WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Trận El Alamein lần thứ hai
“Sự kết thúc của khởi đầu”: theo lời Winston Churchill, trước El Alamein, Đồng minh chỉ biết thất bại trên sa mạc; sau El Alamein, họ sẽ không thua thêm trận nào nữa tại Bắc Phi. Trận El Alamein lần thứ hai, diễn ra từ ngày 23 tháng 10 đến ngày 11 tháng 11 năm 1942 tại Sa mạc phía Tây của Ai Cập, là bước ngoặt của cuộc chiến tại Bắc Phi, và một trong những trận đánh nổi tiếng nhất của Thế chiến II.
Tập đoàn quân 8 của Anh, dưới quyền Trung tướng Bernard Montgomery, tấn công Tập đoàn quân Thiết giáp Đức–Ý dưới quyền Thống chế Erwin Rommel, tại một mặt trận hẹp giữa biển Địa Trung Hải và vùng trũng Qattara không thể vượt qua, cách Alexandria khoảng 100 km về phía tây.
Trận đánh là một cuộc tấn công dàn trận, được Montgomery lên kế hoạch chi tiết và chiến đấu với pháo binh, không quân và quân số áp đảo: quân Anh có khoảng 195.000 quân, 1.029 xe tăng và 908 khẩu pháo, chống lại khoảng 116.000 quân Phe Trục, 547 xe tăng và 552 khẩu pháo.
Trận đánh kéo dài mười hai ngày, và kết thúc bằng thất bại hoàn toàn của Tập đoàn quân Thiết giáp, đơn vị rút lui 1.000 km qua Libya, mất khoảng 30.000–38.000 quân cùng phần lớn xe tăng và pháo.
El Alamein được nhớ tới vì hai lý do. Thứ nhất là quy mô thắng lợi: đây là lần đầu tiên một tập đoàn quân Anh đánh bại một tập đoàn quân Đức trong một trận đánh dàn trận, và là thắng lợi mà người dân Anh, vốn đã chịu ba năm thất bại, vô cùng cần.
Thứ hai là cuộc tranh cãi: Montgomery là một vị tướng vĩ đại, hay chỉ là một vị tướng thận trọng thắng vì có ưu thế áp đảo? Ông có truy đuổi quân Đức đang rút lui quá chậm không, và ông có bỏ lỡ cơ hội tiêu diệt hoàn toàn quân đội của Rommel không?
Bài viết này trình bày những gì đã xảy ra tại El Alamein, Montgomery đã thắng như thế nào, và vì sao trận đánh quan trọng, cả tại Bắc Phi lẫn trong cuộc chiến rộng lớn hơn.
1. Thông tin chính
| Ngày | 23 tháng 10 – 11 tháng 11 năm 1942 |
| Địa điểm | El Alamein, Ai Cập, cách Alexandria khoảng 100 km về phía tây |
| Kết quả | Đồng minh thắng quyết định; Tập đoàn quân Thiết giáp rút lui qua Libya |
| Chỉ huy Đồng minh | Trung tướng Bernard Montgomery (Tập đoàn quân 8) |
| Chỉ huy Phe Trục | Thống chế Erwin Rommel (Tập đoàn quân Thiết giáp châu Phi; nghỉ phép 23–25 tháng 10, được Tướng Georg Stumme thay thế, Stumme chết ngày 24 tháng 10); Tướng Ettore Bastico (Ý) |
| Lực lượng Đồng minh | Khoảng 195.000 quân; 1.029 xe tăng; 908 khẩu pháo; khoảng 1.200 máy bay |
| Lực lượng Phe Trục | Khoảng 116.000 quân (khoảng 50.000 người Đức, 66.000 người Ý); 547 xe tăng; 552 khẩu pháo; khoảng 600 máy bay |
| Tổn thất Đồng minh | Khoảng 13.500 thương vong (khoảng 2.350 người chết) |
| Tổn thất Phe Trục | Ước tính 30.000–38.000 thương vong (khoảng 9.000 người chết, 15.000 người bị thương, hơn 13.000 người bị bắt); khoảng 400 xe tăng mất |
2. Bối cảnh
Cuộc chiến trên sa mạc
Trận El Alamein lần thứ hai là đỉnh cao của hai năm giao tranh tại Sa mạc phía Tây, vùng rộng lớn, trống trải của Ai Cập và Libya, nơi Tập đoàn quân 8 của Anh và Tập đoàn quân Thiết giáp Đức–Ý đã chiến đấu một cuộc chiến giằng co từ năm 1940.
Chiến tranh sa mạc là chiến tranh cơ động: hai tập đoàn quân tiến và rút qua hàng trăm km cát, chiến đấu tại Tobruk, tại Gazala, tại Mersa Matruh, và tại chính El Alamein, tháng 7 năm 1942, khi quân Anh đã chặn bước tiến của Rommel tới Alexandria trong Trận El Alamein lần thứ nhất.
