Đô đốc Yamamoto

1. Mở đầu

Ngày 18 tháng 4 năm 1943, máy bay tiêm kích Mỹ, hành động theo các bức điện vô tuyến Nhật bị giải mã, phục kích máy bay của ông trên Bougainville ở quần đảo Solomon — lần đầu tiên trong lịch sử, một tư lệnh bị nhắm mục tiêu và giết chết có chủ ý dựa trên tình báo. Isoroku Yamamoto (4 tháng 4 năm 1884 – 18 tháng 4 năm 1943) là tư lệnh Hạm đội Liên hợp Nhật Bản trong Thế chiến II, đô đốc lập kế hoạch tấn công Trân Châu Cảng ngày 7 tháng 12 năm 1941, và người đàn ông, hơn bất kỳ nhà lãnh đạo Nhật nào khác, hiểu rằng Nhật Bản không thể thắng cuộc chiến dài chống Hoa Kỳ — và ông lập kế hoạch tấn công Trân Châu Cảng chính vì ông tin rằng chỉ đòn tấn công bất ngờ, quyết định mới cho Nhật Bản cơ hội. Ông, theo lời một sử gia, là “đô đốc Nhật giống Mỹ nhất”: ông học tại Harvard, làm tùy viên hải quân ở Washington, nói tiếng Anh, chơi poker, và biết, từ kinh nghiệm trực tiếp, quy mô công nghiệp Mỹ và tính cách người Mỹ. Ông phản đối chiến tranh với Hoa Kỳ, phản đối liên minh với Đức và Ý, và ông nói với chính phủ Nhật, năm 1940, rằng nếu Nhật Bản gây chiến với Mỹ, ông có thể “tung hoành sáu tháng hoặc một năm, nhưng sau đó tôi không tự tin” — dự đoán đã chứng tỏ, với độ chính xác khủng khiếp, là đúng.

Danh tiếng của Yamamoto được đánh giá rất khác nhau ở Nhật Bản và phương Tây. Ở Nhật Bản, ông được nhớ đến như anh hùng — đô đốc dẫn hải quân đến chiến thắng vĩ đại nhất, và người chết, theo lời hải quân Nhật, “cái chết xứng đáng với samurai”. Ở phương Tây, ông được nhớ đến như kiến trúc sư của Trân Châu Cảng — người lập kế hoạch tấn công bất ngờ đưa nước Mỹ vào chiến tranh — và như chiến lược gia có năng lực lớn, mà thất bại tại Midway tháng 6 năm 1942 đánh dấu bước ngoặt Chiến tranh Thái Bình Dương. Bài viết này xem xét cả hai mặt của hồ sơ đó — chiến lược gia và người phản đối chiến tranh, người lập kế hoạch Trân Châu Cảng và nhà tiên tri về thất bại — và làm vậy dựa trên bằng chứng: hồ sơ hải quân Nhật, lời chứng của ban tham mưu ông, và công trình của các sử gia hiện đại ở Nhật Bản và phương Tây.

2. Thông tin chính

Sinh	4 tháng 4 năm 1884, Nagaoka, tỉnh Niigata, Nhật Bản
Mất	18 tháng 4 năm 1943 (hưởng thọ 59 tuổi), gần Buin, Bougainville, quần đảo Solomon (bị giết trong cuộc phục kích trên không, Chiến dịch Vengeance)
Quốc tịch	Nhật Bản
Vai trò / Chức vụ	Tổng tư lệnh, Hạm đội Liên hợp (1939–1943); Thứ trưởng Hải quân (1936–1939); Tùy viên Hải quân, Washington (1925–1928)
Nổi tiếng vì	Lập kế hoạch tấn công Trân Châu Cảng (7 tháng 12 năm 1941); Trận Midway (tháng 6 năm 1942); dự đoán về chiến tranh ngắn; tử nạn trong Chiến dịch Vengeance
Vợ / Gia đình	Reiko Mihashi (kết hôn 1918); bốn người con
Quân hàm	Gensui Kaigun Taishō (Đô đốc Nguyên soái, truy tặng)
Học vấn	Học viện Hải quân Đế quốc Nhật Bản (1904); Đại học Harvard (1919–1921)

