Neville Chamberlain

1. Mở đầu

Neville Chamberlain (18 tháng 3 năm 1869 – 9 tháng 11 năm 1940) là thủ tướng Anh theo đuổi chính sách nhượng bộ đối với Đức Quốc xã và, khi chính sách đó thất bại, đã đưa nước Anh vào Thế chiến II.

Con trai của chính khách vĩ đại thời Victoria Joseph Chamberlain và là em cùng cha khác mẹ của lãnh tụ Đảng Tự do Austen Chamberlain, ông bước vào chính trị muộn, trở thành một Bộ trưởng Tài chính rất hiệu quả trong thập niên 1930, và kế nhiệm Stanley Baldwin làm thủ tướng tháng 5 năm 1937.

Trong hai năm tiếp theo, ông tìm cách tránh chiến tranh bằng cách đàm phán với Adolf Hitler, trên hết tại Hội nghị Munich tháng 9 năm 1938, nơi Anh và Pháp đồng ý để Đức sáp nhập Sudetenland, vùng biên giới nói tiếng Đức của Tiệp Khắc. Trở về London, Chamberlain tuyên bố nổi tiếng rằng thỏa thuận mang lại “hòa bình cho thời đại chúng ta”.

Trong vòng sáu tháng, Hitler đã chiếm phần còn lại của Tiệp Khắc, và ngày 3 tháng 9 năm 1939, sau khi Đức xâm lược Ba Lan, Chamberlain phát thanh tới toàn quốc rằng Anh đang trong tình trạng chiến tranh với Đức. Ông vẫn làm thủ tướng trong tám tháng đầu của chiến tranh — thời kỳ “Chiến tranh Giả vờ” — và từ chức tháng 5 năm 1940 sau thất bại của chiến dịch Na Uy, nhường chỗ cho Winston Churchill. Ông qua đời vì ung thư sáu tháng sau đó.

Tên tuổi của Chamberlain đã trở thành từ đồng nghĩa với thất bại của chính sách nhượng bộ, và trong nhiều thế hệ, ông được nhớ đến như vị thủ tướng ngây thơ bị Hitler lừa gạt. Đánh giá đó, dù dễ hiểu, vẫn chưa đầy đủ.

Các sử gia gần đây hơn cho rằng Chamberlain phải đối mặt với một nước Anh chưa chuẩn bị về quân sự, căng thẳng về tài chính, và hết sức không muốn chiến đấu một cuộc chiến nữa sau cuộc tàn sát năm 1914–1918; rằng chính sách nhượng bộ đã mua cho nước Anh thời gian tái vũ trang, trên hết là xây dựng máy bay tiêm kích và hệ thống phòng thủ radar đã giành chiến thắng trong Trận chiến nước Anh năm 1940;

và rằng bản thân Chamberlain là một nhà quản lý nghiêm túc và có năng lực, mà bi kịch của ông là ông đã áp dụng các phương pháp của chính trị nội bộ — đàm phán, thỏa hiệp, tìm kiếm điểm chung — với một nhà độc tài chỉ hiểu sức mạnh.

Liệu chính sách nhượng bộ là một sự trì hoãn cần thiết hay một sai lầm chí mạng vẫn là một trong những cuộc tranh luận lớn của lịch sử thế kỷ XX, và Chamberlain đứng ở trung tâm của nó.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Sinh | 18 tháng 3 năm 1869, Edgbaston, Birmingham, Anh |

| Mất | 9 tháng 11 năm 1940 (hưởng thọ 71 tuổi), Heckfield, Hampshire, Anh |

| Quốc tịch | Anh |

| Vai trò / Chức vụ | Thủ tướng Vương quốc Anh (28 tháng 5 năm 1937 – 10 tháng 5 năm 1940); Bộ trưởng Tài chính (1931–1937); Lãnh tụ Đảng Bảo thủ (1937–1940) |

| Nổi tiếng vì | Chính sách nhượng bộ; Hiệp định Munich (tháng 9 năm 1938); tuyên chiến với Đức (3 tháng 9 năm 1939) |

| Vợ / Gia đình | Anne Cole (kết hôn 1911, mất 1967); các con Dorothy và Frank; cha Joseph Chamberlain; anh cùng cha khác mẹ Austen Chamberlain |

| Đảng phái | Đảng Bảo thủ |

3. Thời trẻ và học vấn

Tuổi thơ ở Birmingham

Neville Chamberlain sinh ngày 18 tháng 3 năm 1869 tại Southbourne, ngôi nhà của gia đình ở Edgbaston, Birmingham, là con trai út của Joseph Chamberlain — nhà công nghiệp, thị trưởng Birmingham và, sau này, chính trị gia năng động nhất của nước Anh cuối thời Victoria — và người vợ thứ hai của ông, Florence Kenrick.