Chiến tranh sa mạc cũng là chiến tranh tiếp tế: cả hai tập đoàn quân đều phụ thuộc vào tuyến tiếp tế dài, quân Anh từ Alexandria và Phe Trục từ Tripoli, cách 1.500 km, và bên nào tiếp tế được cho xe tăng và pháo của mình sẽ thắng. Đến tháng 10 năm 1942, quân Anh có lợi thế: họ ở gần căn cứ Alexandria, họ đang nhận xe tăng Mỹ — xe tăng M4 Sherman mới — và họ có ưu thế trên không, trong khi Phe Trục ở cuối một tuyến tiếp tế dài và dễ bị tấn công, thiếu nhiên liệu, thiếu xe tăng, và thiếu người.
Montgomery nắm quyền chỉ huy
Tháng 8 năm 1942, Thủ tướng Anh, Winston Churchill, cách chức tư lệnh Tập đoàn quân 8, Tướng Claude Auchinleck, và thay ông bằng Trung tướng Bernard Montgomery, một sĩ quan có phương pháp và cẩn thận, người từng chỉ huy một sư đoàn tại Pháp năm 1940 và một quân đoàn tại Anh.
Nhiệm vụ đầu tiên của Montgomery là chặn Rommel, điều ông đã làm tại Alam Halfa, tháng 8–9 năm 1942, khi ông đánh bại nỗ lực cuối cùng của Rommel nhằm đột phá tới Alexandria. Nhiệm vụ thứ hai của ông là chuẩn bị cho một cuộc tấn công, và ông dành hai tháng để làm việc đó: ông xây dựng lực lượng, huấn luyện binh sĩ, tích trữ tiếp tế, và lên kế hoạch tấn công chi tiết. Ông cũng thay đổi bầu không khí của Tập đoàn quân 8: ông là một nhà lãnh đạo tự tin và lôi cuốn, và ông nói với binh sĩ rằng họ sẽ thắng, và họ sẽ không rút lui.
Tập đoàn quân 8, vốn đã thất bại hết lần này đến lần khác, bắt đầu tin ông. Đến tháng 10 năm 1942, Montgomery đã sẵn sàng, và ông mở cuộc tấn công ngày 23 tháng 10, dưới trăng tròn, với những lời: “Chúng ta sẽ đánh quân Đức tơi bời.”
Tuyến El Alamein
El Alamein là một ga xe lửa nhỏ trên bờ biển Ai Cập, cách Alexandria khoảng 100 km về phía tây, tại điểm biển Địa Trung Hải gặp vùng trũng Qattara, một đầm muối mênh mông, không thể vượt qua, nằm sâu khoảng 200 m dưới mực nước biển và trải dài 300 km về phía nam.
Mặt trận tại El Alamein chỉ rộng khoảng 60 km, giữa biển ở phía bắc và vùng trũng ở phía nam, và là mặt trận hẹp nhất trong toàn bộ chiến tranh sa mạc. Sự hẹp của mặt trận là chìa khóa của trận đánh: nó có nghĩa là Rommel không thể vu hồi quân Anh, như ông đã làm tại Gazala, và quân Anh có thể tập trung lực lượng trên một mặt trận hẹp và đột phá bằng sức nặng quân số.
Mặt đất tại El Alamein là sa mạc phẳng, trống trải, bị các gò thấp cắt ngang — gò Kidney, đường Rahman, gò Miteirya — và bởi các bãi mìn mà Rommel đã rải thành vành đai sâu tới 8 km. Sa mạc nóng, khô và đầy bụi, và những người chiến đấu ở đó chịu đựng nóng, khát, cùng ruồi và bụi chui vào mọi thứ.
Vùng trũng Qattara
Vùng trũng Qattara, neo giữ đầu phía nam của tuyến El Alamein, là một trong những nơi khắc nghiệt nhất trên trái đất: một đầm muối mênh mông, dài khoảng 300 km và rộng 100 km, nằm sâu tới 200 m dưới mực nước biển, không có nước, không có cây cối, và không có đường sá.
Vùng trũng không thể vượt qua bằng xe tăng hay xe tải, và nó có nghĩa là sườn phía nam của tuyến El Alamein không thể bị vu hồi. Rommel, người đã xây dựng danh tiếng nhờ vu hồi kẻ thù, lần đầu tiên trong chiến tranh sa mạc buộc phải chiến đấu một trận đánh trực diện, trên một mặt trận mà ông không thể cơ động.
