Khối Hiệp ước Ba bên

1. Mở đầu

Khối Hiệp ước Ba bên (Triple Entente) là sự thông hiểu giữa Pháp, Nga và Anh mà đến năm 1907 đã đưa ba cường quốc lớn xích lại gần nhau để đối phó với Liên minh Ba bên gồm Đức, Áo-Hung và Ý.

Nó không phải là một liên minh quân sự chính thức như Liên minh Ba bên — không có một hiệp ước duy nhất ràng buộc cả ba, và Anh không bao giờ ký cam kết quân sự với Pháp hay Nga trước năm 1914 — mà là một loạt thỏa thuận song phương mà cộng lại tạo thành một liên minh.

Cái tên xuất phát từ tiếng Pháp “entente”, nghĩa là “sự thông hiểu”: ba cường quốc hiểu nhau, giải quyết các tranh chấp thuộc địa, và đồng ý tham vấn, hợp tác nếu bị Đức đe dọa.

Khối Hiệp ước Ba bên lớn lên từ ba thỏa thuận. Thỏa thuận đầu tiên là Liên minh Pháp–Nga năm 1892, một công ước quân sự trong đó Pháp và Nga hứa sẽ giúp đỡ lẫn nhau nếu một trong hai nước bị Đức tấn công.

Thỏa thuận thứ hai là Entente Cordiale ngày 8 tháng 4 năm 1904, trong đó Anh và Pháp giải quyết các tranh chấp thuộc địa — trên hết tại Ai Cập và Morocco — và đồng ý hợp tác. Thỏa thuận thứ ba là Công ước Anh–Nga ngày 31 tháng 8 năm 1907, trong đó Anh và Nga giải quyết sự cạnh tranh tại Ba Tư, Afghanistan và Tây Tạng.

Cùng nhau, ba thỏa thuận này tạo thành Khối Hiệp ước Ba bên, và châu Âu bị chia thành hai phe vũ trang: Khối Hiệp ước Ba bên ở một bên, Liên minh Ba bên ở bên kia.

Khối Hiệp ước Ba bên tự nó không gây ra Thế chiến I — chiến tranh bắt đầu với vụ ám sát Thái tử Franz Ferdinand tại Sarajevo ngày 28 tháng 6 năm 1914 và Khủng hoảng tháng Bảy tiếp theo — nhưng nó định hình cách chiến tranh diễn ra.

Khi Đức tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8 năm 1914 và xâm lược Pháp qua Bỉ ngày 3–4 tháng 8, Anh tôn trọng cam kết của mình với Bỉ và tuyên chiến với Đức. Hệ thống liên minh biến một khủng hoảng Balkan thành chiến tranh lục địa, và chiến tranh lục địa thành chiến tranh thế giới.

Khối Hiệp ước Ba bên trở thành nòng cốt của các cường quốc Đồng minh đã chiến đấu — và chiến thắng — trong Thế chiến I, và di sản của nó định hình thỏa thuận hòa bình tại Versailles và chính trị châu Âu trong cả một thế hệ.

2. Thông tin chính

| Thành viên | Pháp, Đế quốc Nga, Vương quốc Anh |

| Hình thành | Hoàn thành 31 tháng 8 năm 1907 (Công ước Anh–Nga); gốc rễ năm 1892 và 1904 |

| Các thỏa thuận thành phần | Liên minh Pháp–Nga (1892), Entente Cordiale (8/4/1904), Công ước Anh–Nga (31/8/1907) |

| Bản chất | Một “sự thông hiểu”, không phải liên minh quân sự chính thức; Anh không có cam kết quân sự bằng văn bản trước năm 1914 |

| Khối đối địch | Liên minh Ba bên: Đức, Áo-Hung, Ý (Ý trung lập năm 1914) |

| Kiến trúc sư chính | Théophile Delcassé (Pháp), Edward Grey (Anh), Alexander Izvolsky (Nga) |

| Mục đích | Để đối phó với sức mạnh của Đức và giải quyết cạnh tranh thuộc địa giữa ba thành viên |

| Được thử thách | Các khủng hoảng Morocco (1905, 1911), Khủng hoảng Bosnia (1908–1909), Chiến tranh Balkan (1912–1913) |

| Trong chiến tranh | Trở thành nòng cốt của phe Đồng minh trong Thế chiến I; Nga rời khỏi sau Cách mạng 1917 |

| Hậu quả | Chiến thắng của Khối Hiệp ước định hình Hiệp ước Versailles (1919); hệ thống liên minh được thay bằng Hội Quốc Liên |

