Chiến tranh Lạnh

1. Mở đầu

Chiến tranh Lạnh là cuộc cạnh tranh chính trị, quân sự và ý thức hệ kéo dài giữa Hoa Kỳ và Liên Xô, chi phối chính trị thế giới từ năm 1947 đến năm 1991. Nó được gọi là “lạnh” vì hai siêu cường không bao giờ trực tiếp giao chiến với nhau trong một cuộc chiến tranh công khai — nhưng cuộc cạnh tranh này hoàn toàn không hòa bình.

Nó chia cắt châu Âu bằng Bức màn Sắt, tách Đức và Triều Tiên thành hai quốc gia, châm ngòi cho các cuộc chiến tại Triều Tiên, Việt Nam và Afghanistan, và đưa thế giới tới bờ vực hủy diệt hạt nhân trong Khủng hoảng tên lửa Cuba tháng 10 năm 1962.

Trong hơn bốn thập kỷ, mọi vấn đề quốc tế lớn — từ việc chia cắt Berlin tới cuộc đua vũ trụ, từ giá dầu tới nền độc lập của các thuộc địa cũ — đều bị chi phối bởi cuộc đối đầu giữa phương Tây tư bản, do Hoa Kỳ lãnh đạo, và phương Đông cộng sản, do Liên Xô lãnh đạo.

Chiến tranh Lạnh bắt đầu gần như ngay khi Thế chiến II kết thúc. Liên minh từng đánh bại Đức Quốc xã — Hoa Kỳ, Liên Xô và Anh — tan rã vì bất đồng về tương lai của châu Âu.

Liên Xô, vốn đã mất khoảng 26 đến 27 triệu người trong chiến tranh, muốn có các chính phủ thân thiện ở biên giới phía tây để ngăn chặn một cuộc xâm lược khác từ phương tây. Hoa Kỳ, quốc gia giàu có và hùng mạnh nhất thế giới sau chiến tranh, muốn có thị trường mở và các chính phủ dân chủ ở châu Âu. Đến năm 1947 hai bên đã xây dựng các khối đối địch: Hoa Kỳ đưa ra Kế hoạch Marshall để tái thiết Tây Âu, và Liên Xô siết chặt kiểm soát Đông Âu, dựng lên các chính phủ cộng sản tại Ba Lan, Hungary, Romania, Bulgaria và Tiệp Khắc.

Chiến tranh Lạnh kết thúc đột ngột và bất ngờ trong giai đoạn 1989–1991. Năm 1989 Bức tường Berlin sụp đổ, các chính phủ cộng sản sụp đổ khắp Đông Âu, và nước Đức thống nhất vào tháng 10 năm 1990. Tháng 12 năm 1991 chính Liên Xô tan rã thành 15 nước cộng hòa độc lập, và Chiến tranh Lạnh chấm dứt. Hoa Kỳ trở thành siêu cường duy nhất của thế giới, và cuộc cạnh tranh ý thức hệ từng định hình cả một thế hệ đã khép lại — dù di sản của nó, từ việc NATO mở rộng tới sự chia cắt Triều Tiên, vẫn định hình chính trị thế giới cho đến nay.

2. Thông tin chính

| Thời gian | 1947 (Học thuyết Truman) – 26 tháng 12 năm 1991 (Liên Xô tan rã); thường tính 1947–1991 |

| Hai bên chính | Hoa Kỳ và các đồng minh (phương Tây) đối đầu Liên Xô và các đồng minh (phương Đông) |

| Chiến tranh trực tiếp | Không có — cạnh tranh diễn ra qua chiến tranh ủy nhiệm, gián điệp, chạy đua vũ trang và tuyên truyền |

| Ranh giới chính | Bức màn Sắt ngang châu Âu; Bức tường Berlin (1961–1989) |

| Liên minh chính | NATO (thành lập 1949) đối đầu Khối Warsaw (thành lập 1955) |

| Chiến tranh ủy nhiệm lớn | Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953), Chiến tranh Việt Nam (1955–1975), Chiến tranh Liên Xô–Afghanistan (1979–1989) |

| Gần chiến tranh hạt nhân nhất | Khủng hoảng tên lửa Cuba, tháng 10 năm 1962 |

| Kho vũ khí hạt nhân đỉnh điểm | Khoảng 70.000 vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới vào giữa thập niên 1980 (Mỹ và Liên Xô cộng lại) |

| Kết thúc | Bức tường Berlin sụp đổ (9/11/1989); Đức thống nhất (3/10/1990); Liên Xô tan rã (tháng 12/1991) |

| Cái giá về con người | Hàng triệu người chết trong các cuộc chiến ủy nhiệm: khoảng 3 triệu ở Triều Tiên, 2–3 triệu ở Việt Nam, khoảng 1–2 triệu ở Afghanistan |

3. Nguồn gốc: Từ đồng minh thành đối thủ

Chiến thắng Thế chiến II sinh ra đối thủ mới

Chiến tranh Lạnh ra đời từ chính chiến thắng của Thế chiến II. Liên minh thời chiến giữa Hoa Kỳ, Liên Xô và Anh là một cuộc hôn nhân vì lợi ích: cả ba đều cần nhau để đánh bại Đức và Nhật Bản, nhưng họ bất đồng sâu sắc về thế giới hậu chiến nên như thế nào. Tại Hội nghị Yalta tháng 2 năm 1945, Franklin D.