Vùng trũng, theo nghĩa đó, là đồng minh lớn nhất của Lục quân Anh tại El Alamein: nó tước đi sức mạnh lớn nhất của Rommel, tính cơ động, và buộc ông phải chiến đấu loại trận đánh — trận đánh dàn trận, tiêu hao — mà ông ít có khả năng thắng nhất. Địa hình của El Alamein giải thích trận đánh: nó diễn ra ở nơi nó diễn ra vì mặt đất không để lại cho Rommel lựa chọn nào khác, và quân Anh, những người đã chọn mặt đất, đã dùng nó để chiến thắng.
3. Lực lượng đối đầu
Tập đoàn quân 8
Tập đoàn quân 8 của Anh, dưới quyền Montgomery, gồm khoảng 195.000 quân, tổ chức thành hai quân đoàn: Quân đoàn XXX, dưới quyền Trung tướng Oliver Leese, sẽ thực hiện cuộc tấn công chính ở phía bắc, và Quân đoàn XIII, dưới quyền Trung tướng Brian Horrocks, sẽ tấn công ở phía nam.
Tập đoàn quân còn có Quân đoàn X, dưới quyền Trung tướng Herbert Lumsden, một quân đoàn thiết giáp sẽ khai thác đột phá. Tập đoàn quân 8 là lực lượng đa quốc gia: gồm quân Anh, Úc (Sư đoàn 9), New Zealand (Sư đoàn 2), Nam Phi (Sư đoàn 1), Ấn Độ (Sư đoàn 4), và quân Pháp Tự do, cùng Sư đoàn 51 (Highland) và Sư đoàn Thiết giáp 7, “Chuột sa mạc”.
Tập đoàn quân có 1.029 xe tăng, gồm khoảng 300 xe tăng M4 Sherman mới của Mỹ, vượt trội xe tăng Panzer III và Panzer IV của Đức, và 908 khẩu pháo, gồm pháo chống tăng 6 pounder mới. Tập đoàn quân còn có ưu thế trên không: Không quân Sa mạc, dưới quyền Phó Nguyên soái Không quân Arthur Coningham, có khoảng 1.200 máy bay, so với khoảng 600 máy bay Phe Trục, và nó thống trị bầu trời trên chiến trường.
| Đồng minh | Phe Trục | |
|---|---|---|
| Bộ binh | Các sư đoàn Anh, Úc, New Zealand, Nam Phi, Ấn Độ, Pháp Tự do | Sư đoàn Thiết giáp 15 và 21 của Đức, Sư đoàn Hạng nhẹ 90; các sư đoàn Ý Ariete, Littorio, Trieste, Brescia, Folgore và các sư đoàn khác |
| Thiết giáp | 1.029 xe tăng, gồm khoảng 300 xe tăng M4 Sherman | 547 xe tăng, phần lớn là Panzer III và IV cùng M13/40 của Ý |
| Pháo binh | 908 khẩu pháo | 552 khẩu pháo |
| Không quân yểm trợ | Khoảng 1.200 máy bay (Không quân Sa mạc) | Khoảng 600 máy bay |
| Tiếp tế | Tuyến ngắn từ Alexandria; nhiên liệu và đạn dược dồi dào | Tuyến dài từ Tripoli; thiếu nhiên liệu (khoảng 3 ngày tiếp tế) |
Tập đoàn quân Thiết giáp châu Phi
Tập đoàn quân Thiết giáp Đức–Ý tại châu Phi, dưới quyền Thống chế Erwin Rommel, gồm khoảng 116.000 quân, trong đó khoảng 50.000 người Đức và khoảng 66.000 người Ý. Lực lượng Đức gồm Sư đoàn Thiết giáp 15 và 21, Sư đoàn Hạng nhẹ 90, và Sư đoàn Hạng nhẹ 164, còn lực lượng Ý gồm Sư đoàn Thiết giáp Ariete và Littorio cùng nhiều sư đoàn bộ binh, gồm Sư đoàn Dù Folgore, một trong những đơn vị Ý giỏi nhất.
Tập đoàn quân Thiết giáp có 547 xe tăng, phần lớn là Panzer III và Panzer IV, và 552 khẩu pháo, nhưng thiếu nhiên liệu — Rommel chỉ có khoảng ba ngày tiếp tế — và thiếu đạn dược, và xe tăng của ông kém hơn xe tăng Sherman mới.
Bản thân Rommel đang nghỉ ốm tại Đức khi trận đánh bắt đầu, ngày 23 tháng 10, và ông không trở lại cho đến ngày 25 tháng 10, sau khi phó của ông, Tướng Georg Stumme, chết vì đau tim ngày 24 tháng 10.