Mẹ ông mất khi Neville sáu tuổi, khi sinh em trai ông, và cậu bé lớn lên chủ yếu với chị cùng cha khác mẹ Beatrice và mẹ kế. Ông học tại Trường Rugby, nơi ông không phải là học sinh xuất sắc hay vận động viên bẩm sinh, rồi tại Trường Mason ở Birmingham, nơi ông học luyện kim và thực vật học, với ý định tham gia công việc kinh doanh của gia đình. Ông là một thanh niên nhút nhát, nghiêm túc, dè dặt trong cách cư xử và thiếu sự quyến rũ và tài hùng biện mà cha ông có dồi dào.

Đồn điền ở Bahamas

Năm 1890, hai mươi mốt tuổi, Chamberlain được cử đến Bahamas để quản lý một đồn điền sisal mà cha ông đã mua như một dự án kinh doanh. Dự án thất bại — đất không phù hợp và thị trường sụp đổ — và sau sáu năm, Chamberlain trở về Birmingham, đã làm mất một khoản tiền đáng kể của cha và học được, như ông sau này nói, giá trị của lao động chăm chỉ và nỗi đau của thất bại.

Trở lại Birmingham, ông tham gia kinh doanh, đầu tiên trong công ty sản xuất ốc vít của gia đình rồi làm giám đốc Công ty Vũ khí Nhỏ Birmingham, và trở thành một doanh nhân thành công và được kính trọng. Ông cũng tham gia chính trị địa phương: được bầu vào Hội đồng Thành phố Birmingham năm 1911, trở thành chủ tịch Ủy ban Quy hoạch Đô thị, và năm 1915, bốn mươi sáu tuổi, trở thành Thị trưởng Birmingham. Đó là một khởi đầu muộn bất thường đối với một người sẽ trở thành thủ tướng, và nó đã định hình ông: Chamberlain luôn là một chính trị gia địa phương và một nhà quản lý trong thâm tâm, thoải mái với ngân sách và các chương trình nhà ở hơn là với sân khấu lớn của Westminster.

Bước vào Quốc hội

Ông bước vào Quốc hội tháng 12 năm 1918, bốn mươi chín tuổi, với tư cách nghị sĩ Bảo thủ của Birmingham Ladywood, ghế mà ông giữ đến năm 1929 rồi đổi sang Birmingham Edgbaston, giữ đến khi qua đời.

Sự thăng tiến của ông đều đặn hơn là ngoạn mục: ông trở thành Tổng giám đốc Bưu điện năm 1922, Bộ trưởng Y tế năm 1923, và lại làm Bộ trưởng Y tế từ năm 1924 đến năm 1929, nơi ông tạo dựng danh tiếng là một nhà quản lý cải cách, trên hết qua Đạo luật Định giá và Đánh thuế năm 1925 và Đạo luật Chính quyền Địa phương năm 1929, tái tổ chức tài chính chính quyền địa phương và chuyển các chức năng của Luật Người nghèo cho chính quyền địa phương.

Theo đồng thuận chung, ông là một trong những bộ trưởng nội vụ có năng lực nhất trong những năm giữa hai cuộc chiến — một người hiểu chi tiết, làm việc không mệt mỏi, và hoàn thành công việc. Ông kết hôn với Anne Cole tháng 1 năm 1911; họ có hai con, Dorothy và Frank, và một cuộc hôn nhân hạnh phúc, gắn bó kéo dài đến khi ông qua đời.

4. Con đường đến vị trí lãnh đạo

Thăng tiến qua Bộ Tài chính

Sự thăng tiến lên vị trí cao nhất của Chamberlain đến qua Bộ Tài chính. Tháng 8 năm 1931, giữa lòng cuộc Đại suy thoái, ông được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Tài chính trong Chính phủ Quốc gia của Ramsay MacDonald, và giữ chức vụ này sáu năm — một nhiệm kỳ dài bất thường — qua giai đoạn tồi tệ nhất của suy thoái và sự phục hồi chậm chạp sau đó.

Với tư cách Bộ trưởng Tài chính, ông chịu trách nhiệm về các chính sách đưa Anh rời khỏi chế độ bản vị vàng năm 1931, áp dụng thuế quan chung năm 1932, và chính sách tiền rẻ khuyến khích bùng nổ nhà ở và sự hồi sinh chậm chạp của công nghiệp.

Ngân sách của ông thận trọng và chính thống: ông tin vào ngân sách cân bằng, thuế thấp và tiền tệ lành mạnh, và chống lại áp lực chi tiêu mạnh cho tái vũ trang cho đến giữa thập niên 1930.

Thành tích của ông với tư cách Bộ trưởng Tài chính được ngưỡng mộ rộng rãi — ngay cả các đối thủ chính trị của ông cũng thừa nhận năng lực của ông — và nó khiến ông trở thành người kế nhiệm tự nhiên của Stanley Baldwin làm lãnh tụ Đảng Bảo thủ và thủ tướng.