3. Châu Âu trước Khối Hiệp ước

Châu Âu trước Khối Hiệp ước và tham vọng của Nga

Để hiểu Khối Hiệp ước Ba bên, cần hiểu châu Âu đã tạo ra nó. Sau Chiến tranh Pháp–Phổ 1870–1871, trong đó Phổ đánh bại Pháp và Đế quốc Đức được tuyên bố thành lập tại Versailles, Pháp sống trong nỗi sợ Đức.

Pháp đã mất Alsace-Lorraine về tay Đức, trả một khoản bồi thường lớn, và dành 40 năm tiếp theo tìm kiếm đồng minh và chuẩn bị cho “revanche” — trả thù. Đức, dưới thời Thủ tướng Otto von Bismarck, xây dựng hệ thống liên minh để cô lập Pháp: Liên minh Kép với Áo-Hung (1879), Liên minh Ba bên với Áo-Hung và Ý (1882), và Hiệp ước Tái bảo hiểm với Nga (1887).

Hệ thống của Bismarck giữ Pháp bị cô lập và châu Âu hòa bình — nhưng nó phụ thuộc vào tài năng của Bismarck, và sụp đổ khi Hoàng đế Wilhelm II cách chức Bismarck năm 1890 và để Hiệp ước Tái bảo hiểm với Nga hết hiệu lực.

Nga, trong khi đó, có tham vọng riêng. Nga tìm kiếm ảnh hưởng tại Balkan, nơi nước này tuyên bố bảo vệ các dân tộc Slav dưới sự cai trị của Ottoman và Áo-Hung, và tại Viễn Đông, nơi Nga tìm kiếm một cảng nước ấm và ảnh hưởng tại Mãn Châu và Triều Tiên. Sự bành trướng của Nga đưa nước này vào xung đột với Áo-Hung tại Balkan và với Anh tại Trung Á — “Ván cờ Lớn” — và với Nhật Bản tại Viễn Đông. Năm 1904–1905 Nga chiến đấu và thua trong cuộc chiến với Nhật Bản, một sự sỉ nhục làm suy yếu chế độ Sa hoàng và góp phần vào Cách mạng 1905.

Chính sách “cô lập huy hoàng” của Anh

Anh, về phần mình, đã theo đuổi chính sách “cô lập huy hoàng” trong phần lớn thế kỷ 19: tránh các liên minh vĩnh viễn trên Lục địa và dựa vào hải quân cùng đế quốc của mình. Đến năm 1900, tuy nhiên, Anh cảm thấy ngày càng bị đe dọa. Đức đang xây dựng hải quân — chương trình Tirpitz, bắt đầu năm 1898 — thách thức ưu thế hải quân của Anh, và công nghiệp Đức đang vượt Anh.

Các cạnh tranh thuộc địa của Anh với Pháp (tại châu Phi) và với Nga (tại Trung Á) cũng tốn kém và nguy hiểm. Chiến tranh Boer 1899–1902, trong đó Anh chật vật đánh bại hai nước cộng hòa Boer nhỏ tại Nam Phi, cho thế giới thấy Anh không phải là bất khả chiến bại và nước này cần bạn bè.

Sân khấu đã sẵn sàng cho Khối Hiệp ước.

4. Liên minh Pháp–Nga, 1892

Trụ cột đầu tiên: Liên minh Pháp–Nga

Trụ cột đầu tiên của Khối Hiệp ước Ba bên là Liên minh Pháp–Nga. Sau khi Bismarck bị cách chức năm 1890 và Hiệp ước Tái bảo hiểm hết hiệu lực, Nga bị cô lập và Pháp bị cô lập — và hai cường quốc bị cô lập đã tìm thấy nhau.