Tập đoàn quân Thiết giáp, về mọi mặt, là lực lượng yếu hơn, và đang chiến đấu trên một mặt trận mà nó không thể giữ: một mặt trận hẹp, rộng khoảng 60 km, giữa biển và vùng trũng Qattara, nơi nó không thể cơ động và nơi nó không thể rút lui mà không bị vu hồi.
Chỉ huy Đồng minh
Trung tướng Bernard Montgomery (Anh). Tư lệnh Tập đoàn quân 8, và là tư lệnh chung của Đồng minh tại El Alamein. Montgomery là một sĩ quan có phương pháp và cẩn thận, người đã lên kế hoạch trận đánh chi tiết và chiến đấu với pháo binh, không quân và quân số áp đảo. Ông trở thành anh hùng dân tộc sau El Alamein, và sau này ông chỉ huy lực lượng Đồng minh tại Normandy và trong cuộc tiến quân vào Đức. Ông là, theo lời một sử gia, “vị tướng Anh nổi tiếng nhất của cuộc chiến”.
Trung tướng Oliver Leese (Anh). Tư lệnh Quân đoàn XXX, đơn vị thực hiện cuộc tấn công chính ở phía bắc tại El Alamein. Leese là một trong những cấp dưới được Montgomery tin tưởng nhất, và sau này ông chỉ huy Tập đoàn quân 8 tại Ý.
Thiếu tướng Leslie Morshead (Úc). Tư lệnh Sư đoàn 9 của Úc, đơn vị tấn công ở phía bắc và kéo thiết giáp Đức về phía mình. Morshead là một trong những chỉ huy Đồng minh giỏi nhất của cuộc chiến, và trước đó ông đã phòng thủ Tobruk năm 1941.
Chỉ huy Phe Trục
Thống chế Erwin Rommel (Đức). Tư lệnh Tập đoàn quân Thiết giáp châu Phi, và là tư lệnh chung của Phe Trục tại El Alamein. Rommel là một trong những tướng lĩnh nổi tiếng nhất của Đức, và ông đã thắng một loạt trận đánh trên sa mạc năm 1941–42. Tại El Alamein, ông ít hơn về quân số, yếu hơn về hỏa lực, và thiếu nhiên liệu, và ông bị đánh bại. Ông rút lui qua Libya tới Tunisia, và sau đó được triệu hồi về Đức. Ông bị ép phải tự sát tháng 10 năm 1944, sau khi bị liên lụy tới âm mưu ám sát Hitler.
Tướng Georg Stumme (Đức). Phó của Rommel, người chỉ huy Tập đoàn quân Thiết giáp trong hai ngày đầu của trận đánh, khi Rommel đang nghỉ ốm tại Đức. Stumme chết vì đau tim ngày 24 tháng 10 năm 1942, khi đang thăm mặt trận, và Rommel trở lại nắm quyền chỉ huy ngày hôm sau.
Tướng Ettore Bastico (Ý). Tổng tư lệnh lực lượng Ý tại Bắc Phi, và là sĩ quan Ý cao cấp nhất trong chiến trường. Bastico chỉ huy các sư đoàn Ý tại El Alamein, và ông chia sẻ quyền chỉ huy Tập đoàn quân Thiết giáp với Rommel, dù trên thực tế Rommel đưa ra các quyết định. Lực lượng của Bastico chịu tổn thất nặng nề tại El Alamein, và các sư đoàn Ý phần lớn bị tiêu diệt trong trận đánh và cuộc rút lui sau đó.
4. Diễn biến mở đầu
Chiến dịch Lightfoot, 23–24 tháng 10
Trận đánh bắt đầu lúc 21:40 ngày 23 tháng 10 năm 1942, dưới trăng tròn, với đợt pháo kích dữ dội: 908 khẩu pháo bắn hơn năm giờ, trong đợt pháo kích lớn nhất của Anh kể từ Thế chiến I. Đợt pháo kích được tiếp nối bằng cuộc tấn công bộ binh, Chiến dịch Lightfoot, trong đó Quân đoàn XXX tấn công ở phía bắc, trên một mặt trận hẹp, với mục tiêu tạo hai hành lang qua bãi mìn Đức — “Vườn của Quỷ”, như Rommel gọi chúng — để xe tăng của Quân đoàn X đi qua.
Bộ binh tiến quân sau màn pháo chắn di động, và họ dọn mìn bằng tay, dưới hỏa lực, trong một trong những chiến dịch nguy hiểm nhất của cuộc chiến. Cuộc tấn công tiến triển, nhưng chậm chạp: bãi mìn sâu, kháng cự Đức mạnh, và các hành lang chưa sạch khi trời sáng.
Xe tăng của Quân đoàn X, vốn phải đi qua các hành lang và đột phá ra sa mạc trống, bị kẹt trong bãi mìn, và trận đánh trở thành một cuộc giằng co, một chiến dịch “bào mòn”, như Montgomery gọi nó, trong đó quân Anh sẽ bào mòn quân Đức bằng tiêu hao.