Roosevelt, Winston Churchill và Joseph Stalin đã đồng ý rằng châu Âu được giải phóng sẽ tổ chức bầu cử tự do và Đức sẽ bị chia thành các vùng chiếm đóng. Nhưng thỏa thuận này mơ hồ, và mỗi bên hiểu theo cách khác nhau.

Liên Xô, vốn đã mất khoảng 26 đến 27 triệu người — nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác — đặt an ninh lên trên hết: họ muốn các chính phủ ở Đông Âu không bao giờ cho phép một cuộc xâm lược từ phương tây nữa. Các nước Đồng minh phương Tây kiên quyết đòi dân chủ và bầu cử tự do.

Đến năm 1946 sự bất đồng đã trở nên công khai. Tháng 3 năm 1946, Winston Churchill — lúc đó không còn là Thủ tướng — đã có bài diễn văn nổi tiếng tại Fulton, Missouri, cảnh báo rằng “từ Stettin trên biển Baltic tới Trieste trên biển Adriatic, một bức màn sắt đã buông xuống khắp Lục địa”. Đằng sau bức màn đó, ông nói, Liên Xô đang áp đặt chế độ cộng sản lên Đông Âu.

Cùng năm đó, Liên Xô từ chối rút quân khỏi miền bắc Iran đúng lịch, và khủng hoảng bùng phát tại Hy Lạp, nơi du kích cộng sản chiến đấu chống chính phủ, và tại Thổ Nhĩ Kỳ, nơi Liên Xô đòi kiểm soát các eo biển. Liên minh thời chiến đã chết.

Học thuyết Truman và tranh luận về trách nhiệm

Tháng 3 năm 1947 Tổng thống Harry S. Truman công bố Học thuyết Truman: Hoa Kỳ sẽ hỗ trợ các dân tộc tự do đang chống lại sự khuất phục, bắt đầu bằng viện trợ cho Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Các sử gia thường lấy thời điểm này làm mốc bắt đầu Chiến tranh Lạnh.

Ba tháng sau, Ngoại trưởng George Marshall đề xuất Kế hoạch Marshall — viện trợ của Mỹ để tái thiết kinh tế châu Âu. Liên Xô cấm các nước Đông Âu nhận viện trợ Marshall, và thay vào đó thành lập tổ chức kinh tế riêng, Comecon, năm 1949.

Châu Âu giờ đây bị chia thành hai phe, mỗi phe có nền kinh tế riêng, hệ thống chính trị riêng và liên minh quân sự riêng.

Các sử gia vẫn tranh luận ai chịu trách nhiệm lớn nhất cho Chiến tranh Lạnh. Các tài khoản phương Tây truyền thống đổ lỗi cho chủ nghĩa bành trướng của Liên Xô; các sử gia xét lại đổ lỗi cho tham vọng kinh tế và chính trị của Mỹ; các sử gia hậu xét lại cho rằng cả hai bên đều hành động vì sợ hãi và hiểu lầm, và cấu trúc của thế giới hậu chiến — hai siêu cường, mỗi bên đều tin rằng bên kia là mối đe dọa — khiến xung đột gần như không thể tránh khỏi. Điều rõ ràng là không bên nào muốn chiến tranh trực tiếp.

Cả hai đều đã chứng kiến chiến tranh tổng lực có nghĩa là gì. Chiến tranh Lạnh là kết quả của việc hai cường quốc cố gắng bảo đảm an ninh cho mình trong một thế giới mà bên kia dường như nguy hiểm — và mỗi biện pháp của một bên nhằm cảm thấy an toàn lại khiến bên kia cảm thấy kém an toàn hơn.

4. Hai khối đối địch

Hai khối cứng lại vào đầu thập niên 1950

Đến đầu thập niên 1950 Chiến tranh Lạnh đã cứng lại thành hai khối đối địch, mỗi khối có liên minh quân sự riêng, hệ thống kinh tế riêng và hệ tư tưởng riêng. Khối phương Tây do Hoa Kỳ lãnh đạo và được tổ chức quanh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), thành lập tháng 4 năm 1949 với 12 thành viên, bao gồm Hoa Kỳ, Canada, Anh và Pháp.

Nguyên tắc thành lập của NATO là phòng thủ tập thể: tấn công một thành viên sẽ bị coi là tấn công tất cả. Kinh tế của khối phương Tây là tư bản chủ nghĩa, dựa trên sở hữu tư nhân và cạnh tranh thị trường, và hệ thống chính trị của họ — với một số ngoại lệ — là nền dân chủ nghị viện.