3. Thời trẻ & học vấn

Tuổi thơ ở Nagaoka

Isoroku Yamamoto sinh ra với tên Isoroku Takano ngày 4 tháng 4 năm 1884 tại Nagaoka, thị trấn có lâu đài ở tỉnh Niigata miền bắc Nhật Bản, con trai thứ sáu của Sadayoshi Takano, thầy giáo và cựu samurai của lãnh địa Nagaoka. Ông được gia đình Yamamoto nhận nuôi, khi còn trẻ, gia đình samurai phục vụ lãnh địa Nagaoka, và ông lấy họ Yamamoto. Ngay từ nhỏ, ông là học sinh có năng lực lớn: ông học tại Trường Trung học Nagaoka, nơi ông, theo lời một thầy giáo của ông, là “cậu bé thông minh nhất trường”, và năm 1901 ông vào Học viện Hải quân Đế quốc Nhật Bản tại Etajima, nơi ông tốt nghiệp năm 1904, xếp thứ bảy trong lớp 191 người. Ngay từ đầu, ông là sĩ quan hải quân của nước Nhật mới: ông tin vào hải quân, công nghệ, và hiện đại hóa Nhật Bản, và ông, theo lời một bạn học của ông, là “người nhìn về tương lai, không phải quá khứ”.

Tsushima và Chiến tranh Nga–Nhật

Kinh nghiệm chiến tranh đầu tiên của Yamamoto đến năm 1904–1905, trong Chiến tranh Nga–Nhật, nơi ông phục vụ làm sĩ quan trẻ trên tàu tuần dương Nisshin trong Trận Tsushima, ngày 27–28 tháng 5 năm 1905 — trận hải chiến lớn mà hạm đội Nhật, dưới quyền Đô đốc Tōgō Heihachirō, tiêu diệt Hạm đội Baltic của Nga. Yamamoto bị thương trong trận đánh: ông mất hai ngón tay trái vì đạn pháo Nga, và suốt đời, ông nhạy cảm về thương tích này, mà ông che giấu bằng cách đeo găng tay. Trận Tsushima, đối với Yamamoto và thế hệ của ông, là trải nghiệm định hình cuộc đời họ: nó cho thấy Nhật Bản, quốc đảo nhỏ, có thể đánh bại cường quốc châu Âu lớn, và nó mang lại cho hải quân Nhật sự tự tin — và, theo lời một sử gia, sự tự tin thái quá — sẽ định hình chiến lược của nó trong bốn mươi năm tiếp theo. Bản thân Yamamoto rút ra bài học khác từ Tsushima: ông học rằng trận hải chiến có thể thắng nhờ bất ngờ, tập trung, và sẵn lòng chấp nhận rủi ro — những bài học mà ông sẽ áp dụng, ba mươi sáu năm sau, tại Trân Châu Cảng.

4. Nhập ngũ & thăng tiến

Sinh viên tại Harvard

Năm 1919, Yamamoto được cử đến Hoa Kỳ, để học tại Đại học Harvard, nơi ông dành hai năm học tiếng Anh và, theo lời ông, “tìm hiểu nước Mỹ”. Ông đi khắp Hoa Kỳ, thăm các nhà máy ở Detroit và Pittsburgh, xem các mỏ dầu ở Texas, và chơi poker với các sĩ quan Mỹ, trong những ván bài mà, theo lời ông, ông thắng nhiều hơn thua. Trải nghiệm đã thay đổi ông: ông hiểu, như ít sĩ quan Nhật nào hiểu, quy mô công nghiệp Mỹ, kích thước lục địa Mỹ, và tính cách người Mỹ — dân tộc mà, theo lời ông, “không thích chiến tranh, nhưng một khi đã tham chiến, không dừng lại cho đến khi thắng”. Ông trở về Nhật Bản năm 1921, tin rằng Nhật Bản không thể đánh bại Hoa Kỳ trong cuộc chiến dài, và tin rằng hải quân Nhật nên tránh chiến tranh với Mỹ bằng mọi giá. Đó là niềm tin ông giữ suốt đời, và cuối cùng, nó đặt ông vào xung đột với quân đội và chính phủ dẫn Nhật Bản vào chiến tranh.