5. Trận đánh chính
Trận đánh “bào mòn”, 25 tháng 10 – 1 tháng 11
Trong tuần tiếp theo, trận đánh là một cuộc giằng co tiêu hao, trong đó Montgomery tấn công các vị trí Đức, từng khu vực một, bằng bộ binh và xe tăng, được pháo binh và không quân yểm trợ, còn Rommel phản công bằng các sư đoàn thiết giáp, cố bịt các khoảng trống.
Giao tranh ác liệt nhất ở phía bắc, quanh gò Kidney và đường Rahman, nơi Sư đoàn 9 của Úc, dưới quyền Thiếu tướng Leslie Morshead, tấn công các vị trí Đức và Ý và kéo thiết giáp Đức về phía mình.
Quân Úc chịu tổn thất nặng nề — khoảng 2.000 thương vong trong tuần đầu tiên — nhưng họ giữ vững, và họ buộc Rommel phải đưa các sư đoàn thiết giáp tới phía bắc, nơi chúng bị pháo binh và không kích Anh bào mòn. Ở phía nam, quân New Zealand và Nam Phi tấn công, và họ cũng tiến triển, dù chậm hơn.
Rommel, người đã trở về từ Đức ngày 25 tháng 10, tung xe tăng phản công, nhưng mỗi cuộc phản công khiến ông mất xe tăng không thể thay thế, và nhiên liệu mà ông không có. Đến ngày 1 tháng 11, Tập đoàn quân Thiết giáp kiệt sức: nó đã mất khoảng một nửa xe tăng, thiếu nhiên liệu và đạn dược, và binh sĩ mệt mỏi.
Cuộc tấn công của Úc và gò Kidney
Cuộc tấn công của Úc ở phía bắc là chìa khóa của trận đánh. Sư đoàn 9 của Úc, dưới quyền Thiếu tướng Leslie Morshead, tấn công ngày 25 tháng 10, trên một mặt trận hẹp, với mục tiêu kéo thiết giáp Đức về phía bắc và ra xa cuộc tấn công chính của Anh.
Quân Úc tiến qua bãi mìn, chiếm vùng cao tại gò Kidney, và giữ nó trước các cuộc phản công Đức trong một tuần. Giao tranh tại gò Kidney là một trong những trận ác liệt nhất của trận đánh: quân Úc bị xe tăng và bộ binh Đức tấn công, được pháo binh yểm trợ, và họ giữ vững vị trí, với cái giá khoảng 1.000 thương vong.
Cuộc tấn công của Úc thành công trong mục tiêu của nó: nó kéo Sư đoàn Thiết giáp 15 và 21 về phía bắc, nơi chúng bị pháo binh và không quân Anh bào mòn, và nó khiến trung tâm Đức yếu đi, nơi Montgomery sẽ mở cuộc tấn công cuối cùng.
Morshead, tư lệnh Úc, là một trong những chỉ huy Đồng minh giỏi nhất của cuộc chiến: trước đó ông đã phòng thủ Tobruk năm 1941, và ông hiểu rõ sa mạc. Sư đoàn của ông gồm các tình nguyện viên, nhiều người là cựu binh của giao tranh tại Trung Đông, và họ chiến đấu với quyết tâm mà quân Đức, những người từng đối mặt với họ trước đó tại Tobruk, hiểu rõ và tôn trọng.
Chiến dịch Supercharge, 2 tháng 11
Cuộc tấn công cuối cùng của Montgomery, Chiến dịch Supercharge, bắt đầu lúc 01:05 ngày 2 tháng 11 năm 1942, với đợt pháo kích dữ dội, rồi cuộc tấn công bộ binh của Sư đoàn 51 (Highland) và Sư đoàn 2 New Zealand, rồi cuộc tấn công xe tăng của Sư đoàn Thiết giáp 1.
Cuộc tấn công đột phá tuyến phòng thủ Đức tại đường Rahman, và xe tăng Anh tràn qua khoảng trống, vào sa mạc trống. Rommel, người chỉ còn khoảng 35 xe tăng, không thể chặn họ: ông ra lệnh rút lui, và Tập đoàn quân Thiết giáp bắt đầu cuộc rút lui dài qua Libya.
Trận đánh kết thúc, dù cuộc truy đuổi còn tiếp diễn nhiều tuần, và Tập đoàn quân Thiết giáp sẽ không ngừng rút lui cho đến khi tới Tunisia, đầu năm 1943. Trận El Alamein lần thứ hai kéo dài mười hai ngày, khiến quân Anh mất khoảng 13.500 thương vong và Phe Trục khoảng 30.000–38.000 thương vong, nhưng nó đã thay đổi tiến trình chiến tranh tại Bắc Phi mãi mãi.