Tháng 8 năm 1891, Pháp và Nga ký một thỏa thuận chính trị; tháng 8 năm 1892, bộ tham mưu quân sự của họ ký một công ước quân sự. Công ước này được giữ bí mật, nhưng các điều khoản của nó rõ ràng: nếu Pháp bị Đức tấn công, hoặc bị Ý được Đức hậu thuẫn tấn công, Nga sẽ tấn công Đức bằng toàn bộ lực lượng; nếu Nga bị Đức tấn công, hoặc bị Áo-Hung được Đức hậu thuẫn tấn công, Pháp sẽ tấn công Đức bằng toàn bộ lực lượng.

Liên minh mang hình thức phòng thủ nhưng, trên thực tế, nó ràng buộc cả hai nước vào một cuộc chiến hai mặt trận chống lại Đức — cơn ác mộng của các nhà hoạch định quân sự Đức, những người đã lo sợ chiến tranh hai mặt trận từ thời Bismarck.

Liên minh Pháp–Nga biến đổi chính trị châu Âu

Liên minh Pháp–Nga đã biến đổi chính trị châu Âu. Lần đầu tiên, Pháp không còn đơn độc: Pháp có một đồng minh cường quốc, và Đức không còn có thể trông chờ vào việc chiến đấu với Pháp trong cô lập.

Liên minh cũng có chiều kích tài chính: các ngân hàng Pháp cho Nga vay những khoản tiền lớn, tài trợ xây dựng đường sắt Nga — bao gồm Đường sắt Xuyên Siberia — và công nghiệp hóa Nga. Đến năm 1914, Pháp đã cho Nga vay khoảng 11 tỷ franc, và đầu tư của Pháp là nguồn vốn nước ngoài lớn nhất tại Nga.

Liên minh giữ vững qua các khủng hoảng đầu thế kỷ 20 và trở thành xương sống của Khối Hiệp ước. Nó cũng định hình cuộc chiến tiếp theo: Kế hoạch Schlieffen, kế hoạch chiến tranh của Đức năm 1914, được thiết kế để đánh bại Pháp nhanh chóng trước khi Nga có thể động viên — một kế hoạch phụ thuộc vào tốc độ và đã thất bại khi Nga động viên nhanh hơn dự kiến và Pháp giữ vững tại Marne.

5. Entente Cordiale, 1904

Trụ cột thứ hai: Entente Cordiale

Trụ cột thứ hai là Entente Cordiale giữa Anh và Pháp, ký ngày 8 tháng 4 năm 1904. Trong nhiều thế kỷ, Anh và Pháp là đối thủ — họ đã chiến đấu với nhau tại Bắc Mỹ, Ấn Độ và châu Phi, và gần đây nhất năm 1898 họ suýt chiến tranh vì Fashoda tại Sudan, nơi lực lượng Pháp và Anh đối đầu nhau trên sông Nile.

Entente Cordiale giải quyết những cạnh tranh đó. Anh công nhận vị thế của Pháp tại Morocco; Pháp công nhận vị thế của Anh tại Ai Cập. Hai nước giải quyết tranh chấp về nghề cá Newfoundland, Xiêm, Madagascar và New Hebrides.

Thỏa thuận này không phải là liên minh quân sự — nó không chứa lời hứa phòng thủ lẫn nhau — nhưng nó tạo ra thói quen hợp tác, và nó được tiếp nối bằng các cuộc trao đổi quân sự giữa bộ tham mưu Anh và Pháp từ năm 1905–1906 trở đi.

Théophile Delcassé, kiến trúc sư của thỏa thuận

Kiến trúc sư của Entente Cordiale là Ngoại trưởng Pháp Théophile Delcassé, người tin rằng an ninh của Pháp đòi hỏi sự hòa giải với Anh. Về phía Anh, thỏa thuận được thúc đẩy bởi Ngoại trưởng Lord Lansdowne và Vua Edward VII, người đã thăm cấp nhà nước tới Paris tháng 5 năm 1903, được cho là đã làm ấm dư luận.

Tác nhân trực tiếp là mối đe dọa từ Đức: chương trình hải quân của Đức và chính sách đối ngoại ngày càng quyết đoán của nước này thuyết phục cả London lẫn Paris rằng họ cần nhau. Khối Hiệp ước được thử thách gần như ngay lập tức.

Tháng 3 năm 1905, Hoàng đế Wilhelm II thăm Tangier và tuyên bố ủng hộ nền độc lập của Morocco, thách thức vị thế của Pháp và gây ra Khủng hoảng Morocco lần thứ nhất. Anh đứng về phía Pháp, và tại Hội nghị Algeciras năm 1906 vị thế của Pháp tại Morocco được xác nhận.