Hoa Kỳ đồn trú hàng trăm nghìn binh sĩ tại Tây Âu và xây dựng mạng lưới căn cứ quân sự khắp thế giới.

Khối phương Đông do Liên Xô lãnh đạo và được tổ chức quanh Khối Warsaw, thành lập tháng 5 năm 1955 để đáp trả việc Tây Đức gia nhập NATO. Các thành viên của nó là Liên Xô, Ba Lan, Đông Đức, Tiệp Khắc, Hungary, Romania, Bulgaria và Albania (rời khối năm 1968).

Kinh tế của khối phương Đông được hoạch định tập trung, với sở hữu nhà nước về công nghiệp và nông nghiệp tập thể, và hệ thống chính trị của họ là các quốc gia cộng sản một đảng, chịu sự giám sát chặt chẽ của Moscow.

Liên Xô đồn trú lực lượng lớn tại Đông Âu, và đã hai lần — tại Hungary năm 1956 và Tiệp Khắc năm 1968 — dùng vũ lực để dập tắt nỗ lực cải cách hoặc rời khỏi khối của các đồng minh.

Châu Âu bị chia cắt và cạnh tranh toàn cầu

Giữa hai khối là trung tâm bị chia cắt của châu Âu. Đức bị tách thành Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức, thành lập tháng 5 năm 1949) và Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức, thành lập tháng 10 năm 1949). Berlin, nằm sâu trong lòng Đông Đức, cũng bị chia thành các khu vực phương Tây và Liên Xô.

Tháng 8 năm 1961 Đông Đức xây Bức tường Berlin để ngăn công dân chạy sang phương Tây — đến lúc đó khoảng 3,5 triệu người Đông Đức, khoảng một phần năm dân số, đã rời đi. Bức tường trở thành biểu tượng nổi tiếng nhất của Chiến tranh Lạnh: 96 dặm (155 km) bê tông, dây thép gai và tháp canh chia cắt một thành phố duy nhất.

Ngoài châu Âu, hai khối cạnh tranh ảnh hưởng khắp thế giới. Hoa Kỳ xây dựng các liên minh tại châu Á (với Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước khác) và Trung Đông; Liên Xô ủng hộ các phong trào và chính phủ cộng sản tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh.

Nhiều quốc gia cố gắng đứng ngoài cuộc cạnh tranh: năm 1961 Nam Tư, Ai Cập, Ấn Độ và Indonesia giúp thành lập Phong trào Không liên kết, mà vào thời kỳ đỉnh cao có hơn 100 quốc gia tham gia. Nhưng ngay cả các nước không liên kết cũng bị cả hai siêu cường ve vãn, gây sức ép, và đôi khi làm mất ổn định.

5. Các cuộc khủng hoảng và chiến tranh ủy nhiệm

Chiến tranh Triều Tiên và bản chất chiến tranh ủy nhiệm

Chiến tranh Lạnh không bao giờ trở thành chiến tranh trực tiếp giữa các siêu cường, nhưng nó tạo ra một loạt khủng hoảng và chiến tranh ủy nhiệm khiến hàng triệu người thiệt mạng. Thử thách lớn đầu tiên đến trong các năm 1948–1949, khi Liên Xô phong tỏa Tây Berlin, cắt đứt đường bộ và đường sắt nhằm buộc các nước Đồng minh phương Tây rời khỏi thành phố.

Hoa Kỳ, Anh và Pháp đáp trả bằng Cầu hàng không Berlin: trong gần một năm, máy bay vận tải bay chở lương thực và nhiên liệu suốt ngày đêm, vào lúc cao điểm cứ khoảng một phút lại có một máy bay hạ cánh. Cuộc phong tỏa thất bại, và tháng 5 năm 1949 Liên Xô dỡ bỏ nó.

Tây Berlin vẫn là một vùng đất của phương Tây nằm trong lòng Đông Đức trong 40 năm tiếp theo.

Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953) là cuộc chiến ủy nhiệm lớn đầu tiên. Khi Bắc Triều Tiên xâm lược Hàn Quốc tháng 6 năm 1950, Hoa Kỳ can thiệp dưới lá cờ Liên Hợp Quốc; Trung Quốc sau đó can thiệp về phía Bắc Triều Tiên, và chiến tranh rơi vào thế giằng co đẫm máu dọc theo gần như biên giới ban đầu. Khoảng ba triệu người thiệt mạng, trong đó có khoảng 36.000 người Mỹ và hàng trăm nghìn binh sĩ Trung Quốc. Chiến tranh kết thúc bằng hiệp định đình chiến tháng 7 năm 1953, chứ không phải hiệp ước hòa bình, và Triều Tiên vẫn bị chia cắt cho đến nay dọc vĩ tuyến 38.