Trở thành thủ tướng

Chamberlain trở thành thủ tướng ngày 28 tháng 5 năm 1937, sáu mươi tám tuổi. Theo tiêu chuẩn thời đó, ông là một người già lên nắm quyền, và ông mang đến chức vụ một phong cách rất khác với Baldwin: trong khi Baldwin thoải mái, gián tiếp và có xu hướng để sự việc diễn ra, Chamberlain năng động, trực tiếp và quyết tâm nắm quyền kiểm soát cá nhân đối với chính sách, trên hết là chính sách đối ngoại. Ông tin rằng các vấn đề của châu Âu có thể được giải quyết bằng đàm phán cá nhân giữa các lãnh đạo — một niềm tin phản ánh kinh nghiệm của ông với tư cách doanh nhân và chính trị gia địa phương, nơi các thỏa thuận được thực hiện trực tiếp và thỏa hiệp là một đức tính. Ông cũng tin rằng nước Anh không thể gánh nổi một cuộc chiến lớn nữa: đất nước vẫn đang trả giá cho Thế chiến I, lực lượng vũ trang của nó đã bị cắt giảm qua nhiều năm tiết kiệm, và dư luận, bị ám ảnh bởi ký ức về chiến hào, áp đảo phản đối chiến tranh.

Năm đầu và chính sách nhượng bộ

Trong năm đầu làm thủ tướng, Chamberlain theo đuổi điều ông gọi là chính sách nhượng bộ — một từ lúc đó không mang nghĩa tiêu cực, mà chỉ đơn giản có nghĩa là giải quyết các bất bình bằng đàm phán. Ông tin rằng Đức có những bất bình chính đáng phát sinh từ Hiệp ước Versailles, và nếu những bất bình đó được đáp ứng, Hitler sẽ hài lòng và hòa bình có thể được bảo toàn. Ông cũng tin rằng lợi ích thực sự của Anh nằm ở đế chế của nó và ở Viễn Đông, nơi Nhật Bản đe dọa các thuộc địa của Anh, và một cuộc chiến tranh châu Âu sẽ phá hủy cả hai.

Tháng 11 năm 1937, ông cử cố vấn thân cận nhất của mình, Huân tước Halifax, gặp Hitler tại Berchtesgaden, và tháng 3 năm 1938, khi Đức sáp nhập Áo trong Anschluss, ông chấp nhận với một lời phản đối nhưng không hành động. Thử thách của chính sách của ông đến vào mùa thu năm 1938, về vấn đề Tiệp Khắc.

5. Vai trò của Neville Chamberlain trong Thế chiến II

Munich

Cuộc khủng hoảng năm 1938 nảy sinh về Sudetenland, vùng biên giới của Tiệp Khắc có khoảng ba triệu người Đức sinh sống, do Đảng Đức Sudeten của Konrad Henlein lãnh đạo và được Berlin khuyến khích. Hitler yêu cầu chuyển giao Sudetenland cho Đức, và đến tháng 9 năm 1938, chiến tranh dường như sắp xảy ra: Tiệp Khắc tổng động viên, Pháp bị ràng buộc bởi hiệp ước phải bảo vệ nó, và Anh đối mặt với viễn cảnh một cuộc chiến mà nó chưa sẵn sàng chiến đấu.

Chamberlain đích thân can thiệp. Ngày 15 tháng 9, ông bay đến Berchtesgaden — lần đầu tiên một thủ tướng Anh bay đến một cuộc họp ngoại giao — để gặp Hitler, và đồng ý về nguyên tắc chuyển giao Sudetenland.

Ngày 22 tháng 9, ông bay đến Bad Godesberg, nơi Hitler nâng yêu cầu, khăng khăng đòi chiếm đóng quân sự ngay lập tức; Chamberlain, đáng khen ngợi, đã từ chối, và trở về London chuẩn bị chiến tranh. Ngày 28 tháng 9, khi chiến tranh chỉ còn vài giờ nữa, Hitler mời Chamberlain, thủ tướng Pháp Édouard Daladier và lãnh tụ Ý Benito Mussolini đến Munich.

Tại hội nghị ngày 29–30 tháng 9, bốn lãnh đạo đồng ý rằng Đức sẽ sáp nhập Sudetenland theo từng giai đoạn trong tháng 10. Tiệp Khắc, nước không được mời dự hội nghị, được yêu cầu chấp nhận. Tổng thống của nó, Edvard Beneš, từ chức ngay sau đó.