Khủng hoảng cho thấy Khối Hiệp ước hoạt động — và nó đẩy Đức và Pháp xa nhau hơn.

6. Công ước Anh–Nga, 1907

Trụ cột thứ ba: Công ước Anh–Nga

Trụ cột thứ ba là Công ước Anh–Nga, ký ngày 31 tháng 8 năm 1907. Anh và Nga đã là đối thủ tại Trung Á trong phần lớn thế kỷ 19 — “Ván cờ Lớn” — cạnh tranh ảnh hưởng tại Ba Tư, Afghanistan và Tây Tạng.

Công ước giải quyết những cạnh tranh đó: Ba Tư được chia thành phạm vi ảnh hưởng của Nga ở phía bắc, phạm vi ảnh hưởng của Anh ở phía nam, và vùng trung lập ở giữa; Anh công nhận lợi ích của Nga tại miền bắc Afghanistan, và Nga công nhận lợi ích của Anh tại miền nam Afghanistan; và cả hai đồng ý tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của Tây Tạng dưới quyền tông chủ của Trung Quốc.

Công ước không phải là liên minh quân sự, nhưng nó loại bỏ nguồn ma sát chính giữa Anh và Nga và hoàn thiện Khối Hiệp ước Ba bên.

Thất bại của Nga khiến công ước trở nên có thể

Công ước trở nên có thể nhờ thất bại của Nga trong Chiến tranh Nga–Nhật 1904–1905 và Cách mạng 1905, làm suy yếu Nga và khiến nước này sẵn lòng thỏa hiệp hơn, và nhờ nỗi sợ Đức ngày càng tăng của Anh, khiến London sẵn lòng dàn xếp với St. Petersburg. Ngoại trưởng Nga Alexander Izvolsky và Ngoại trưởng Anh Sir Edward Grey đã đàm phán thỏa thuận.

Giống như Entente Cordiale, thỏa thuận gây tranh cãi trong nước: những người tự do Anh chỉ trích chính phủ vì liên minh với Sa hoàng chuyên chế, và những người dân tộc chủ Nga chỉ trích Izvolsky vì nhượng bộ quá nhiều. Nhưng thỏa thuận vẫn giữ vững, và cùng với nó Khối Hiệp ước Ba bên đã hoàn thiện.

Châu Âu giờ đây bị chia thành hai phe, mỗi phe gắn kết bởi các hiệp ước và bởi nỗi sợ bên kia.

7. Khối Hiệp ước trong khủng hoảng

Khối Hiệp ước bị thử thách: Morocco và Agadir

Khối Hiệp ước Ba bên bị thử thách nhiều lần trong những năm trước 1914, và mỗi lần thử thách khiến nó mạnh hơn — và khiến chiến tranh có khả năng xảy ra hơn. Khủng hoảng Bosnia 1908–1909 bắt đầu khi Áo-Hung sáp nhập Bosnia-Herzegovina, tỉnh mà nước này đã quản lý từ năm 1878 nhưng về mặt hình thức là lãnh thổ Ottoman.

Nga, vốn được hứa hẹn bồi thường tại các eo biển, bị sỉ nhục khi Áo-Hung hành động mà không tham khảo ý kiến Nga, và Serbia — nước chư hầu của Nga tại Balkan — phẫn nộ. Đức đứng vững đằng sau Áo-Hung, và Nga, vẫn còn suy yếu vì thất bại trước Nhật Bản và cuộc cách mạng, buộc phải lùi bước.

Khủng hoảng khiến Nga cay đắng và thuyết phục các nhà lãnh đạo của nước này rằng họ không thể chịu thêm một sự sỉ nhục nữa — một niềm tin đã định hình phản ứng của Nga đối với vụ ám sát Sarajevo năm 1914.

Khủng hoảng Morocco lần thứ hai năm 1911 — Khủng hoảng Agadir — bắt đầu khi Đức cử pháo hạm Panther tới cảng Agadir của Morocco, thách thức vị thế của Pháp tại Morocco. Bộ trưởng Tài chính Anh David Lloyd George đã có bài diễn văn nổi tiếng tại Mansion House cảnh báo Đức rằng Anh sẽ không đứng ngoài, và khủng hoảng được giải quyết bằng đàm phán: Đức chấp nhận vị thế của Pháp tại Morocco để đổi lấy lãnh thổ tại Congo thuộc Pháp. Nhưng khủng hoảng đã cho thấy Anh sẽ ủng hộ Pháp chống lại Đức, và nó làm sâu sắc thêm sự oán giận của Đức.