6. Bước ngoặt
Sự thất bại của các bãi mìn
Bước ngoặt của Trận El Alamein lần thứ hai là sự thất bại của các bãi mìn Đức — “Vườn của Quỷ” — trong việc chặn cuộc tấn công Anh. Rommel đã rải hơn nửa triệu quả mìn trước các vị trí của mình, thành vành đai sâu tới 8 km, và ông tin rằng bãi mìn sẽ giữ quân Anh đủ lâu để xe tăng của ông phản công và tiêu diệt họ.
Nhưng quân Anh đã chuẩn bị cho bãi mìn: họ huấn luyện công binh dọn làn đường bằng tay, dưới hỏa lực, và họ phát triển thiết bị mới — xe tăng đập mìn Scorpion, dùng xích đập xuống đất để kích nổ mìn — để dọn đường.
Bãi mìn làm chậm quân Anh, nhưng không chặn được họ, và đến ngày 2 tháng 11 quân Anh đã dọn đủ làn đường để đưa xe tăng qua. Sự thất bại của bãi mìn là khoảnh khắc trận đánh xoay chuyển: một khi xe tăng Anh đã qua, Tập đoàn quân Thiết giáp không còn gì để chặn họ.
Sự thiếu nhiên liệu của Rommel
Bước ngoặt thứ hai là sự thiếu nhiên liệu của Rommel. Tập đoàn quân Thiết giáp chỉ có khoảng ba ngày tiếp tế nhiên liệu khi trận đánh bắt đầu, và phụ thuộc vào tiếp tế phải tới bằng đường biển từ Ý, qua Địa Trung Hải, nơi chúng bị tàu ngầm và máy bay Anh tấn công. Đến ngày 1 tháng 11, Tập đoàn quân Thiết giáp gần như hết nhiên liệu, và xe tăng của nó không thể di chuyển.
Các cuộc phản công của Rommel, vốn là chìa khóa thành công của ông trên sa mạc, không thể thực hiện nếu không có nhiên liệu, và xe tăng của ông buộc phải chiến đấu từ các vị trí cố định, nơi chúng bị pháo binh và không quân Anh tiêu diệt.
Sự thiếu nhiên liệu không phải là tai nạn: nó là kết quả của cuộc phong tỏa Địa Trung Hải của Anh, và của ưu thế trên không và trên biển của Đồng minh, điều khiến Phe Trục không thể tiếp tế cho quân đội của mình tại Bắc Phi.
Trận đánh thua, cuối cùng, không phải trên chiến trường, mà trên biển, nơi quân Anh đã cắt đứt đường sống của Rommel.
7. Thương vong & tổn thất
Số liệu
Số liệu thương vong của Trận El Alamein lần thứ hai thường được các sử gia chấp nhận, vì cả hai bên đều giữ hồ sơ cẩn thận. Quân Anh mất khoảng 13.500 quân, trong đó khoảng 2.350 người chết, và khoảng 500 xe tăng, phần lớn được thu hồi và sửa chữa.
Phe Trục mất ước tính 30.000–38.000 quân, trong đó khoảng 9.000 người chết, khoảng 15.000 người bị thương, và khoảng 13.000 người trở lên bị bắt làm tù binh, và khoảng 400 xe tăng, phần lớn bị phá hủy hoặc bỏ lại.
Sự chênh lệch tổn thất — khoảng 13.500 thương vong Anh so với khoảng 30.000–38.000 thương vong Phe Trục — là thước đo cho thấy thắng lợi trọn vẹn đến mức nào, và ưu thế của Anh về quân số, pháo binh, và không quân đã quan trọng đến mức nào.
| Đồng minh | Phe Trục | |
|---|---|---|
| Chết | Khoảng 2.350 | Khoảng 9.000 |
| Bị thương | Khoảng 8.950 | Khoảng 15.000 |
| Mất tích | Khoảng 2.200 | Khoảng 13.000 trở lên bị bắt |
| Tổng cộng | Khoảng 13.500 | Ước tính 30.000–38.000 |
| Xe tăng mất | Khoảng 500 (phần lớn được thu hồi) | Khoảng 400 (phần lớn bị phá hủy) |
Các con số trong bảng dưới đây là những ước tính tốt nhất hiện có, và nên được hiểu như vậy: trận đánh kéo dài mười hai ngày, hồ sơ không đầy đủ, và hai bên đếm tổn thất khác nhau. Điều chắc chắn là trận đánh là một thắng lợi quyết định của Đồng minh, và tổn thất của Phe Trục gấp hơn hai lần tổn thất của Đồng minh, một thước đo cho thấy thắng lợi trọn vẹn đến mức nào và ưu thế của Anh về quân số, pháo binh và không quân đã quan trọng đến mức nào.