Chamberlain trở về London ngày 30 tháng 9 trong sự chào đón của người hùng. Đám đông reo hò tại sân bay Heston, và trước cửa số 10 phố Downing, ông giơ cao thỏa thuận đã ký với Hitler — một tuyên bố Anh–Đức riêng biệt rằng hai nước sẽ không bao giờ gây chiến với nhau — và tuyên bố: “Tôi tin rằng đây là hòa bình cho thời đại chúng ta.” Cụm từ, mượn từ Sách Cầu nguyện Chung, được đón nhận với sự nhẹ nhõm và biết ơn trên khắp nước Anh và phần lớn thế giới: nhà vua xuất hiện trên ban công Cung điện Buckingham cùng Chamberlain, và sự nổi tiếng của thủ tướng tăng vọt.

Chỉ vài tiếng nói bất đồng. Winston Churchill, lúc đó là nghị sĩ Bảo thủ ngồi ghế sau, nói với Hạ viện rằng nước Anh đã “chịu một thất bại hoàn toàn và không thể cứu vãn”, và đất nước đã chọn “giữa chiến tranh và ô nhục” và sẽ phải chiến tranh. Duff Cooper, Bộ trưởng Hải quân, từ chức khỏi chính phủ để phản đối.

Nhưng vào mùa thu năm 1938, họ chỉ là thiểu số nhỏ, và chính sách của Chamberlain dường như, đối với hầu hết mọi người, đã có hiệu quả.

Từ Munich đến chiến tranh

Ảo tưởng không kéo dài. Tháng 3 năm 1939, Hitler chiếm phần còn lại của Tiệp Khắc, bất chấp Hiệp định Munich, và Chamberlain, cuối cùng, hiểu rằng mục tiêu của Hitler không giới hạn ở việc khắc phục bất bình.

Ngày 17 tháng 3 năm 1939, ông phát biểu tại Birmingham — thành phố quê hương ông — lên án hành động của Đức và cảnh báo rằng Anh sẽ kháng cự sự xâm lược tiếp theo. Ngày 31 tháng 3, Anh đưa ra cam kết bảo đảm cho Ba Lan: nếu độc lập của Ba Lan bị đe dọa, Anh sẽ đến giúp.

Cam kết này là một bước đi định mệnh — nó ràng buộc Anh với một quốc gia mà Anh không thể trực tiếp bảo vệ — nhưng nó cũng là thời điểm chính sách nhượng bộ kết thúc và răn đe bắt đầu.

Suốt mùa hè năm 1939, Chamberlain tìm cách làm cho cam kết trở nên đáng tin cậy bằng cách đàm phán liên minh quân sự với Liên Xô, nhưng các cuộc đàm phán thất bại: người Ba Lan từ chối cho quân Liên Xô vào lãnh thổ của họ, và ngày 23 tháng 8 năm 1939, Đức và Liên Xô ký Hiệp ước Molotov–Ribbentrop, hiệp ước không xâm lược giải phóng Hitler tấn công Ba Lan mà không sợ Liên Xô đáp trả.

Ngày 1 tháng 9 năm 1939, Đức xâm lược Ba Lan. Anh và Pháp, bị ràng buộc bởi các cam kết bảo đảm, đưa ra tối hậu thư yêu cầu Đức rút quân; khi tối hậu thư hết hạn lúc 11 giờ sáng Chủ nhật ngày 3 tháng 9, Chamberlain phát thanh tới toàn quốc bằng giọng trầm lặng, nghiêm trang: “Sáng nay, Đại sứ Anh tại Berlin đã trao cho Chính phủ Đức một công hàm cuối cùng nói rằng trừ khi chúng tôi nhận được tin từ họ trước 11 giờ rằng họ sẵn sàng rút quân khỏi Ba Lan ngay lập tức, tình trạng chiến tranh sẽ tồn tại giữa chúng ta.

Tôi phải nói với các bạn rằng không có cam kết nào như vậy được nhận, và do đó đất nước này đang trong tình trạng chiến tranh với Đức.” Đó là bài phát thanh quan trọng nhất trong lịch sử Anh, và nó được truyền đi bởi người đã làm nhiều hơn bất cứ ai để tránh chiến tranh.

Chiến tranh Giả vờ và từ chức

Chamberlain vẫn làm thủ tướng trong tám tháng đầu của chiến tranh, lãnh đạo một chính phủ bao gồm Churchill với tư cách Bộ trưởng Hải quân. Giai đoạn từ tháng 9 năm 1939 đến tháng 4 năm 1940 — “Chiến tranh Giả vờ” — là giai đoạn không hoạt động trên Mặt trận phía Tây: Anh và Pháp, sau khi tuyên chiến, không tấn công Đức, và Đức, sau khi chinh phục Ba Lan, quay sang phía đông.

Chính phủ của Chamberlain đã bắt đầu công việc động viên, và chính trong nhiệm kỳ thủ tướng của ông, hệ thống phòng thủ tiêm kích của Không quân Hoàng gia, bao gồm các phi đội Spitfire và Hurricane mới và chuỗi radar, đã được đưa vào trạng thái sẵn sàng — những hệ thống phòng thủ sẽ cứu nước Anh vào mùa hè năm 1940.