Các cuộc Chiến tranh Balkan 1912–1913

Các cuộc Chiến tranh Balkan 1912–1913, trong đó Serbia, Bulgaria, Hy Lạp và Montenegro chiến đấu chống Đế quốc Ottoman rồi chống lại nhau, càng làm bất ổn khu vực và gia tăng căng thẳng giữa Nga và Áo-Hung. Mỗi khủng hoảng đều được giải quyết mà không có chiến tranh tổng thể, nhưng mỗi khủng hoảng đều để lại sự cay đắng, tăng chi tiêu quân sự, và niềm tin mạnh mẽ hơn ở cả hai bên rằng khủng hoảng tiếp theo có thể đồng nghĩa với chiến tranh.

Khối Hiệp ước và Liên minh Ba bên đã trở nên cứng nhắc: các thành viên của mỗi khối cam kết hỗ trợ lẫn nhau, và không gian thỏa hiệp đang thu hẹp. Khi khủng hoảng tháng 7 năm 1914 đến, hệ thống liên minh đã làm đúng những gì nó được thiết kế để làm — biến một xung đột địa phương thành chiến tranh lục địa.

8. Khủng hoảng tháng Bảy và sự bùng nổ chiến tranh

Thử thách cuối cùng và hệ thống liên minh tiếp quản

Khối Hiệp ước Ba bên đối mặt với thử thách cuối cùng vào tháng 7 năm 1914. Ngày 28 tháng 6 năm 1914, Thái tử Franz Ferdinand, người thừa kế ngai vàng Áo-Hung, bị ám sát tại Sarajevo bởi Gavrilo Princip, một người Serb gốc Bosnia thuộc tổ chức Bàn tay Đen, một tổ chức dân tộc chủ nghĩa Serbia. Áo-Hung, với sự ủng hộ của Đức (“tấm séc trắng” ngày 5–6 tháng 7), đưa ra tối hậu thư cho Serbia ngày 23 tháng 7, đòi hỏi những nhượng bộ mà không quốc gia có chủ quyền nào có thể chấp nhận.

Serbia chấp nhận hầu hết các yêu cầu nhưng từ chối những yêu cầu làm tổn hại chủ quyền của mình; Áo-Hung tuyên chiến với Serbia ngày 28 tháng 7 năm 1914.

Hệ thống liên minh sau đó tiếp quản. Nga, nước bảo trợ và bảo vệ Serbia, ra lệnh tổng động viên ngày 30 tháng 7, tin rằng nước này không thể bỏ rơi Serbia mà không mất vị thế cường quốc và uy tín tại Balkan. Đức, bị ràng buộc bởi liên minh với Áo-Hung và bởi Kế hoạch Schlieffen, tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8 và với Pháp ngày 3 tháng 8, và xâm lược Bỉ ngày 4 tháng 8 để vòng qua sườn quân đội Pháp.

Anh, vốn đã bảo đảm tính trung lập của Bỉ kể từ Hiệp ước London năm 1839, tuyên chiến với Đức ngày 4 tháng 8 năm 1914. Trong vòng một tuần, Khối Hiệp ước Ba bên và Liên minh Ba bên lâm vào chiến tranh — và cuộc chiến, vốn bắt đầu tại Balkan, trở thành chiến tranh thế giới khi đế quốc Anh và Nhật Bản (gia nhập Khối Hiệp ước tháng 8 năm 1914) tham gia xung đột.

Tranh luận: Hệ thống liên minh có gây chiến?

Các sử gia vẫn tranh luận liệu hệ thống liên minh có gây ra chiến tranh hay chỉ định hình quy mô của nó. “Luận điểm Fischer”, mang tên sử gia Đức Fritz Fischer, lập luận rằng Đức cố tình tìm kiếm chiến tranh năm 1914 để phá vỡ vòng vây của Khối Hiệp ước và đạt được quyền lực thế giới.