Tùy viên Hải quân tại Washington

Từ năm 1925 đến 1928, Yamamoto làm tùy viên hải quân tại Washington, nơi ông tham dự Hội nghị Hải quân London và nơi ông chứng kiến tận mắt chính trị giới hạn hải quân cùng sự nghi ngờ ngày càng tăng giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ. Ông, theo mọi lời kể, là nhân vật được yêu thích ở Washington: ông nói tiếng Anh, dí dỏm, chơi poker giỏi, và ông, theo lời một sĩ quan Mỹ, là “sĩ quan Nhật giống Mỹ nhất”. Ông cũng, tại Washington, hiểu sâu hơn về sức mạnh Mỹ: ông thấy việc đóng tàu chiến Mỹ, thăm các căn cứ hải quân Mỹ, và kết luận, như ông viết cho bạn, rằng “Hoa Kỳ là đất nước mà, một khi đã thức tỉnh, không thể bị đánh bại”. Thời gian ở Mỹ khiến ông, ở Nhật Bản, trở thành người bị đánh dấu: ông bị quân đội và những người theo chủ nghĩa dân tộc xem là “thân Mỹ”, và ông, nhiều lần, bị những người theo chủ nghĩa cực đoan Nhật đe dọa ám sát, những người xem sự phản đối chiến tranh với Mỹ của ông là phản bội.

5. Các chỉ huy & chiến dịch chính

Trân Châu Cảng và sáu tháng chiến thắng

Cuộc tấn công Trân Châu Cảng

Cuộc tấn công Trân Châu Cảng, theo lời chính Yamamoto, là “canh bạc” — và đó là canh bạc mà, trong ngắn hạn, đã thành công. Máy bay trên tàu sân bay Nhật, trong hai đợt, đánh chìm hoặc làm hư hại tám thiết giáp hạm, phá hủy hơn 180 máy bay Mỹ, và giết 2.403 người Mỹ, với cái giá 29 máy bay Nhật và 64 người. Các tàu sân bay Mỹ — mục tiêu mà Yamamoto xem là quan trọng nhất — tình cờ đang ở ngoài biển, và chúng thoát nạn, và các bồn dầu cùng cơ sở sửa chữa tại Trân Châu Cảng, theo quyết định của Nagumo, không bị hư hại. Cuộc tấn công đưa Hoa Kỳ vào chiến tranh, và nó làm vậy, như Yamamoto lo sợ, theo cách đoàn kết nhân dân Mỹ: “ngày ô nhục”, theo lời Tổng thống Roosevelt, trở thành tiếng gọi tập hợp của nỗ lực chiến tranh Mỹ. Bản thân Yamamoto được cho là, sau cuộc tấn công, vừa phấn khích vừa lo lắng: ông đã thắng trận đánh, nhưng ông biết, như ông đã nói với chính phủ, chiến tranh sẽ không thắng trong một ngày, và Hoa Kỳ, một khi đã thức tỉnh, sẽ không dừng lại cho đến khi Nhật Bản bị đánh bại.

Sáu tháng

Sáu tháng tiếp theo sau Trân Châu Cảng, như Yamamoto đã dự đoán, là thời kỳ chiến thắng của Nhật Bản. Quân Nhật chiếm Hồng Kông, Malaya, Singapore, Philippines, Đông Ấn Hà Lan và Miến Điện, và làm vậy với tốc độ và kỹ năng khiến Đồng minh sửng sốt. Hạm đội của Yamamoto thắng Trận Biển Java, đột kích vào Ấn Độ Dương, và dường như, mùa xuân năm 1942, bất khả chiến bại. Nhưng sáu tháng cũng là, như Yamamoto biết, giới hạn lợi thế của Nhật Bản: Hoa Kỳ đang đóng tàu và máy bay với tốc độ Nhật Bản không thể sánh bằng, và hải quân Nhật, vốn bắt đầu chiến tranh với sáu tàu sân bay hạm đội, không thể thay thế tàu và phi công đã mất. Tháng 4 năm 1942, Cuộc không kích Doolittle — Mỹ ném bom Tokyo bằng máy bay trên tàu sân bay — cho Yamamoto thấy các tàu sân bay Mỹ vẫn là mối đe dọa, và ông quyết tâm tiêu diệt chúng, trong trận đánh quyết định tại đảo Midway, tháng 6 năm 1942. Đó là quyết định sẽ kết thúc sáu tháng chiến thắng, và cuối cùng, khiến ông mất chiến tranh.