Nhưng tâm trạng công chúng là sự trôi dạt, và Chamberlain, người đã xây dựng danh tiếng bằng việc tránh chiến tranh, dường như là một lãnh đạo chiến tranh không thuyết phục.

Kết thúc đến vào tháng 4 và tháng 5 năm 1940. Tháng 4, Đức xâm lược Na Uy, và nỗ lực can thiệp của Anh — chiến dịch Na Uy — kết thúc trong thất bại, quân Anh phải rút khỏi Namsos và Åndalsnes. Ngày 7–8 tháng 5 năm 1940, tại Hạ viện, chính phủ đối mặt với một kiến nghị khiển trách về chiến dịch này.

Cuộc tranh luận rất dữ dội: Leo Amery, một nghị sĩ Bảo thủ, trích lời Oliver Cromwell nói với Quốc hội Dài — “Các ông đã ngồi ở đây quá lâu mà không làm được điều gì tốt. Hãy ra đi, tôi nói, và hãy để chúng ta kết thúc với các ông.

Nhân danh Chúa, hãy đi!” — và Chamberlain, tự bào chữa, kêu gọi “bạn bè” của mình trong đảng ủng hộ ông, một cụm từ đã phản tác dụng nghiêm trọng. Chính phủ thắng cuộc bỏ phiếu, nhưng đa số của nó giảm từ hơn hai trăm xuống tám mươi mốt, với khoảng bốn mươi nghị sĩ Bảo thủ bỏ phiếu chống lại.

Chamberlain kết luận rằng ông không thể tiếp tục, và ngày 10 tháng 5 năm 1940 — ngày Đức xâm lược Pháp và các nước Vùng thấp — ông từ chức, và Churchill trở thành thủ tướng. Chamberlain vẫn ở trong chính phủ với tư cách Chủ tịch Hội đồng Cơ mật, và ông trung thành ủng hộ Churchill cho đến khi sức khỏe suy yếu. Ông từ chức khỏi chính phủ tháng 9 năm 1940, và qua đời vì ung thư ruột ngày 9 tháng 11 năm 1940, hưởng thọ bảy mươi mốt tuổi.

6. Các quyết định quan trọng

Munich và cam kết với Ba Lan

Chấp nhận chuyển giao Sudetenland (tháng 9 năm 1938). Quyết định của Chamberlain tại Munich là hành động định hình sự nghiệp của ông. Ông tin rằng mình đang ngăn chặn một cuộc chiến mà nước Anh không thể thắng, và ông tin lời đảm bảo của Hitler rằng Sudetenland là yêu cầu lãnh thổ cuối cùng của ông ta ở châu Âu.

Quyết định này mua được một năm hòa bình và thời gian tái vũ trang, nhưng nó đã phá hủy hệ thống phòng thủ của Tiệp Khắc, trao cho Đức nhà máy vũ khí Skoda — một trong những nhà máy lớn nhất châu Âu — và cho Hitler thấy rằng các nền dân chủ phương Tây sẽ không chiến đấu.

Cam kết bảo đảm cho Ba Lan (31 tháng 3 năm 1939). Sau khi Prague bị chiếm, Chamberlain đảo ngược hướng đi và đưa ra cho Ba Lan cam kết đơn phương bảo đảm độc lập của nước này. Đó là một bước ngoặt đạo đức và chính trị — thời điểm nước Anh vạch ra giới hạn — nhưng nó cũng là một canh bạc quân sự: Anh không có cách nào bảo vệ Ba Lan trực tiếp, và cam kết phụ thuộc vào Pháp và Liên Xô, cả hai đều chưa sẵn sàng hành động.

Tuyên chiến và từ chức

Tuyên chiến (3 tháng 9 năm 1939). Quyết định của Chamberlain tôn trọng cam kết với Ba Lan, ngay cả khi rõ ràng Ba Lan không thể được cứu, là hành động đã cứu vãn danh tiếng của ông trong mắt nhiều người. Ông đã tìm kiếm hòa bình trong hai năm; khi chiến tranh đến, ông không do dự, và bài phát thanh buổi sáng hôm đó vẫn là một trong những khoảnh khắc trang nghiêm nhất trong lịch sử chính trị Anh.

Từ chức tháng 5 năm 1940. Quyết định từ chức sau cuộc tranh luận về Na Uy của Chamberlain, thay vì bám víu vào chức vụ, đã tạo điều kiện thành lập chính phủ liên minh của Churchill. Đó là một hành động vị tha chính trị mà những người chỉ trích ông hiếm khi thừa nhận, và nó đảm bảo rằng nước Anh bước vào giai đoạn quyết định của chiến tranh dưới một lãnh đạo tin tưởng vào việc chiến đấu đến cùng.