Những người khác lập luận rằng chiến tranh là kết quả của tính toán sai lầm, lịch trình quân sự cứng nhắc, và thất bại của ngoại giao — rằng hệ thống liên minh biến một cuộc chiến địa phương thành chiến tranh tổng thể, nhưng bản thân chiến tranh do quyết định của các nhà lãnh đạo cá nhân trong tháng 7 năm 1914 gây ra. Điều không còn nghi ngờ là Khối Hiệp ước Ba bên quyết định ai chiến đấu với ai: Pháp, Nga và Anh cùng chiến đấu chống lại Đức và Áo-Hung, và cuộc chiến mà họ chiến đấu trở thành Thế chiến I.

9. Khối Hiệp ước trong Thế chiến I

Khối Hiệp ước trở thành nòng cốt Đồng Minh

Trong Thế chiến I, Khối Hiệp ước Ba bên trở thành nòng cốt của các cường quốc Đồng minh. Pháp và Nga chiến đấu với Đức trên hai mặt trận, như Liên minh Pháp–Nga đã dự định: Pháp giữ Mặt trận phía Tây, nơi chiến tranh rơi vào chiến tranh chiến hào sau Trận Marne tháng 9 năm 1914, và Nga chiến đấu tại Mặt trận phía Đông, nơi quân đội của Nga — dù thất bại tại Tannenberg và Hồ Masurian năm 1914 — kìm chân lực lượng lớn của Đức.

Anh, mà quân đội còn nhỏ khi chiến tranh bắt đầu, đã mở rộng nó rất nhiều và chiến đấu cùng Pháp tại Mặt trận phía Tây, trong khi Hải quân Hoàng gia phong tỏa Đức và bảo vệ các tuyến đường biển giữ cho Khối Hiệp ước được tiếp tế.

Khối Hiệp ước có thêm Nhật Bản (1914), Ý (1915, sau khi rời Liên minh Ba bên), Romania (1916), và Hoa Kỳ (1917), cùng nhiều nước khác.

Điểm yếu Nga và cái giá của chiến thắng

Điểm yếu lớn nhất của Khối Hiệp ước là Nga. Nỗ lực chiến tranh của Nga bị cản trở bởi lãnh đạo kém, tiếp tế không đầy đủ, và một hệ thống chính trị không thể duy trì một cuộc chiến dài.

Năm 1917, sau khi Cách mạng tháng Hai lật đổ Sa hoàng và Cách mạng tháng Mười đưa Bolshevik lên nắm quyền, Nga rời khỏi chiến tranh: Hiệp ước Brest-Litovsk, ký tháng 3 năm 1918, trao cho Đức quyền kiểm soát các lãnh thổ rộng lớn ở phía đông.

Việc mất Nga là một đòn nặng nề đối với Khối Hiệp ước, nhưng nó được bù đắp bằng sự tham gia của Hoa Kỳ tháng 4 năm 1917, mang lại quân đội mới và nguồn lực công nghiệp khổng lồ.

Khối Hiệp ước giữ vững đoàn kết — bất chấp căng thẳng của bốn năm chiến tranh tổng lực — và tháng 11 năm 1918 Đức và các đồng minh của Đức cầu hòa. Khối Hiệp ước Ba bên đã thắng cuộc chiến.

Chiến thắng, tuy nhiên, đi kèm với cái giá khủng khiếp. Khoảng 10 triệu binh sĩ chết trong Thế chiến I, và khoảng 20 triệu người khác bị thương; tử vong dân sự, bao gồm từ đại dịch cúm 1918–1919, đưa tổng số cao hơn nhiều.

Pháp mất khoảng 1,4 triệu binh sĩ, Nga khoảng 1,8 triệu (và nhiều thường dân hơn nữa), và Anh khoảng 880.000. Đế quốc Nga sụp đổ, đế quốc Áo-Hung và Ottoman biến mất, và Đế quốc Đức trở thành nước cộng hòa.

Thỏa thuận hòa bình tại Versailles, mà chiến thắng của Khối Hiệp ước đã tạo điều kiện, tạo ra một châu Âu mới — và, như bài viết về Hiệp ước Versailles giải thích, một nền hòa bình chỉ kéo dài 20 năm.