Khủng hoảng tên lửa Cuba và Chiến tranh Việt Nam

Khoảnh khắc nguy hiểm nhất của Chiến tranh Lạnh đến tháng 10 năm 1962, trong Khủng hoảng tên lửa Cuba. Sau khi Hoa Kỳ phát hiện Liên Xô đang lắp đặt tên lửa hạt nhân tại Cuba, chỉ cách Florida 90 dặm, Tổng thống John F. Kennedy áp đặt phong tỏa hải quân và yêu cầu tháo dỡ chúng.

Trong 13 ngày cả thế giới chờ đợi trong khi các nhà lãnh đạo Mỹ và Liên Xô đàm phán, với các tàu Liên Xô tiến tới tuyến phong tỏa và lực lượng Mỹ trong tình trạng báo động cao.

Khủng hoảng kết thúc khi nhà lãnh đạo Liên Xô Nikita Khrushchev đồng ý rút tên lửa để đổi lấy cam kết của Mỹ không xâm lược Cuba và một thỏa thuận bí mật rút tên lửa Mỹ khỏi Thổ Nhĩ Kỳ. Các sử gia coi đây là thời điểm thế giới tiến gần nhất tới chiến tranh hạt nhân.

Chiến tranh Việt Nam (1955–1975) là cuộc chiến ủy nhiệm dài nhất và gây chia rẽ nhất. Hoa Kỳ ủng hộ miền Nam Việt Nam chống lại miền Bắc cộng sản và Việt Cộng; đến năm 1968 hơn 500.000 quân Mỹ có mặt tại Việt Nam. Chiến tranh khiến khoảng 2 đến 3 triệu người Việt Nam và khoảng 58.000 người Mỹ thiệt mạng, và kết thúc với sự kiện Sài Gòn thất thủ tháng 4 năm 1975 và đất nước thống nhất dưới chế độ cộng sản. Cuộc chiến đã chia rẽ sâu sắc xã hội Mỹ và làm tổn hại niềm tin của người Mỹ trong cả một thế hệ.

Các xung đột khác trong Chiến tranh Lạnh

Các xung đột khác trong Chiến tranh Lạnh bao gồm cuộc xâm lược Afghanistan của Liên Xô tháng 12 năm 1979, mở đầu cuộc chiến kéo dài chín năm khiến khoảng 1 đến 2 triệu người Afghanistan và khoảng 15.000 binh sĩ Liên Xô thiệt mạng, và góp phần vào sự sụp đổ cuối cùng của Liên Xô.

Tại Trung Đông, các cuộc chiến tranh Ả Rập–Israel năm 1967 và 1973 đã lôi kéo cả hai siêu cường. Tại Mỹ Latinh, châu Phi và Đông Nam Á, Hoa Kỳ và Liên Xô ủng hộ các chính phủ đối địch, phong trào du kích và các cuộc đảo chính — đôi khi với hậu quả tàn khốc cho người dân bị kẹt ở giữa.

Chiến tranh Lạnh chỉ “lạnh” đối với người Mỹ và người Nga ở quê nhà; đối với hàng triệu người ở Triều Tiên, Việt Nam, Afghanistan, Angola và nhiều nơi khác, nó thực sự rất nóng.

6. Cuộc chạy đua vũ trang và cuộc đua vũ trụ

Cuộc chạy đua vũ trang và kho vũ khí hạt nhân

Chiến tranh Lạnh được định nghĩa bởi vũ khí cũng nhiều như bởi chính trị. Cả hai siêu cường đều xây dựng kho vũ khí hạt nhân khổng lồ, dựa trên học thuyết răn đe: mỗi bên sẽ tránh tấn công vì biết bên kia có thể trả đũa với sức hủy diệt khủng khiếp.

Hoa Kỳ thử quả bom nguyên tử đầu tiên tháng 7 năm 1945 và sử dụng hai quả chống Nhật Bản tháng sau đó. Liên Xô thử quả bom nguyên tử đầu tiên tháng 8 năm 1949, chấm dứt độc quyền của Mỹ sớm hơn nhiều so với dự đoán của Washington. Anh thử bom đầu tiên năm 1952, Pháp năm 1960 và Trung Quốc năm 1964.

Năm 1952 Hoa Kỳ thử quả bom khinh khí đầu tiên, vũ khí mạnh hơn hàng trăm lần so với bom thả xuống Nhật Bản; Liên Xô theo sau năm 1953.

Kho vũ khí khổng lồ vào giữa thập niên 1980

Đến giữa thập niên 1980 hai siêu cường cộng lại sở hữu khoảng 70.000 vũ khí hạt nhân — đủ để hủy diệt nền văn minh nhiều lần. Học thuyết Hủy diệt Lẫn nhau Chắc chắn (MAD) cho rằng không bên nào sẽ bắt đầu chiến tranh hạt nhân vì cả hai đều sẽ bị tiêu diệt.