7. Tranh cãi

Tranh cãi về chính sách nhượng bộ

Tranh cãi về Chamberlain là tranh cãi về chính sách nhượng bộ, và nó đã được tranh luận hơn tám mươi năm. Cáo buộc truyền thống, được Churchill đưa ra mạnh mẽ nhất trong The Gathering Storm (1948), là Chamberlain ngây thơ, ông hiểu sai Hitler, và chính sách nhượng bộ đã cho Đức thời gian và nguồn lực — trên hết là ngành công nghiệp vũ khí Tiệp Khắc — để trở nên mạnh hơn, trong khi làm suy yếu các nền dân chủ.

Munich, theo cách giải thích này, là một thất bại đạo đức cũng như chiến lược: nó bỏ rơi một đồng minh dân chủ cho một nhà độc tài, và nó dạy Hitler rằng xâm lược sẽ được thưởng. Cáo buộc này được củng cố bởi phát hiện, sau chiến tranh, rằng các tướng Đức phản đối Hitler đã hy vọng Anh có lập trường cứng rắn năm 1938, và việc Anh từ chối tại Munich có thể đã khuyến khích một cuộc đảo chính chống Hitler — một tuyên bố vẫn mang tính suy đoán, vì quyết tâm của những kẻ âm mưu chưa bao giờ được kiểm chứng.

Luận điểm xét lại và cách điều hành chiến tranh

Luận điểm xét lại, được các sử gia như A. J. P. Taylor phát triển trong The Origins of the Second World War (1961) và bởi các học giả sau này, cho rằng Chamberlain ít có lựa chọn. Nước Anh năm 1938 chưa sẵn sàng cho chiến tranh: Không quân Hoàng gia có quá ít máy bay tiêm kích hiện đại, quân đội nhỏ, và công chúng, các nước tự trị và Pháp đều phản đối chiến đấu vì Tiệp Khắc.

Hiệp định Munich, theo quan điểm này, đã mua cho nước Anh một năm cần thiết để xây dựng các phi đội Spitfire và chuỗi radar đã giành chiến thắng trong Trận chiến nước Anh năm 1940, và chương trình tái vũ trang của Chamberlain — mà ông đã bắt đầu trước Munich và tăng tốc sau đó — là nền tảng thực sự cho sự sống còn của nước Anh.

Những người xét lại cũng lưu ý rằng Chamberlain không đơn độc: nhượng bộ là chính sách của giới cầm quyền Anh, của Pháp, và của dư luận, và thật bất công khi đổ lỗi cho một người về thất bại của cả một thế hệ.

Một dòng chỉ trích thứ ba liên quan đến cách Chamberlain điều hành chính chiến tranh: sự miễn cưỡng của ông trong việc thành lập một chính phủ liên minh thực sự, sự không tin tưởng Churchill, và sự động viên chậm chạp của chính phủ ông trong Chiến tranh Giả vờ.

Những người bênh vực đáp lại rằng bộ máy chiến tranh toàn diện không thể được xây dựng trong vài tháng, và những thành tựu trong nhiệm kỳ thủ tướng của ông — việc mở rộng RAF, bắt đầu hệ thống đoàn tàu hộ tống, ổn định kinh tế — là đáng kể.

Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và khó có thể được giải quyết: bi kịch của Chamberlain là ông bị phán xét bởi kết quả của một chính sách mà, vào thời điểm đó, hầu hết đồng bào của ông đều ủng hộ.

8. Cuối đời

Cuộc đời sau này của Chamberlain rất ngắn ngủi. Sau khi từ chức thủ tướng ngày 10 tháng 5 năm 1940, ông vẫn ở trong chính phủ của Churchill với tư cách Chủ tịch Hội đồng Cơ mật và lãnh tụ Đảng Bảo thủ, và ông trung thành ủng hộ Churchill trong những tháng đen tối nhất của chiến tranh — sự sụp đổ của Pháp, cuộc di tản Dunkirk, và Trận chiến nước Anh. Ông, theo lời của chính Churchill, là một đồng nghiệp trung thành, và hai người, vốn là đối thủ, đã làm việc cùng nhau mà không oán hận.

Nhưng sức khỏe của Chamberlain đang suy yếu. Ông đã bị đau dạ dày một thời gian, và tháng 7 năm 1940, ông trải qua một cuộc phẫu thuật phát hiện ung thư ruột.

Về hưu, qua đời và lễ tưởng niệm

Ông tiếp tục làm việc suốt mùa hè, nhưng tháng 9 năm 1940, sau ca phẫu thuật thứ hai, ông từ chức khỏi chính phủ và khỏi vị trí lãnh tụ Đảng Bảo thủ. Ông về hưu tại ngôi nhà ở Heckfield, Hampshire, nơi ông dành những tuần cuối cùng đọc sách, viết hồi ký, và tiếp khách. Ông qua đời ngày 9 tháng 11 năm 1940, hưởng thọ bảy mươi mốt tuổi, sáu tháng sau khi rời nhiệm sở.