10. Di sản và đánh giá

Di sản của Khối Hiệp ước và cuộc tranh luận

Di sản của Khối Hiệp ước Ba bên là di sản của chính hệ thống liên minh. Khối Hiệp ước cho thấy các liên minh có thể răn đe xâm lược — Đức bị răn đe khỏi việc tấn công Pháp đơn độc, và sự tồn tại của Khối Hiệp ước buộc Đức phải lập kế hoạch cho chiến tranh hai mặt trận — nhưng nó cũng cho thấy các liên minh có thể khiến chiến tranh lớn hơn và khó dừng lại hơn.

Các cam kết cứng nhắc năm 1914, các lịch trình quân sự không để thời gian cho ngoại giao, và niềm tin ở cả hai bên rằng bên kia đang lên kế hoạch xâm lược đã biến một khủng hoảng có thể vẫn mang tính địa phương thành thảm họa giết chết hàng triệu người.

Cuộc tranh luận về vai trò của Khối Hiệp ước vẫn tiếp diễn vì bằng chứng chỉ theo hai hướng cùng lúc. Một mặt, Khối Hiệp ước là một sắp xếp phòng thủ: Pháp, Nga và Anh mỗi nước tham gia vì họ sợ Đức, và không thỏa thuận nào trong ba thỏa thuận chứa lời hứa bắt đầu chiến tranh.

Liên minh Pháp–Nga mang tính phòng thủ rõ ràng, Entente Cordiale giải quyết tranh chấp thuộc địa, và Công ước Anh–Nga cũng làm như vậy. Mặt khác, Khối Hiệp ước đã thay đổi tính toán của Đức theo cách nguy hiểm.

Các nhà lãnh đạo Đức, trên hết là Hoàng đế Wilhelm II và các tướng lĩnh của ông, dần tin rằng Đức đang bị các cường quốc thù địch “bao vây”, và niềm tin đó — dù có chính đáng hay không — khiến họ sẵn lòng mạo hiểm chiến tranh năm 1914 hơn, với lập luận rằng vị thế của Đức sẽ chỉ xấu đi theo thời gian.

Bản thân Kế hoạch Schlieffen là sản phẩm của sự bao vây: vì Đức kỳ vọng chiến đấu với Pháp và Nga cùng lúc, các nhà hoạch định của Đức thiết kế một canh bạc nhằm đánh bại Pháp trong sáu tuần trước khi quay sang phía đông.

Khi canh bạc thất bại tại Marne, cuộc chiến mà Đức cố thắng nhanh chóng trở thành cuộc chiến tiêu hao mà Đức cố tránh. Nói cách khác, Khối Hiệp ước vừa răn đe Đức vừa khiến Đức sợ hãi — và nỗi sợ, vào năm 1914, đã chứng tỏ nguy hiểm như tham vọng.

Sau Thế chiến I: Thay thế hệ thống liên minh

Sau Thế chiến I, các nước chiến thắng cố gắng thay thế hệ thống liên minh bằng một thứ tốt hơn: Hội Quốc Liên, được thành lập theo Hiệp ước Versailles năm 1919–1920, nhằm cung cấp an ninh tập thể mà không có các khối cứng nhắc của hệ thống trước chiến tranh.

Hội đã thất bại, và hệ thống liên minh quay trở lại — dưới hình thức NATO và Khối Warsaw trong Chiến tranh Lạnh, và trong mạng lưới liên minh vẫn định hình chính trị thế giới ngày nay. Bài học của Khối Hiệp ước Ba bên vẫn còn được tranh luận: một số cho rằng Khối Hiệp ước là phản ứng cần thiết trước sức mạnh của Đức và chiến tranh dù sao cũng sẽ xảy ra; những người khác cho rằng hệ thống liên minh khiến tình hình xấu đi, và một nền ngoại giao linh hoạt hơn có thể đã giữ gìn hòa bình. Điều chắc chắn là Khối Hiệp ước Ba bên, được thành lập để giữ gìn hòa bình, trở thành liên minh đã chiến đấu trong cuộc chiến lớn nhất mà thế giới từng chứng kiến — và chiến thắng của nó đã vẽ lại bản đồ châu Âu.

11. Câu hỏi thường gặp

Khối Hiệp ước Ba bên và Entente Cordiale

Khối Hiệp ước Ba bên là gì?