Logic này thật đáng sợ, nhưng nó đã phát huy tác dụng: không vũ khí hạt nhân nào được sử dụng trong chiến tranh kể từ năm 1945. Đồng thời, cả hai bên đều xây dựng lực lượng thông thường khổng lồ — hàng triệu binh sĩ, hàng chục nghìn xe tăng, và các hạm đội máy bay ném bom, tàu ngầm và tên lửa — và chi những khoản tiền khổng lồ.

Vào thời kỳ đỉnh cao của Chiến tranh Lạnh, Hoa Kỳ và Liên Xô mỗi nước dành khoảng 5 đến 10% hoặc hơn nền kinh tế cho chi tiêu quân sự, và thương mại vũ khí toàn cầu cung cấp vũ khí cho các xung đột khắp thế giới.

Cuộc đua vũ trụ và kiểm soát vũ khí

Cuộc cạnh tranh mở rộng sang vũ trụ. Ngày 4 tháng 10 năm 1957 Liên Xô phóng Sputnik 1, vệ tinh nhân tạo đầu tiên, gây chấn động Hoa Kỳ và châm ngòi cuộc đua vũ trụ. Năm 1961 phi hành gia Liên Xô Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ.

Hoa Kỳ đáp trả bằng chương trình Apollo, và ngày 20 tháng 7 năm 1969 Neil Armstrong và Buzz Aldrin trở thành những người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng. Cuộc đua vũ trụ một phần là về uy tín và một phần là về tên lửa — cùng loại tên lửa chở vệ tinh có thể chở đầu đạn hạt nhân — nhưng nó cũng tạo ra những thành tựu khoa học thực sự và, sau này, các công nghệ đằng sau thông tin liên lạc và định vị hiện đại.

Kiểm soát vũ khí cuối cùng cũng trở thành một phần của Chiến tranh Lạnh. Hiệp ước Cấm thử hạt nhân một phần năm 1963 cấm thử hạt nhân trong khí quyển, ngoài vũ trụ và dưới nước. Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân năm 1968 nhằm ngăn chặn việc lan truyền vũ khí hạt nhân sang các nước khác.

Các thỏa thuận SALT thập niên 1970 và Hiệp ước INF năm 1987 giới hạn tên lửa chiến lược và tên lửa tầm trung. Các thỏa thuận này không chấm dứt chạy đua vũ trang, nhưng chúng tạo ra các kênh liên lạc giữa các siêu cường — bao gồm “đường dây nóng” được thiết lập sau Khủng hoảng tên lửa Cuba — giúp giảm nguy cơ chiến tranh do tai nạn hay hiểu lầm.

7. Ý thức hệ, gián điệp và văn hóa

Ý thức hệ và gián điệp

Chiến tranh Lạnh là cuộc chiến về ý tưởng cũng như về quân đội. Hoa Kỳ tự giới thiệu là người bảo vệ tự do, dân chủ và doanh nghiệp tự do; Liên Xô tự giới thiệu là người bảo vệ giai cấp công nhân, bình đẳng và chiến thắng cuối cùng của chủ nghĩa cộng sản.

Mỗi bên phát sóng thông điệp của mình ra thế giới qua radio — Đài Tiếng nói Hoa Kỳ và Đài Châu Âu Tự do ở một bên, Đài Moscow ở bên kia — và qua phim ảnh, văn học và giao lưu văn hóa.

Mỗi bên cũng cố chứng minh hệ thống của mình hoạt động tốt hơn: phương Tây chỉ ra sự thịnh vượng và hàng tiêu dùng của mình, phương Đông chỉ ra việc làm đầy đủ, giáo dục và y tế miễn phí, và không có thất nghiệp.

Gián điệp là đặc điểm trung tâm của cuộc xung đột. KGB của Liên Xô và CIA của Mỹ, cùng với MI6 của Anh và các cơ quan khác, vận hành mạng lưới gián điệp, người đào tẩu và điệp viên hai mang.

Các vụ nổi tiếng bao gồm Nhóm Cambridge Five — các quan chức Anh làm gián điệp cho Liên Xô — và cặp vợ chồng người Mỹ Julius và Ethel Rosenberg, bị hành quyết năm 1953 vì chuyển bí mật nguyên tử cho Moscow.

Cả hai bên cũng can thiệp bí mật vào các nước khác: CIA giúp lật đổ chính phủ ở Iran (1953) và Guatemala (1954) và cố lật đổ Fidel Castro tại Cuba; KGB ủng hộ các đảng và phong trào cộng sản khắp thế giới.

Nỗi sợ gián điệp và lật đổ cũng định hình chính trị trong nước: tại Hoa Kỳ, các cuộc điều tra chống cộng của Thượng nghị sĩ Joseph McCarthy đầu thập niên 1950 đã phá hủy sự nghiệp và làm tổn hại quyền tự do dân sự, trong khi tại Liên Xô những người bất đồng bị trừng phạt bằng tù đày, lưu đày hoặc giam giữ trong bệnh viện tâm thần.

Văn hóa trở thành chiến trường

Văn hóa trở thành chiến trường. Hai bên cạnh tranh tại Thế vận hội Olympic — Liên Xô đứng đầu bảng huy chương tại một số kỳ Thế vận hội — trong ba lê, cờ vua, khoa học và văn học.

