức sẽ bị bao vây và phần lớn bị tiêu diệt trong túi Falaise. Việc chiếm nửa phía nam thành phố do Quân đoàn I của Anh và quân Canada thực hiện, họ vượt sông Orne dưới hỏa lực và dọn sạch các vị trí còn lại của Đức từng phố một, trong khi quân Đức, thiếu người, thiếu nhiên liệu và thiếu đạn dược, rút về phía nam để chiến đấu tiếp tại Falaise.

7. Bước ngoặt

Goodwood và việc ghìm chặt thiết giáp Đức

Không có một khoảnh khắc duy nhất nào làm xoay chuyển Trận Caen. Trận đánh thắng được — nếu có thể nói là thắng được — bằng tiêu hao, bằng cách bào mòn dần các sư đoàn thiết giáp Đức cho đến khi chúng không còn giữ được tuyến nữa. Nhưng nếu có một chiến dịch xứng đáng được gọi là bước ngoặt, đó là Chiến dịch Goodwood, từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 7. Goodwood không đạt được mục tiêu đã nêu là đột phá tới Falaise, và nó khiến quân Anh mất khoảng 400 xe tăng. Nhưng nó đã ghìm chặt thiết giáp Đức tại chỗ phía đông Caen đúng vào lúc quân Mỹ đang chuẩn bị Chiến dịch Cobra ở phía tây. Khi Cobra bắt đầu ngày 25 tháng 7, quân Đức gần như không còn lực lượng thiết giáp dự bị nào để đưa ra chống lại nó, vì xe tăng của họ vẫn đang đối đầu quân Anh tại Caen. Cuộc đột phá của Mỹ, và sự sụp đổ của mặt trận Đức tại Normandy sau đó, chỉ có thể thực hiện được nhờ sự hy sinh của các sư đoàn Anh và Canada tại Caen. Đó, ít nhất, là lập luận của những người bênh vực Montgomery, và đó là một lập luận mạnh: chính người Đức, sau chiến tranh, đã nói rằng họ bị buộc phải đưa thiết giáp tới Caen, và họ đã phải trả giá vì điều đó ở phía tây.

Máy bay ném bom hạng nặng

Bước ngoặt thứ hai là sự xuất hiện của máy bay ném bom hạng nặng. Vụ oanh tạc Caen ngày 7 tháng 7, cùng đợt oanh tạc lớn trước Goodwood, cho thấy Đồng minh có thể dồn hỏa lực áp đảo vào bất kỳ điểm nào trên mặt trận. Oanh tạc, tự nó, không thắng được trận đánh — tại Caen, cũng như tại bãi Omaha, bom thường trượt khỏi hệ thống phòng thủ Đức và phá hủy các thành phố Pháp thay vào đó — nhưng nó khiến quân Đức không thể di chuyển vào ban ngày, đồng thời bào mòn pháo binh và tuyến tiếp tế của họ. Đến cuối tháng 7, các sư đoàn Đức tại Caen thiếu nhiên liệu, thiếu đạn dược và thiếu người, và họ không còn có thể phản công hiệu quả nữa.

Vụ oanh tạc cũng phải trả giá về chính trị: người Pháp, vốn chào đón Đồng minh như những người giải phóng, kinh hoàng trước sự phá hủy các thành phố của mình, và vụ oanh tạc Caen trở thành nguồn căng thẳng giữa Đồng minh và chính phủ Pháp. Đồng minh lập luận rằng oanh tạc là cần thiết về mặt quân sự, và nó đã cứu sống binh sĩ Đồng minh, nhưng lập luận đó không thuyết phục được tất cả mọi người, và cuộc tranh luận về vụ oanh tạc Caen vẫn tiếp diễn ở Pháp cho đến ngày nay.