Cái chết của ông được báo chí đưa tin cùng ngày với tin tức chiến tranh, và tang lễ của ông, tại Tu viện Westminster, là một buổi lễ lặng lẽ. Ông được hỏa táng, và tro cốt của ông được an táng trong Tu viện.

Churchill, người đã đọc lời tưởng niệm ông tại Hạ viện, nói rằng Chamberlain đã bị Hitler “lừa dối và gian lận”, và lịch sử sẽ phán xét ông nhân từ hơn những người cùng thời — một dự đoán đã, một phần, trở thành sự thật.

9. Di sản của Neville Chamberlain

Di sản như một lời cảnh báo

Di sản của Chamberlain, trên hết, là một lời cảnh báo. Tên ông vẫn được dùng trong tranh luận chính trị như từ đồng nghĩa với nhượng bộ ngây thơ, và “Munich” vẫn là cách nói tắt cho nguy hiểm của việc đàm phán với các nhà độc tài.

Mọi thủ tướng Anh kể từ năm 1940 đều từng được đo lường, tại một thời điểm nào đó, theo câu hỏi liệu họ có phải là “một Chamberlain khác” hay không, và phép so sánh Munich đã được viện dẫn — thường một cách lỏng lẻo — trong các cuộc tranh luận về các khủng hoảng từ Suez đến Ukraine.

Sức mạnh đạo đức của phép so sánh là có thật: Munich đã dạy một thế hệ rằng xâm lược phải bị kháng cự sớm, và cái giá của sự trì hoãn cao hơn cái giá của hành động.

Nhưng di sản của Chamberlain cũng thực tế hơn.

Tái vũ trang và thành tích đối nội

Chương trình tái vũ trang mà ông theo đuổi — việc mở rộng Không quân Hoàng gia, xây dựng chuỗi radar, đưa Spitfire và Hurricane vào sử dụng — là nền tảng giúp nước Anh sống sót năm 1940, và việc quản lý kinh tế mà ông đã thực hành với tư cách Bộ trưởng Tài chính đã giúp nước Anh tài trợ cho chiến tranh.

Thành tích đối nội của ông — các cải cách nhà ở, cải cách chính quyền địa phương, công việc ông làm với tư cách Bộ trưởng Y tế — được các sử gia chính sách xã hội Anh nhớ đến là đáng kể, dù bị Munich che khuất.

Và hành động cuối cùng của ông — tuyên chiến ngày 3 tháng 9 năm 1939 rồi từ chức để nhường chỗ cho Churchill — được nhớ đến như một hành động vì bổn phận: ông là thủ tướng đã đưa nước Anh vào chiến tranh, rồi rút lui để nhường chỗ cho người có thể giành chiến thắng.

10. Đánh giá của giới sử học

Đánh giá thay đổi theo thời gian

Đánh giá của các sử gia về Neville Chamberlain đã thay đổi nhiều hơn so với hầu hết các thủ tướng Anh khác. Trong một thế hệ sau chiến tranh, phán quyết rất nghiêm khắc: The Gathering Storm của Churchill và lịch sử phổ biến thời kỳ này trình bày Chamberlain như một người có ý tốt nhưng yếu đuối và ngây thơ, bị Hitler qua mặt, và “nhượng bộ” trở thành một từ miệt thị.

Việc mở kho lưu trữ trong thập niên 1960 và 1970, và công trình của các sử gia như A. J. P. Taylor, đã bắt đầu một sự xét lại: Chamberlain được cho thấy là một chính khách nghiêm túc và thông minh, hoạt động trong những ràng buộc nghiêm trọng — vị thế quân sự yếu, công chúng chia rẽ, một đế chế không thể được bảo vệ ở mọi nơi — và chính sách mua thời gian để tái vũ trang của ông được cho thấy có cơ sở hợp lý.

Đồng thuận ngày nay

Các công trình gần đây hơn, bao gồm tiểu sử Neville Chamberlain (2001) của David Dutton và Neville Chamberlain: A Biography (2006) của Robert Self, đã có vị trí trung gian: Chamberlain là một nhà quản lý có năng lực và một người chân thành, thực sự tin rằng chiến tranh có thể được tránh bằng đàm phán, nhưng ông đã mắc một sai lầm phán đoán cơ bản về bản chất của chế độ Hitler, và ông kiên trì chính sách của mình sau khi bằng chứng — trên hết là việc chiếm Prague tháng 3 năm 1939 — đã cho thấy nó sai lầm.

Đồng thuận ngày nay là Chamberlain không phải là kẻ ngốc cũng không phải là kẻ phản bội, mà là một con người của thời đại và tính khí của mình: một chính trị gia địa phương và một doanh nhân tin vào thỏa thuận và thỏa hiệp, đối mặt với một nhà độc tài không tin vào cả hai.