Các nhà văn Liên Xô như Aleksandr Solzhenitsyn, mà tác phẩm Quần đảo Gulag (1973) đã phơi bày hệ thống trại lao động Liên Xô, trở thành biểu tượng của sự kháng cự; văn hóa đại chúng Mỹ — nhạc jazz, rock and roll, phim Hollywood, quần jeans — len lỏi vào khối phương Đông bất chấp lệnh cấm chính thức, và trở thành một vũ khí mạnh mẽ, dù không có chủ đích, của phương Tây.

Chiến tranh Lạnh cũng định hình đời sống hàng ngày: học sinh ở cả hai nước tập luyện diễn tập phòng không, các gia đình xây hầm trú ẩn hạt nhân, và phim ảnh, tiểu thuyết đại chúng tưởng tượng về ngày tận thế hạt nhân.

8. Hòa hoãn và Chiến tranh Lạnh lần hai

Hòa hoãn: Cả hai siêu cường đều kiệt sức

Đến cuối thập niên 1960 cả hai siêu cường đều kiệt sức vì chi phí của cuộc cạnh tranh và sợ hãi trước việc Khủng hoảng tên lửa Cuba đã tiến gần tới thảm họa như thế nào. Kết quả là chính sách hòa hoãn — sự giảm căng thẳng có chủ đích.

Năm 1972 Tổng thống Richard Nixon thăm Moscow và Bắc Kinh, ký thỏa thuận SALT đầu tiên giới hạn vũ khí chiến lược và mở quan hệ với Trung Quốc. Năm 1975 Hiệp định Helsinki quy tụ 35 quốc gia công nhận biên giới châu Âu và — quan trọng — cam kết tôn trọng nhân quyền, một điều khoản mà những người bất đồng chính kiến ở Đông Âu sau này dùng để thách thức chính phủ của họ.

Thương mại giữa Đông và Tây tăng trưởng, và giao lưu văn hóa, khoa học gia tăng.

Chiến tranh Lạnh lần hai và Gorbachev

Hòa hoãn không kéo dài. Tháng 12 năm 1979 Liên Xô xâm lược Afghanistan, và Hoa Kỳ đáp trả bằng trừng phạt, tẩy chay Thế vận hội Moscow 1980, và tăng chi tiêu quân sự dưới thời Tổng thống Ronald Reagan, người gọi Liên Xô là “đế quốc ma quỷ” năm 1983. Đầu thập niên 1980 — đôi khi gọi là Chiến tranh Lạnh lần hai — chứng kiến một đợt tăng cường vũ trang mới, việc triển khai tên lửa hành trình và Pershing của Mỹ tại Tây Âu, và tên lửa SS-20 của Liên Xô tại phía Đông.

Năm 1983, trong một cuộc tập trận của NATO, các nhà lãnh đạo Liên Xô thoáng lo sợ phương Tây đang chuẩn bị tấn công hạt nhân bất ngờ; các sử gia hiện coi sự kiện Able Archer tháng 11 năm 1983 là một trong những thời khắc nguy hiểm nhất của Chiến tranh Lạnh, chỉ sau Khủng hoảng tên lửa Cuba.

Bước ngoặt đến với Mikhail Gorbachev, người trở thành lãnh đạo Liên Xô tháng 3 năm 1985. Gorbachev hiểu rằng kinh tế Liên Xô đang trì trệ và chạy đua vũ trang là không thể chi trả nổi. Ông đưa ra các cải cách — glasnost (công khai) và perestroika (tái cấu trúc) — và tìm kiếm thỏa thuận với phương Tây, ký Hiệp ước INF với Tổng thống Reagan năm 1987, loại bỏ toàn bộ một loại vũ khí hạt nhân.

Gorbachev cũng đưa ra một quyết định mang tính định mệnh: ông sẽ không dùng vũ lực quân sự của Liên Xô để giữ Đông Âu trong khối cộng sản. Khi các cuộc biểu tình bùng nổ khắp Đông Âu năm 1989, xe tăng Liên Xô vẫn ở trong doanh trại — và các chính phủ cộng sản lần lượt sụp đổ.

9. Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh

Năm 1989 và sự sụp đổ của Liên Xô

Sự kết thúc đến với tốc độ đáng kinh ngạc. Năm 1989, Ba Lan tổ chức bầu cử một phần tự do vào tháng 6, và một chính phủ phi cộng sản lên nắm quyền — chính phủ đầu tiên ở Đông Âu. Hungary mở biên giới với Áo tháng 5, cho phép người Đông Đức chạy sang phương Tây.

Ngày 9 tháng 11 năm 1989 chính phủ Đông Đức thông báo công dân của mình có thể sang phương Tây, và đám đông đã phá đổ Bức tường Berlin ngay trong đêm đó. Trong vòng vài tuần, các chính phủ cộng sản tại Tiệp Khắc, Bulgaria và Romania đã sụp đổ — tại Romania, nhà độc tài Nicolae Ceaușescu bị lật đổ và xử tử tháng 12 năm 1989.