Midway và bước ngoặt

Trận Midway

Trận Midway, diễn ra từ ngày 4 đến 7 tháng 6 năm 1942, là bước ngoặt của Chiến tranh Thái Bình Dương, và là thất bại lớn nhất của Yamamoto. Kế hoạch của Yamamoto phức tạp: cuộc tấn công nghi binh vào quần đảo Aleut, đổ bộ lên đảo Midway, và cái bẫy cho các tàu sân bay Mỹ, mà ông mong chúng sẽ vội vã đến bảo vệ Midway. Kế hoạch thất bại, vì hai lý do: người Mỹ, nhờ các chuyên gia giải mã, biết Midway là mục tiêu, và họ giăng bẫy của riêng mình; và hạm đội của Yamamoto bị chia cắt, các tàu sân bay của ông tách khỏi thiết giáp hạm, và máy bay của ông được giao ném bom Midway thay vì tìm kiếm tàu sân bay Mỹ. Ngày 4 tháng 6, máy bay trên tàu sân bay Mỹ, do các máy bay ném bom bổ nhào của Enterprise và Yorktown dẫn đầu, đánh chìm bốn tàu sân bay hạm đội Nhật — Akagi, Kaga, Sōryū và Hiryū — trong vài giờ, và cùng với chúng, cốt lõi của không quân hải quân Nhật. Quân Nhật mất khoảng 3.000 người, bao gồm nhiều phi công giỏi nhất của họ, và họ không bao giờ hồi phục: Hoa Kỳ, vốn bắt đầu chiến tranh với bảy tàu sân bay, sẽ đóng hơn một trăm chiếc đến cuối chiến tranh, trong khi Nhật Bản, vốn bắt đầu với mười chiếc, sẽ chỉ đóng một số ít.

Sau Midway

Sau Midway, chiến tranh của Yamamoto là chiến tranh rút lui. Ông chiến đấu trong chiến dịch tiêu hao dài ở quần đảo Solomon, năm 1942 và 1943, trong đó hải quân Nhật và hải quân Mỹ chiến đấu một loạt trận đánh — tại Đông Solomon, Santa Cruz, Guadalcanal — trong đó cả hai bên mất tàu và máy bay, nhưng trong đó người Mỹ, với công nghiệp lớn hơn, có thể thay thế tổn thất còn người Nhật thì không. Bản thân Yamamoto, người đã lập kế hoạch chiến tranh như cuộc chiến ngắn với các trận đánh quyết định, giờ đang chiến đấu trong cuộc chiến tiêu hao dài mà ông luôn nói Nhật Bản không thể thắng, và ông biết điều đó. Ông nói với ban tham mưu, năm 1943, rằng chiến tranh đã thua, và Nhật Bản nên tìm kiếm hòa bình đàm phán — lời khuyên mà chính phủ, và quân đội, từ chối nghe theo. Ông tiếp tục chỉ huy Hạm đội Liên hợp, và ông tiếp tục lập kế hoạch tác chiến, nhưng ông làm vậy, theo lời một sĩ quan tham mưu của ông, “như người biết mình đang chiến đấu trong cuộc chiến đã thua, và chiến đấu vì đó là bổn phận của mình”.