8. Thương vong & tổn thất

Cái giá quân sự

Số liệu thương vong của Trận Caen chỉ là ước tính, và các nguồn khác nhau. Giao tranh kéo dài hai tháng với hàng chục sư đoàn của cả hai bên, và hồ sơ không đầy đủ. Các con số dưới đây nên được hiểu là ước tính có cơ sở, không phải số liệu chính xác.

Tổn thất của Anh và Canada nặng nề nhất ở các tiểu đoàn bộ binh tấn công các làng mạc và ngọn đồi quanh thành phố, và ở các trung đoàn thiết giáp chiến đấu tại Goodwood, nơi quân Anh mất khoảng 400 xe tăng trong ba ngày, dù phần lớn được thu hồi và sửa chữa. Tổn thất của Đức nặng nề nhất ở các sư đoàn thiết giáp, vốn bị bào mòn bởi pháo binh và không kích, và ở các sư đoàn bộ binh giữ tuyến trong các làng mạc, nơi họ bị pháo kích ngày đêm trong nhiều tuần liền.

	Đồng minh	Đức
Chết	Ước tính 10.000–15.000 (Anh và Canada)	Ước tính 15.000–20.000
Bị thương và mất tích	Ước tính 30.000–35.000	Ước tính 25.000–40.000
Tổng cộng	Ước tính 40.000–50.000	Ước tính 40.000–60.000
Xe tăng	Khoảng 400 xe tăng mất chỉ trong Goodwood (phần lớn được thu hồi và sửa chữa); hàng trăm chiếc nữa trong các chiến dịch khác	Ước tính 400–500 xe tăng bị phá hủy hoặc hư hại không thể sửa chữa

Các con số trong bảng dưới đây là những ước tính tốt nhất hiện có, và nên được hiểu như vậy: giao tranh kéo dài hai tháng, hồ sơ không đầy đủ, và hai bên đếm tổn thất khác nhau. Điều chắc chắn là trận đánh là một trong những trận đẫm máu nhất của chiến dịch Normandy, và cả hai bên đều chịu tổn thất nặng nề vì một thành phố mà cuối cùng chỉ còn là đống đổ nát.

Cái giá dân thường

Tổn thất dân thường cũng rất nặng nề. Ước tính 2.000–3.000 dân thường thiệt mạng tại Caen trong trận đánh, phần lớn do oanh tạc và pháo kích của Đồng minh, và hàng nghìn người khác mất nhà cửa. Thành phố bị phá hủy khoảng 75%. Số dân thường Pháp thiệt mạng đôi khi bị lãng quên trong các ghi chép về trận đánh, nhưng họ chiếm phần lớn cái giá của nó, và vụ oanh tạc Caen vẫn còn gây tranh cãi ở Pháp cho đến ngày nay. Đồng minh lập luận rằng oanh tạc là cần thiết để yểm trợ bộ binh; người Pháp, khi đó và bây giờ, đã hỏi liệu việc phá hủy thành phố của họ có phải là cái giá bắt buộc phải trả hay không. Nhiều người trong số những người chết đã thiệt mạng trong vụ oanh tạc ngày 7 tháng 7 và trong đợt pháo kích trước các cuộc tấn công trên bộ, và tên của họ được ghi trên các đài tưởng niệm trong thành phố, nơi tưởng nhớ họ cùng với những binh sĩ đã hy sinh để giải phóng Caen.

9. Hậu quả

Chiếm thành phố và đột phá

Việc chiếm Caen ngày 6 tháng 8 năm 1944 đã kết thúc trận đánh dài nhất của chiến dịch Normandy, nhưng nó không chấm dứt cuộc tranh cãi. Thành phố nằm trong đống đổ nát, người dân tản mát, và các tập đoàn quân Đồng minh vẫn đang chiến đấu tiến về phía nam. Chỉ trong vài ngày, quân Canada mở Chiến dịch Totalize, còn quân Mỹ và Anh khép chặt túi Falaise, tiêu diệt Tập đoàn quân 7 của Đức. Caen đã hoàn thành nhiệm vụ của nó: nó đã giữ thiết giáp Đức ở phía đông trong khi quân Mỹ đột phá ở phía tây. Nhưng cái giá đã rất cao, và câu hỏi liệu cái giá đó có cần thiết hay không vẫn được tranh luận kể từ đó.