Các sư đoàn Ý
Tổn thất của Ý tại El Alamein đặc biệt nặng nề, và rơi không cân xứng lên các sư đoàn bộ binh Ý, những đơn vị bị bỏ lại khi quân Đức rút lui. Sư đoàn Dù Folgore, đơn vị đã chiến đấu dũng cảm tại El Alamein, bị bao vây và tiêu diệt, và Sư đoàn Thiết giáp Ariete cũng bị tiêu diệt.
Binh sĩ Ý, những người đã chiến đấu tốt, bị đồng minh Đức bỏ rơi, những người rút lui bằng xe tải trong khi người Ý phải đi bộ qua sa mạc, và nhiều người trong số họ bị bắt hoặc chết vì khát.
Số phận của các sư đoàn Ý tại El Alamein nhắc nhở rằng liên minh Phe Trục không phải là liên minh của những bên ngang hàng, và người Ý đã phải trả giá đắt cho liên minh với Đức.
Tổn thất của Ý tại El Alamein — khoảng 20.000 quân, trong đó khoảng 10.000 người bị bắt làm tù binh — là thảm họa đối với Lục quân Ý, và góp phần vào sự sụp đổ tinh thần Ý dẫn tới sự sụp đổ của Mussolini tháng 7 năm 1943.
8. Hậu quả
Cuộc rút lui qua Libya
Thắng lợi tại El Alamein được tiếp nối bằng cuộc truy đuổi qua Libya kéo dài nhiều tháng. Rommel rút lui 1.000 km, từ El Alamein tới Tripoli, rồi tới Tunisia, nơi ông cuối cùng bị đánh bại tháng 5 năm 1943, khi lực lượng Phe Trục tại Bắc Phi đầu hàng.
Cuộc truy đuổi chậm hơn mức có thể: Montgomery, vốn thận trọng theo bản tính, tiến quân có phương pháp, xây dựng tiếp tế khi tiến lên, còn Rommel, bậc thầy rút lui, có thể rút quân đội của mình trong trật tự tốt, chiến đấu các trận hậu vệ suốt chặng đường.
Sự chậm chạp của cuộc truy đuổi vẫn bị phê bình kể từ đó: những người phê bình Montgomery cho rằng ông nên truy đuổi quyết liệt hơn, và ông đã bỏ lỡ cơ hội tiêu diệt hoàn toàn quân đội của Rommel.
Những người bênh vực ông đáp lại rằng cuộc truy đuổi nhanh như tình hình tiếp tế cho phép, và rằng quân đội của Rommel, trong bất kỳ trường hợp nào, đã bị tiêu diệt như một lực lượng chiến đấu tại El Alamein, và phần còn lại chỉ là chiến dịch dọn dẹp.
Sự thật, như với hầu hết các tranh cãi quân sự, nằm ở đâu đó giữa hai bên.
9. Di sản & tưởng niệm
“Sự kết thúc của khởi đầu”
Di sản của El Alamein được tóm tắt trong lời của Churchill: “Trước Alamein chúng ta chưa bao giờ có thắng lợi. Sau Alamein chúng ta chưa bao giờ có thất bại.” Trận đánh là bước ngoặt, không chỉ tại Bắc Phi, mà trong toàn bộ cuộc chiến: đây là lần đầu tiên một tập đoàn quân Anh đánh bại một tập đoàn quân Đức trong một trận đánh dàn trận, và nó mang lại cho người dân Anh, và Đồng minh, niềm tin rằng họ có thể thắng.
Trận đánh còn có hiệu quả chiến lược: nó chấm dứt mối đe dọa của Phe Trục đối với Ai Cập và kênh đào Suez, và mở đường cho cuộc xâm lược Sicily và Ý của Đồng minh năm 1943.
El Alamein ngày nay được tưởng nhớ trong các nghĩa trang chiến tranh tại El Alamein, nơi người Anh, Khối thịnh vượng chung, Đức và Ý đã chết được chôn cất, và trong bảo tàng tại El Alamein, nơi kể câu chuyện trận đánh.
Trận đánh còn được nhớ tới qua lời của Montgomery, người nói về binh sĩ của mình: “Họ chiến đấu với lòng dũng cảm lớn lao, và họ đã thắng một thắng lợi vĩ đại.”
Cuộc tranh cãi về Montgomery
El Alamein khiến Montgomery trở thành anh hùng dân tộc, và khiến ông trở thành một trong những tướng lĩnh nổi tiếng nhất của cuộc chiến. Nhưng nó cũng bắt đầu một cuộc tranh cãi kéo dài kể từ đó: Montgomery là một vị tướng vĩ đại, hay chỉ là một vị tướng thận trọng thắng vì có ưu thế áp đảo?