Ngày 3 tháng 10 năm 1990 nước Đức thống nhất, và Khối Warsaw giải tán tháng 7 năm 1991.

Bản thân Liên Xô cũng theo sau. Các cải cách của Gorbachev đã giải phóng những lực lượng mà ông không thể kiểm soát: các phong trào dân tộc tại các nước cộng hòa Baltic, Ukraine và Trung Á đòi độc lập, và kinh tế suy thoái.

Tháng 8 năm 1991 phe bảo thủ cố gắng đảo chính chống Gorbachev; cuộc đảo chính thất bại, nhưng nó làm suy yếu ông chí mạng, và Boris Yeltsin, tổng thống nước cộng hòa Nga, nổi lên thành nhân vật chi phối.

Ngày 25 tháng 12 năm 1991 Gorbachev từ chức tổng thống Liên Xô, và hôm sau Liên Xô chính thức không còn tồn tại, tan rã thành 15 quốc gia độc lập. Chiến tranh Lạnh đã kết thúc — không phải bằng một hiệp ước hay một trận đánh, mà bằng sự biến mất của một trong hai nhân vật chính của nó.

Vì sao Liên Xô sụp đổ?

Vì sao Liên Xô sụp đổ? Các sử gia chỉ ra nhiều nguyên nhân. Nền kinh tế kế hoạch tập trung của nó không thể theo kịp phương Tây về công nghệ hay hàng tiêu dùng, và chạy đua vũ trang tiêu tốn nguồn lực mà hệ thống không thể chi trả. Chiến tranh tại Afghanistan làm cạn kiệt tiền bạc và tinh thần.

Chính các cải cách của Gorbachev — nhằm cứu vãn hệ thống — lại phơi bày thất bại của nó và loại bỏ nỗi sợ hãi từng gắn kết nó. Và tấm gương thịnh vượng của phương Tây, thấy được qua truyền hình, radio và du lịch, đã làm suy yếu niềm tin vào dự án cộng sản.

Hệ thống Liên Xô không sụp đổ vì bị xâm lược; nó sụp đổ vì không còn có thể đáp ứng những gì người dân muốn, và vì nhà lãnh đạo của nó đã chọn không dùng vũ lực để cứu nó.

10. Di sản

Di sản của Chiến tranh Lạnh vẫn còn với chúng ta

Di sản của Chiến tranh Lạnh vẫn còn với chúng ta. NATO, được thành lập như một liên minh thời Chiến tranh Lạnh, đã tồn tại sau Chiến tranh Lạnh và mở rộng về phía đông, kết nạp Ba Lan, Hungary và Cộng hòa Séc năm 1999 và các nước Baltic năm 2004 — một quá trình mà Nga coi là mối đe dọa.

Hoa Kỳ duy trì các căn cứ quân sự khắp thế giới và thói quen lãnh đạo toàn cầu mà nước này có được trong Chiến tranh Lạnh. Vũ khí hạt nhân vẫn còn: Hoa Kỳ và Nga cộng lại vẫn nắm phần lớn trong khoảng 12.000 đầu đạn hạt nhân của thế giới, và nguy cơ chiến tranh hạt nhân, dù thấp hơn thập niên 1980, vẫn chưa biến mất.

Triều Tiên vẫn bị chia cắt, và hiệp định đình chiến năm 1953 chưa bao giờ được thay bằng hiệp ước hòa bình. Sự chia cắt nước Đức đã kết thúc, nhưng sự chia cắt Triều Tiên thì chưa.

Bài học quan trọng nhất

Chiến tranh Lạnh cũng định hình thế giới hiện đại theo những cách ít rõ ràng hơn. Nó thúc đẩy chương trình vũ trụ, sự phát triển của máy tính và internet (bắt đầu như một mạng quân sự của Mỹ, ARPANET), và sự lan tỏa toàn cầu của văn hóa đại chúng Mỹ.

Nó tạo ra các thể chế của trật tự hậu chiến — Liên Hợp Quốc, Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế — và thói quen tư duy về thế giới theo các khối và liên minh. Nó để lại những vết sẹo sâu sắc ở các quốc gia nơi chiến tranh ủy nhiệm diễn ra: Việt Nam, Triều Tiên, Afghanistan, Angola và nhiều nước khác vẫn sống với hậu quả của mìn, bom chưa nổ và xã hội bị chia cắt.

Có lẽ di sản quan trọng nhất là một bài học. Chiến tranh Lạnh cho thấy các cường quốc có thể cạnh tranh gay gắt trong nhiều thập kỷ mà không hủy diệt lẫn nhau — nhưng cũng cho thấy biên độ an toàn đôi khi mỏng manh đến đáng sợ.