Việc chiếm thành phố không phải là sự kết thúc của giao tranh tại Normandy: quân Canada mở Chiến dịch Totalize một ngày sau đó, ngày 7 tháng 8, và quân Mỹ cùng quân Anh khép chặt túi Falaise, tiêu diệt Tập đoàn quân 7 của Đức. Caen đã hoàn thành nhiệm vụ của nó, nhưng cái giá đã rất cao, và câu hỏi liệu cái giá đó có cần thiết hay không vẫn được tranh luận kể từ đó, bởi các sử gia và bởi những người đã chiến đấu ở đó.

10. Di sản & tưởng niệm

Cuộc tranh cãi về Montgomery

Luận điểm chống lại Montgomery

Những người phê bình Montgomery, khi đó và bây giờ, cho rằng ông đã hứa chiếm Caen trong ngày D-Day rồi thất bại, và sau đó ông mở một loạt cuộc tấn công trực diện tốn kém — Epsom, Charnwood và Goodwood — mà giành được rất ít đất với cái giá lớn. Họ chỉ ra thương vong: hàng chục nghìn binh sĩ Anh và Canada chết và bị thương trong hai tháng chiến đấu vì một thành phố, cùng hàng nghìn dân thường Pháp thiệt mạng vì oanh tạc của Đồng minh. Họ cho rằng Montgomery lẽ ra nên vòng qua Caen, hoặc đột phá sớm hơn, và rằng sự thận trọng của ông đã lãng phí sinh mạng và thời gian. Vụ oanh tạc thành phố ngày 7 tháng 7, giết chết hàng trăm dân thường mà không phá hủy được hệ thống phòng thủ Đức, thường được nêu là ví dụ rõ ràng nhất về thất bại của ông: một kế hoạch phá hủy một thành phố Pháp mà không đạt được mục tiêu quân sự.

Những người phê bình cũng chỉ ra cái giá con người: bộ binh Anh và Canada chiến đấu tại Caen chịu một trong những tỉ lệ thương vong cao nhất của cuộc chiến, và nhiều người trong số những người chết là lính nghĩa vụ trẻ, đang chiến đấu trận đầu tiên của mình. Những người phê bình cho rằng một vị tướng giỏi hơn đã có thể tìm ra cách chiến thắng mà không phải trả cái giá cao đến vậy, và rằng Montgomery, dù lập kế hoạch cẩn thận đến đâu, vẫn đã không làm được điều đó.

Luận điểm ủng hộ Montgomery

Những người bênh vực Montgomery đáp lại rằng ông chưa bao giờ hứa một cuộc đột phá nhanh chóng, và kế hoạch của ông luôn là kéo thiết giáp Đức về phía mặt trận của Anh rồi bào mòn nó, để quân Mỹ có thể đột phá ở phía tây. Họ chỉ ra rằng các chiến dịch tại Caen đã làm đúng điều đó: đến cuối tháng 7, sáu trong chín sư đoàn thiết giáp Đức tại Normandy đang đối đầu quân Anh phía đông Caen, và quân Mỹ, khi mở Chiến dịch Cobra ngày 25 tháng 7, gần như không gặp kháng cự thiết giáp nào. Những người bênh vực cũng cho rằng các phương án khác còn tệ hơn: vòng qua Caen sẽ để lại một cứ điểm Đức trên sườn đầu cầu, và một cuộc đột phá sớm sẽ có nguy cơ bị phản công Đức, có thể phá hủy cuộc xâm lược. Sự thật, như với hầu hết các tranh cãi quân sự, nằm ở đâu đó giữa hai bên: kế hoạch của Montgomery đã thành công, nhưng thành công chậm chạp và với cái giá cao, và cái giá đó đè nặng lên bộ binh Anh và Canada, những người đã chiến đấu trong trận đánh này.