Những người phê bình ông cho rằng ông chậm chạp, thiếu sáng tạo, và ông chỉ thắng tại El Alamein vì ông có gấp đôi quân số và xe tăng so với Rommel, và vì Rommel thiếu nhiên liệu. Những người bênh vực ông đáp lại rằng việc lập kế hoạch cẩn thận, sự chú ý tới chi tiết, và khả năng truyền cảm hứng cho binh sĩ của Montgomery chính là những gì Tập đoàn quân 8 cần, và thắng lợi của ông tại El Alamein là mẫu mực về cách một trận đánh dàn trận nên được chiến đấu.
Hầu hết sử gia hiện nay đồng ý rằng Montgomery là một vị tướng giỏi, nhưng không phải vĩ đại, và El Alamein là thắng lợi mà ông xứng đáng, nhưng thắng lợi đó, phần lớn, đạt được vì ông có nguồn lực để thắng.
Cuộc tranh cãi sẽ tiếp diễn, nhưng bản thân thắng lợi không còn nghi ngờ: tại El Alamein, Lục quân Anh đã thắng, và thắng một cách quyết định.
10. Câu hỏi thường gặp
Trận El Alamein lần thứ hai diễn ra khi nào?
Trận El Alamein lần thứ hai diễn ra từ ngày 23 tháng 10 đến ngày 11 tháng 11 năm 1942, kéo dài mười hai ngày, tại Sa mạc phía Tây của Ai Cập, cách Alexandria khoảng 100 km về phía tây.
Ai thắng Trận El Alamein lần thứ hai?
Tập đoàn quân 8 của Anh, dưới quyền Montgomery, đánh bại quyết định Tập đoàn quân Thiết giáp châu Phi của Rommel. Phe Trục mất ước tính 30.000–38.000 quân và khoảng 400 xe tăng, và rút lui 1.000 km qua Libya.
Vì sao El Alamein được gọi là “sự kết thúc của khởi đầu”?
Vì đó là, theo lời Churchill, bước ngoặt của cuộc chiến tại Bắc Phi: trước El Alamein, Đồng minh chỉ biết thất bại trên sa mạc; sau El Alamein, họ sẽ không thua thêm trận nào nữa tại Bắc Phi.
Mỗi bên có bao nhiêu xe tăng?
Quân Anh có khoảng 1.029 xe tăng, gồm khoảng 300 xe tăng M4 Sherman mới của Mỹ. Phe Trục có khoảng 547 xe tăng, phần lớn là Panzer III và Panzer IV cùng M13/40 của Ý.
Vì sao Rommel thua tại El Alamein?
Ông ít hơn về quân số, yếu hơn về hỏa lực, và thiếu nhiên liệu — quân đội của ông chỉ có khoảng ba ngày tiếp tế khi trận đánh bắt đầu — và ông chiến đấu trên một mặt trận hẹp, giữa biển và vùng trũng Qattara, nơi ông không thể vu hồi quân Anh. Quân Anh còn có ưu thế trên không và tuyến tiếp tế an toàn từ Alexandria.
Montgomery có truy đuổi Rommel quá chậm không?
Các sử gia vẫn bất đồng. Những người phê bình ông nói ông nên truy đuổi quyết liệt hơn và tiêu diệt quân đội của Rommel. Những người bênh vực ông nói cuộc truy đuổi nhanh như tình hình tiếp tế cho phép, và rằng quân đội của Rommel đã bị tiêu diệt như một lực lượng chiến đấu tại El Alamein trong bất kỳ trường hợp nào.
11. Nguồn
- Wikipedia, “Second Battle of El Alamein” — ngày tháng, quân số, số liệu thương vong và các chỉ huy.
- Encyclopædia Britannica, “El Alamein, Battles of” — bối cảnh và kết quả.
- Trung tâm Lịch sử Quân sự Lục quân Mỹ, The Mediterranean Theater of Operations — chiến dịch Bắc Phi.
- John Keegan, The Second World War (Hutchinson, 1989) — El Alamein và chiến tranh sa mạc.
- Niall Barr, Pendulum of War: The Three Battles of El Alamein (Jonathan Cape, 2004) — ba trận đánh và quyền chỉ huy của Montgomery.
- Stephen Bungay, Alamein (Aurum, 2002) — trận đánh, Rommel, và chiến dịch “bào mòn”.
- Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia, bộ sưu tập El Alamein — ảnh, bản đồ và lời kể cá nhân.
Đọc thêm
- Correlli Barnett, The Desert Generals (Allen & Unwin, 1960).
- Jonathan Fennell, Combat and Morale in the North African Campaign (Cambridge University Press, 2011).