6. Tranh cãi

Hiệp ước Ba bên và con đường đến chiến tranh

Trong thập niên 1930, khi quân đội Nhật dẫn đất nước vào chiến tranh ở Trung Quốc và hướng tới đối đầu với Hoa Kỳ, Yamamoto, với tư cách Thứ trưởng Hải quân từ năm 1936 đến 1939, là một trong số ít sĩ quan cấp cao phản đối xu hướng chiến tranh. Ông phản đối Hiệp ước Ba bên với Đức và Ý, ký tháng 9 năm 1940, mà ông xem là khiêu khích Hoa Kỳ, và ông phản đối việc chiếm đóng Đông Dương thuộc Pháp, mà ông biết sẽ dẫn đến lệnh cấm vận dầu của Mỹ. Ông nói với chính phủ, năm 1940, rằng nếu Nhật Bản gây chiến với Mỹ, ông có thể “tung hoành sáu tháng hoặc một năm, nhưng sau đó tôi không tự tin” — tuyên bố đã trở thành một trong những dự đoán nổi tiếng nhất của chiến tranh, và như các sự kiện năm 1942 và 1943 cho thấy, chính xác trong vài tháng. Sự phản đối khiến ông có kẻ thù: năm 1939, để bảo vệ ông khỏi bị ám sát, hải quân bổ nhiệm ông làm Tổng tư lệnh Hạm đội Liên hợp — chức vụ đưa ông ra biển, xa Tokyo, và xa những người theo chủ nghĩa cực đoan muốn ông chết. Đó, theo lời một sử gia, là “sự thăng chức đã cứu mạng ông, và trao cho ông quyền chỉ huy để lập kế hoạch cho cuộc chiến mà ông không muốn”.

Quyết định chiến tranh

Khi quyết định chiến tranh được đưa ra, mùa thu năm 1941, Yamamoto, với tư cách Tổng tư lệnh Hạm đội Liên hợp, được lệnh lập kế hoạch cho đòn mở đầu, và ông làm vậy với sự kỹ lưỡng và táo bạo là dấu ấn của ông. Ông lập luận, chống lại sự phản đối của Bộ Tổng tham mưu Hải quân, rằng cuộc tấn công nên nhằm vào Trân Châu Cảng, quê hương của Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ, và nên được thực hiện bằng máy bay trên tàu sân bay, trong cuộc tấn công bất ngờ sẽ phá hủy các thiết giáp hạm Mỹ và cho Nhật Bản thời gian chiếm dầu và tài nguyên Đông Nam Á. Bộ Tổng tham mưu Hải quân phản đối kế hoạch, vì họ xem nó quá rủi ro, và vì họ muốn hạm đội được dùng trong trận đánh quyết định ở Tây Thái Bình Dương, theo truyền thống Tsushima. Yamamoto đe dọa từ chức nếu kế hoạch của ông không được chấp nhận, và Bộ Tổng tham mưu Hải quân, đối mặt với việc mất đô đốc được kính trọng nhất, đã nhượng bộ. Kế hoạch được chấp nhận, và ngày 7 tháng 12 năm 1941 — 8 tháng 12 ở Nhật Bản — lực lượng tàu sân bay Nhật, dưới quyền Phó Đô đốc Nagumo, tấn công Trân Châu Cảng, đánh chìm hoặc làm hư hại tám thiết giáp hạm Mỹ và giết hơn 2.400 người Mỹ. Đó, theo lời một sử gia, là “chiến thắng chiến thuật vĩ đại nhất trong lịch sử hải quân, và sai lầm chiến lược vĩ đại nhất”.