Khối Hiệp ước Ba bên là sự thông hiểu giữa Pháp, Nga và Anh, được hình thành bởi ba thỏa thuận: Liên minh Pháp–Nga (1892), Entente Cordiale (1904), và Công ước Anh–Nga (1907). Nó đối lập với Liên minh Ba bên gồm Đức, Áo-Hung và Ý.

Khối Hiệp ước Ba bên có phải là liên minh quân sự chính thức?

Không. Không giống như Liên minh Ba bên, Khối Hiệp ước Ba bên không phải là một hiệp ước duy nhất. Chỉ Liên minh Pháp–Nga năm 1892 chứa cam kết quân sự. Anh không có nghĩa vụ quân sự bằng văn bản với Pháp hay Nga trước năm 1914, dù bộ tham mưu Anh và Pháp đã có các cuộc trao đổi quân sự từ năm 1905.

Entente Cordiale là gì?

Entente Cordiale là thỏa thuận ngày 8 tháng 4 năm 1904 giữa Anh và Pháp giải quyết các tranh chấp thuộc địa của họ, trên hết tại Ai Cập và Morocco. Nó là trụ cột thứ hai của Khối Hiệp ước Ba bên.

Liên minh Ba bên, Thế chiến I và các nhân vật chính

Liên minh Ba bên là gì?

Liên minh Ba bên là khối đối địch: Đức, Áo-Hung và Ý, được thành lập năm 1882. Ý giữ trung lập khi chiến tranh bùng nổ năm 1914 và gia nhập Khối Hiệp ước năm 1915.

Khối Hiệp ước Ba bên có gây ra Thế chiến I không?

Không phải tự nó. Chiến tranh bắt đầu với vụ ám sát Thái tử Franz Ferdinand và Khủng hoảng tháng Bảy năm 1914. Nhưng hệ thống liên minh đã biến một khủng hoảng Balkan thành chiến tranh lục địa: việc Nga động viên để ủng hộ Serbia, việc Đức tuyên chiến với Nga và Pháp, và việc Anh tham chiến vì Bỉ đều xuất phát từ các cam kết liên minh.

Khối Hiệp ước Ba bên ra sao sau Thế chiến I?

Nga rời khỏi chiến tranh sau Cách mạng 1917 và Hiệp ước Brest-Litovsk (1918). Pháp và Anh thắng chiến tranh với sự giúp đỡ của Mỹ và định hình Hiệp ước Versailles. Hệ thống liên minh, về lý thuyết, được thay thế bằng Hội Quốc Liên.

Những nhân vật chính của Khối Hiệp ước Ba bên là ai?

Théophile Delcassé (Ngoại trưởng Pháp, kiến trúc sư của Entente Cordiale), Sir Edward Grey (Ngoại trưởng Anh, 1905–1916), và Alexander Izvolsky (Ngoại trưởng Nga, 1906–1910) là các nhà ngoại giao then chốt. Liên minh cũng được định hình bởi Sa hoàng Nicholas II, Tổng thống Raymond Poincaré của Pháp, và Vua Edward VII của Anh.

12. Nguồn

1. Encyclopædia Britannica, “Triple Entente” and “Entente Cordiale” — quá trình hình thành, ngày tháng và thành viên.
2. Wikipedia, “Triple Entente” — ba thỏa thuận thành phần, ngày tháng và Khủng hoảng tháng Bảy, đối chiếu với các nguồn học thuật.
3. Christopher Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Harper, 2012) — hệ thống liên minh và nguồn gốc Thế chiến I.
4. Margaret MacMillan, The War That Ended Peace: The Road to 1914 (Random House, 2013).
5. Paul W. Schroeder, “The Hague Conference of 1899” and the alliance system — trong The Transformation of European Politics, 1763–1848 và các tác phẩm sau này về hệ thống trước chiến tranh.
6. Zara Steiner, Britain and the Origins of the First World War (Palgrave Macmillan, 2003).
7. The National Archives (UK) — Entente Cordiale và Công ước Anh–Nga, tài liệu gốc.

Đọc thêm

• David Stevenson, 1914–1918: The History of the First World War (Allen Lane, 2004).
• Hew Strachan, The First World War, Volume I: To Arms (Oxford University Press, 2001).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Liên minh Trung tâm
• Chiến tranh Balkan