11. Câu hỏi thường gặp

Vì sao Caen lại quan trọng đến vậy?

Caen kiểm soát mạng lưới đường bộ và vùng đất bằng phẳng phía nam thành phố, tuyến đường tới Paris và Falaise. Ai giữ Caen sẽ kiểm soát sườn phía đông của đầu cầu Normandy và vùng đất trống cho xe tăng phía sau nó.

Vì sao phải mất hai tháng mới chiếm được Caen?

Quân Đức tập trung gần như toàn bộ sư đoàn thiết giáp quanh thành phố, chiến đấu từ các vị trí đã chuẩn bị trong làng mạc và trên các ngọn đồi, và được Hitler ra lệnh phải giữ Caen bằng mọi giá. Vùng bocage và các con sông cũng có lợi cho bên phòng thủ.

Chiến dịch Goodwood là gì?

Goodwood, bắt đầu ngày 18 tháng 7 năm 1944, là chiến dịch thiết giáp lớn nhất của Anh trong trận đánh: ba sư đoàn thiết giáp tấn công phía đông Caen sau đợt oanh tạc của hơn 1.000 máy bay ném bom hạng nặng. Chiến dịch giành được đất nhưng không đột phá được, và quân Anh mất khoảng 400 xe tăng.

Có bao nhiêu dân thường thiệt mạng tại Caen?

Ước tính khoảng 2.000–3.000 dân thường đã thiệt mạng tại Caen trong suốt trận đánh, phần lớn trong số họ do các đợt oanh tạc và pháo kích của Đồng minh gây ra. Thành phố bị phá hủy khoảng 75%.

Montgomery có đúng khi tấn công trực diện Caen không?

Các sử gia vẫn còn bất đồng. Những người bênh vực ông nói các cuộc tấn công đã ghìm chặt thiết giáp Đức và giúp quân Mỹ đột phá. Những người phê bình nói các cuộc tấn công quá tốn kém mà giành được quá ít đất. Hầu hết sử gia hiện nay chấp nhận rằng kế hoạch đã thành công, nhưng chậm chạp và với cái giá cao.

Caen cuối cùng được chiếm khi nào?

Những đơn vị Đức cuối cùng rút khỏi nửa phía nam thành phố ngày 6 tháng 8 năm 1944, hai tháng sau ngày D-Day. Nửa phía bắc đã được chiếm ngày 9 tháng 7, trong Chiến dịch Charnwood.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Battle for Caen” — ngày tháng, các chiến dịch, ước tính thương vong và các chỉ huy.
2. Wikipedia, “Operation Goodwood” và “Operation Charnwood” — các chiến dịch tháng 7 và kết quả của chúng.
3. Encyclopædia Britannica, “Caen, Battle of” — bối cảnh và kết quả.
4. Trung tâm Lịch sử Quân sự Lục quân Mỹ, The Breakout and Pursuit và Cross-Channel Attack — lịch sử chính thức của chiến dịch Normandy.
5. Stephen E. Ambrose, D-Day, June 6, 1944: The Climactic Battle of World War II (Simon & Schuster, 1994) — cuộc đổ bộ ngày D-Day và thất bại trong việc chiếm Caen.
6. Max Hastings, Overlord: D-Day and the Battle for Normandy (Simon & Schuster, 1984) — trận đánh vì Caen, Goodwood và cuộc tranh cãi về Montgomery.
7. Mémorial de Caen, bảo tàng và đài tưởng niệm chính thức — cái giá dân thường và sự phá hủy thành phố.

Đọc thêm

• Carlo D’Este, Decision in Normandy (HarperCollins, 1983).
• John Buckley, Monty’s Men: The British Army and the Liberation of Europe (Yale University Press, 2013).