7. Cuối đời

Cuộc phục kích trên Bougainville

Ngày 18 tháng 4 năm 1943, Yamamoto bị giết trong cuộc phục kích của Mỹ trên Bougainville, ở quần đảo Solomon, trong chiến dịch — Chiến dịch Vengeance — mà, theo lời một sử gia, là “vụ ám sát có chủ ý nhất trong lịch sử chiến tranh hải quân”. Người Mỹ, nhờ các chuyên gia giải mã tại Trân Châu Cảng, đã giải mã bức điện vô tuyến Nhật cung cấp chi tiết chuyến thị sát quần đảo Solomon của Yamamoto: thời gian khởi hành, thời gian đến, và số máy bay trong đội hộ tống. Đô đốc Chester Nimitz — nhân vật của một bài viết khác trong loạt bài này — cho phép đánh chặn, và mười tám máy bay tiêm kích P-38 Lightning, bay từ Guadalcanal, phục kích máy bay của Yamamoto — máy bay ném bom Mitsubishi G4M “Betty”, được sáu máy bay tiêm kích Zero hộ tống — trên rừng gần Buin. Các P-38 bắn rơi cả hai máy bay ném bom trong đội hình, và máy bay của Yamamoto rơi xuống rừng, giết Yamamoto và mọi người trên máy bay. Thi hài ông được tìm thấy ngày hôm sau, bởi đội tìm kiếm Nhật, vẫn ngồi trên ghế, vẫn cầm kiếm, và theo đội tìm kiếm, với hai vết thương đạn — một ở đầu, một ở vai. Ông năm mươi chín tuổi.

Hậu quả

Cái chết của Yamamoto, đối với Nhật Bản, là đòn mà hải quân không bao giờ hồi phục. Ông là đô đốc được kính trọng nhất của hải quân, và ông, theo lời một sử gia, là “đô đốc Nhật duy nhất hiểu chiến tranh” — và cái chết của ông khiến hải quân không còn thủ lĩnh có thể nhìn chiến tranh toàn diện. Chính phủ Nhật thông báo cái chết của ông ngày 21 tháng 5 năm 1943, một tháng sau khi nó xảy ra, và tổ chức quốc tang cho ông, và truy tặng ông quân hàm Đô đốc Nguyên soái — quân hàm cao nhất trong hải quân Nhật. Người Mỹ, về phần mình, vào thời đó, không thừa nhận họ đã cố ý nhắm mục tiêu Yamamoto: họ nói máy bay của ông bị bắn rơi trong cuộc đánh chặn thường lệ, và mãi sau chiến tranh, sự thật — rằng người Mỹ đã giải mã bức điện Nhật và giăng bẫy có chủ ý — mới được tiết lộ. Chiến dịch vẫn là, đến nay, vấn đề tranh luận: một số sử gia lập luận rằng đó là hành động chiến tranh hợp pháp, giết tư lệnh địch trong chiến đấu; những người khác lập luận rằng đó là ám sát, và nó đặt tiền lệ cho việc giết có mục tiêu các thủ lĩnh địch. Cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn, nhưng sự thật vẫn còn: Yamamoto là tư lệnh đầu tiên trong lịch sử bị giết dựa trên tình báo giải mã, và cái chết của ông đánh dấu kết thúc một kỷ nguyên trong chiến tranh hải quân.

8. Đánh giá của sử gia

Chiến lược gia

Các sử gia đánh giá Yamamoto là chiến lược gia có năng lực lớn, và họ làm vậy dựa trên hồ sơ của ông: kế hoạch Trân Châu Cảng, mà, về mặt chiến thuật, là kiệt tác; sáu tháng chiến thắng, trong đó hải quân Nhật thắng một loạt trận đánh khiến Đồng minh sửng sốt; và thất bại tại Midway, mà, theo lời một sử gia, là “thất bại mà, cuối cùng, là kết quả của kế hoạch quá phức tạp, và thất bại tình báo mà, cuối cùng, mang tính quyết định”. Những người chỉ trích ông, về phía chiến lược, chỉ ra giới hạn tầm nhìn của ông: ông lập kế hoạch cho cuộc chiến ngắn với các trận đánh quyết định, theo truyền thống Tsushima, và cuối cùng, ông không có kế hoạch cho cuộc chiến dài — vì ông tin, đúng đắn, rằng Nhật Bản không thể thắng cuộc chiến dài, và vì ông không có câu trả lời cho câu hỏi Nhật Bản nên làm gì khi cuộc chiến ngắn thất bại. Các đánh giá cân bằng nhất kết luận Yamamoto là chiến thuật gia xuất sắc và chiến lược gia có khuyết điểm — người có thể thắng trận đánh, nhưng không thể thắng cuộc chiến mà, theo chính lời thừa nhận của ông, không thể thắng.