Khủng hoảng tên lửa Cuba và sự kiện Able Archer năm 1983 đều tiến sát tới thảm họa vì hiểu lầm. Chiến tranh Lạnh kết thúc trong hòa bình, phần lớn vì các nhà lãnh đạo ở cả hai bên — trên hết là Gorbachev — đã chọn kiềm chế vào thời khắc quyết định.

Liệu bài học đó có được ghi nhớ khi các cuộc cạnh tranh mới xuất hiện trong thế kỷ 21 hay không vẫn là một câu hỏi mở.

11. Câu hỏi thường gặp

Thời gian, tên gọi, Bức màn Sắt và nguy cơ hạt nhân

Chiến tranh Lạnh bắt đầu và kết thúc khi nào?

Thời gian này thường được tính từ Học thuyết Truman tháng 3 năm 1947 đến khi Liên Xô tan rã tháng 12 năm 1991. Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989, và nước Đức thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990.

Vì sao gọi là Chiến tranh Lạnh?

Vì Hoa Kỳ và Liên Xô không bao giờ trực tiếp giao chiến với nhau trong một cuộc chiến tranh công khai. Thay vào đó họ cạnh tranh qua chiến tranh ủy nhiệm, gián điệp, tuyên truyền và chạy đua vũ trang — một cuộc chiến vẫn “lạnh” giữa chính các siêu cường.

Bức màn Sắt là gì?

Bức màn Sắt là sự chia cắt chính trị và quân sự của châu Âu sau Thế chiến II giữa phương Đông cộng sản, do Liên Xô chi phối, và phương Tây tư bản. Thuật ngữ này được phổ biến bởi bài diễn văn của Winston Churchill tại Fulton, Missouri, tháng 3 năm 1946.

Chiến tranh Lạnh tiến gần tới chiến tranh hạt nhân nhất khi nào?

Khủng hoảng tên lửa Cuba tháng 10 năm 1962, khi Liên Xô đặt tên lửa hạt nhân tại Cuba và Hoa Kỳ áp đặt phong tỏa hải quân. Khủng hoảng kéo dài 13 ngày và kết thúc với việc tháo dỡ tên lửa.

Kế hoạch Marshall, sự sụp đổ của Liên Xô và di sản

Kế hoạch Marshall là gì?

Kế hoạch Marshall là chương trình viện trợ kinh tế của Mỹ nhằm tái thiết Tây Âu sau Thế chiến II. Được đề xuất tháng 6 năm 1947, nó cung cấp khoảng 13 tỷ đô la viện trợ từ năm 1948 đến 1952.

Vì sao Liên Xô sụp đổ?

Nền kinh tế kế hoạch tập trung của nó trì trệ, chạy đua vũ trang và chiến tranh tại Afghanistan làm cạn kiệt nguồn lực, và các cải cách của Mikhail Gorbachev phơi bày thất bại của hệ thống trong khi các phong trào dân tộc đòi độc lập. Việc Gorbachev từ chối dùng vũ lực để giữ khối lại với nhau đã giúp sự sụp đổ diễn ra trong hòa bình.

Chiến tranh Lạnh thực sự đã kết thúc chưa?

Chiến tranh Lạnh giữa Hoa Kỳ và Liên Xô kết thúc năm 1991, khi Liên Xô tan rã. Nhưng di sản của nó — NATO, vũ khí hạt nhân, sự chia cắt Triều Tiên và cạnh tranh giữa các cường quốc — vẫn định hình chính trị thế giới, và một số sử gia nói về một “Chiến tranh Lạnh mới” trong thế kỷ 21.

12. Nguồn

1. Encyclopædia Britannica, “Cold War” — tổng quan, ngày tháng, các cuộc khủng hoảng và kết thúc cuộc cạnh tranh.

2. Wikipedia, “Cold War” — niên đại, số liệu thương vong trong các cuộc chiến ủy nhiệm, số liệu kho vũ khí hạt nhân, đối chiếu với các nguồn học thuật.

3. John Lewis Gaddis, The Cold War: A New History (Penguin, 2005) — lịch sử ngắn gọn chuẩn mực về cuộc xung đột.

4. Odd Arne Westad, The Cold War: A World History (Basic Books, 2017) — lịch sử toàn cầu của cuộc cạnh tranh, bao gồm Thế giới thứ ba.

5. National Archives (UK) and the Cold War International History Project (Wilson Center) — tài liệu về Khủng hoảng tên lửa Cuba, các cuộc khủng hoảng Berlin và hòa hoãn.

6. Vladislav M. Zubok, A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev (University of North Carolina Press, 2007).

7. Federation of American Scientists (fas.org) — số liệu kho vũ khí hạt nhân.

Đọc thêm

• Melvyn P. Leffler, For the Soul of Mankind: The United States, the Soviet Union, and the Cold War (Hill and Wang, 2007).

• Tony Judt, Postwar: A History of Europe Since 1945 (Penguin, 2005).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Liên minh Trung tâm
• Chiến tranh Balkan