Bi kịch của ông không phải là ông muốn hòa bình — hầu hết đồng bào của ông đều muốn — mà là ông không thể thấy rằng Hitler muốn chiến tranh, và những phương pháp đã phục vụ ông tốt ở Birmingham và Bộ Tài chính lại vô dụng ở Berchtesgaden và Munich. Ông được nhớ đến, trên hết, như vị thủ tướng đã tuyên chiến với Đức — và như người mà thất bại của ông đã làm cho thành công của Churchill trở nên khả thi.

11. Câu hỏi thường gặp

Chamberlain là ai và Hiệp định Munich

Neville Chamberlain là ai?

Neville Chamberlain (1869–1940) là thủ tướng Anh từ tháng 5 năm 1937 đến tháng 5 năm 1940. Ông được biết đến nhiều nhất với chính sách nhượng bộ đối với Đức Quốc xã, Hiệp định Munich tháng 9 năm 1938, và việc tuyên chiến với Đức ngày 3 tháng 9 năm 1939.

Hiệp định Munich là gì?

Tại Munich ngày 29–30 tháng 9 năm 1938, Anh, Pháp, Đức và Ý đồng ý rằng Đức sẽ sáp nhập Sudetenland, vùng biên giới nói tiếng Đức của Tiệp Khắc. Tiệp Khắc không được mời dự hội nghị. Chamberlain trở về London tuyên bố “hòa bình cho thời đại chúng ta”.

Chính sách nhượng bộ có mua cho nước Anh thời gian tái vũ trang không?

Các sử gia tranh luận về điều này. Nước Anh thực sự đã mở rộng hệ thống phòng thủ tiêm kích đáng kể từ Munich đến Trận chiến nước Anh năm 1940, và các phi đội Spitfire cùng chuỗi radar đã sẵn sàng kịp thời. Những người chỉ trích cho rằng Đức cũng dùng một năm đó để mạnh lên, trên hết bằng cách giành được ngành công nghiệp vũ khí của Tiệp Khắc.

Tuyên chiến, từ chức và cái chết

Nước Anh tuyên chiến với Đức khi nào?

Chủ nhật ngày 3 tháng 9 năm 1939, lúc 11 giờ sáng, sau khi Đức xâm lược Ba Lan ngày 1 tháng 9 và từ chối rút quân. Chamberlain công bố tuyên chiến trong một bài phát thanh tới toàn quốc.

Vì sao Chamberlain từ chức tháng 5 năm 1940?

Sau thất bại của chiến dịch Na Uy, chính phủ đối mặt với kiến nghị khiển trách tại Hạ viện ngày 7–8 tháng 5 năm 1940. Dù thắng cuộc bỏ phiếu, đa số của nó sụp đổ, và Chamberlain kết luận ông không thể tiếp tục. Ông từ chức ngày 10 tháng 5 năm 1940, ngày Đức xâm lược Pháp, và được Winston Churchill kế nhiệm.

Neville Chamberlain qua đời như thế nào?

Ông qua đời vì ung thư ruột ngày 9 tháng 11 năm 1940 tại Heckfield, Hampshire, hưởng thọ 71 tuổi, sáu tháng sau khi rời nhiệm sở.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Neville Chamberlain” — tiểu sử tổng hợp: sinh ngày 18 tháng 3 năm 1869, mất ngày 9 tháng 11 năm 1940, thủ tướng 1937–1940, Hiệp định Munich, tuyên chiến ngày 3 tháng 9 năm 1939.
2. Encyclopaedia Britannica, “Neville Chamberlain” (britannica.com) — tiểu sử, nhượng bộ, Munich, từ chức 1940.
3. David Dutton, Neville Chamberlain (Arnold, 2001) — tiểu sử hiện đại; Chamberlain với tư cách nhà quản trị, những ràng buộc của chính sách nhượng bộ.
4. Robert Self, Neville Chamberlain: A Biography (Ashgate, 2006) — tiểu sử chi tiết dựa trên tài liệu của Chamberlain.
5. Winston Churchill, The Second World War, Volume I: The Gathering Storm (Cassell, 1948) — lời phê phán đương thời kinh điển về chính sách nhượng bộ.
6. A. J. P. Taylor, The Origins of the Second World War (Hamish Hamilton, 1961) — luận điểm xét lại về chính sách nhượng bộ.
7. R. A. C. Parker, Chamberlain and Appeasement: British Policy and the Coming of the Second World War (Macmillan, 1993) — nghiên cứu học thuật về chính sách và giới hạn của nó.

Đọc thêm

• John Charmley, Chamberlain and the Lost Peace (Hodder & Stoughton, 1989).
• Keith Feiling, The Life of Neville Chamberlain (Macmillan, 1946).

Bài viết liên quan

• Arleigh Burke
• Charles de Gaulle
• Chester W. Nimitz