Con người

Yamamoto con người, theo mọi lời kể, là người rất phức tạp: người yêu nước phản đối chiến tranh, chiến lược gia lập kế hoạch tấn công bắt đầu chiến tranh, và tư lệnh, cuối cùng, chiến đấu trong cuộc chiến ông biết đã thua, vì đó là bổn phận của ông. Ông, như ban tham mưu nhớ, là người dí dỏm và ấm áp, người chơi poker, người uống rượu, và người yêu gia đình — và ông, như kẻ thù nhớ, là đối thủ đáng gờm, người lập kế hoạch tác chiến hải quân táo bạo nhất của chiến tranh. Các đánh giá cân bằng nhất trình bày Yamamoto như ông vốn có: người hiểu nước Mỹ hơn bất kỳ nhà lãnh đạo Nhật nào khác, người dự đoán kết quả chiến tranh với độ chính xác khủng khiếp, và người, khi không thể ngăn chiến tranh, chiến đấu với mọi kỹ năng ông có. Cái chết của ông, trong cuộc phục kích dựa trên tình báo giải mã, cuối cùng, là kết thúc phù hợp cho người sống nhờ tình báo và bất ngờ: ông bị giết bằng chính phương pháp ông đã dùng tại Trân Châu Cảng. Ông vẫn là, theo lời sử gia Gordon Prange, “đô đốc biết quá nhiều, và làm được quá ít” — phán xét nắm bắt cả bi kịch và tài năng trong sự nghiệp của ông.

9. Di sản

Anh hùng của Nhật Bản

Ở Nhật Bản, Yamamoto được nhớ đến như anh hùng — đô đốc lập kế hoạch Trân Châu Cảng, dẫn hải quân đến chiến thắng vĩ đại nhất, và chết, theo lời hải quân Nhật, “cái chết xứng đáng với samurai”. Quốc tang của ông, tháng 6 năm 1943, có hàng nghìn người tham dự, và tro cốt của ông, một phần, được chôn tại Nghĩa trang Tama ở Tokyo, và một phần, rải xuống biển, ở Thái Bình Dương, nơi ông đã chiến đấu. Tên ông, ở Nhật Bản ngày nay, là đồng nghĩa với thiên tài chiến lược và lòng yêu nước, và dự đoán của ông — rằng Nhật Bản có thể tung hoành sáu tháng, nhưng không lâu hơn — được trích dẫn, ở Nhật Bản, như ví dụ về tầm nhìn xa của ông. Ông được nhớ đến, theo lời một sử gia Nhật, “không phải người bắt đầu chiến tranh, mà người cố ngăn nó, và khi không thể ngăn nó, đã chiến đấu tốt như bất kỳ ai có thể”.

Kiến trúc sư của Trân Châu Cảng

Ở phương Tây, Yamamoto được nhớ đến khác: như kiến trúc sư của Trân Châu Cảng, người lập kế hoạch tấn công bất ngờ đưa nước Mỹ vào chiến tranh, và như chiến lược gia mà thất bại tại Midway đánh dấu bước ngoặt Chiến tranh Thái Bình Dương. Danh tiếng của ông ở phương Tây, theo lời một sử gia, là “danh tiếng về tài năng, và về bi kịch”: tài năng, vì kế hoạch Trân Châu Cảng của ông, về mặt chiến thuật, là kiệt tác; bi kịch, vì ông biết kế hoạch không thể thắng chiến tranh, và vì ông vẫn thực hiện nó, vì bổn phận. Quan điểm của Mỹ về Yamamoto, trong những thập niên kể từ chiến tranh, đã trở nên cảm thông hơn: việc mở kho lưu trữ Nhật, công trình của các sử gia, và lời chứng của ban tham mưu ông đã cho thấy Yamamoto không phải kẻ hiếu chiến, mà là người phản đối chiến tranh, dự đoán kết quả của nó, và chiến đấu vì đó là bổn phận của ông. Ông vẫn là, theo lời sử gia Gordon Prange, “nhân vật phức tạp nhất của Chiến tranh Thái Bình Dương” — người đàn ông, cùng lúc, là người lập kế hoạch Trân Châu Cảng và nhà tiên tri về thất bại của Nhật Bản.

10. Câu hỏi thường gặp

Isoroku Yamamoto là ai?

Isoroku Yamamoto (1884–1943) là Tổng tư lệnh Hạm đội Liên hợp Nhật Bản trong Thế chiến II. Ông lập kế hoạch tấn công Trân Châu Cảng, phản đối chiến tranh với Hoa Kỳ, và bị giết trong cuộc phục kích trên không của Mỹ trên Bougainville tháng 4 năm 1943.

Yamamoto dự đoán gì về chiến tranh với Mỹ?

Năm 1940, ông nói với chính phủ Nhật rằng nếu Nhật Bản gây chiến với Mỹ, ông có thể “tung hoành sáu tháng hoặc một năm, nhưng sau đó tôi không tự tin”. Dự đoán đã đúng: các chiến thắng của Nhật kéo dài khoảng sáu tháng, cho đến thất bại tại Midway tháng 6 năm 1942.

Vì sao Yamamoto lập kế hoạch tấn công Trân Châu Cảng nếu ông phản đối chiến tranh?

Vì một khi quyết định chiến tranh đã được đưa ra, ông tin rằng chỉ đòn tấn công bất ngờ, quyết định vào Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ mới cho Nhật Bản cơ hội. Ông lập kế hoạch tấn công với tư cách người lính thi hành bổn phận, không phải người muốn chiến tranh.

Điều gì đã xảy ra tại Midway?

Tại Trận Midway (4–7 tháng 6 năm 1942), máy bay trên tàu sân bay Mỹ đánh chìm bốn tàu sân bay hạm đội Nhật — Akagi, Kaga, Sōryū và Hiryū — trong vài giờ. Đó là bước ngoặt của Chiến tranh Thái Bình Dương, và hải quân Nhật không bao giờ hồi phục.

Yamamoto bị giết như thế nào?

Ngày 18 tháng 4 năm 1943, máy bay tiêm kích P-38 của Mỹ, hành động theo các bức điện vô tuyến Nhật bị giải mã, phục kích máy bay của Yamamoto trên Bougainville ở quần đảo Solomon. Máy bay ném bom của ông rơi xuống rừng, giết Yamamoto và mọi người trên máy bay.

Yamamoto có học ở Mỹ không?

Có. Ông học tại Đại học Harvard từ năm 1919 đến 1921, và làm tùy viên hải quân ở Washington từ năm 1925 đến 1928. Ông nói tiếng Anh, chơi poker, và biết công nghiệp và xã hội Mỹ từ kinh nghiệm trực tiếp.

11. Nguồn

1. Wikipedia, “Isoroku Yamamoto” — tiểu sử, Trân Châu Cảng, Midway và Chiến dịch Vengeance.
2. Gordon Prange, At Dawn We Slept: The Untold Story of Pearl Harbor (McGraw-Hill, 1981) — Yamamoto lập kế hoạch tấn công Trân Châu Cảng.
3. Hiroyuki Agawa, The Reluctant Admiral: Yamamoto and the Imperial Navy (Kodansha, 1979) — tiểu sử tiêu chuẩn về Yamamoto bằng tiếng Anh.
4. Donald Goldstein và Katherine Dillon, The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans (Brassey’s, 1993) — tài liệu lập kế hoạch của Nhật cho Trân Châu Cảng.
5. John Lundstrom, The First Team: Pacific Naval Air Combat from Pearl Harbor to Midway (Naval Institute Press, 1984) — Midway và chiến tranh tàu sân bay.
6. The Reluctant Admiral và hồ sơ hải quân Nhật — dự đoán của Yamamoto về chiến tranh ngắn và sự phản đối chiến tranh với Mỹ.
7. Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ, Hồ sơ Chiến dịch Vengeance — việc giải mã hành trình của Yamamoto và cuộc phục kích ngày 18 tháng 4 năm 1943.