Đông Đức và Tây Đức

Ký ức · Tháng 11 10, 2026 · dinhbaochau

Table of Contents

1. Mở đầu

Đông Đức và Tây Đức là câu chuyện về đất nước bị chia cắt. Từ năm 1949 đến 1990, Đức bị tách thành hai nhà nước: Cộng hòa Liên bang Đức (FRG), hay Tây Đức, nền dân chủ với kinh tế thị trường, đồng minh với Hoa Kỳ và Tây Âu; và Cộng hòa Dân chủ Đức (GDR), hay Đông Đức, nhà nước cộng sản với kinh tế kế hoạch, đồng minh với Liên Xô.

Hai nhà nước bị ngăn cách bởi biên giới nội bộ Đức — 1.381 kilômét hàng rào, bãi mìn và tháp canh — và bởi Bức tường Berlin, xây năm 1961 để ngăn người Đông Đức chạy sang Tây. Hai nước phát triển rất khác nhau: Tây Đức trở thành một trong những nước giàu nhất thế giới, trong khi Đông Đức trở thành một trong những xã hội bị kiểm soát chặt chẽ nhất châu Âu.

Ngày 3 tháng 10 năm 1990, một năm sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, hai nhà nước thống nhất, và Đức lại trở thành một quốc gia.

So sánh Đông Đức và Tây Đức không phải câu chuyện đơn giản về thiện chống ác, và không nên kể như vậy. Tây Đức là nền dân chủ, nhưng là nền dân chủ mà trong những năm đầu, sử dụng cựu Quốc xã ở chức vụ cao và chậm đối mặt quá khứ. Đông Đức là chế độ độc tài, nhưng là chế độ cung cấp cho công dân việc làm, nhà ở, chăm sóc trẻ em và cảm giác an toàn, và nhiều người Đông Đức, ngay cả sau thống nhất, nhớ về nó với cảm xúc pha trộn giữa phê phán và hoài niệm.

Bài viết này so sánh hai nhà nước như chúng vốn có: chính trị, kinh tế, đời sống hằng ngày của chúng, và hồi kết của chúng, và làm điều đó mà không đứng về phía nào.

2. Thông tin chính


Nội dung	Sự chia cắt Đức thành hai nhà nước, 1949–1990
Tây Đức	Cộng hòa Liên bang Đức (FRG), thành lập 23 tháng 5 năm 1949; thủ đô Bonn; dân chủ, kinh tế thị trường; thành viên NATO (từ 1955) và Cộng đồng châu Âu
Đông Đức	Cộng hòa Dân chủ Đức (GDR), thành lập 7 tháng 10 năm 1949; thủ đô Đông Berlin; nhà nước cộng sản một đảng, kinh tế kế hoạch; thành viên Khối Warsaw
Chia cắt	Biên giới nội bộ Đức, 1.381 km; Bức tường Berlin, xây ngày 13 tháng 8 năm 1961, dài 155 km quanh Tây Berlin
Dân số	Tây Đức khoảng 62 triệu (1989); Đông Đức khoảng 16 triệu (1989)
Kinh tế	Tây Đức: “phép màu kinh tế” (Wirtschaftswunder); Đông Đức: kinh tế kế hoạch, mức sống thấp hơn và thiếu hụt kinh niên
Kết thúc	Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989; Đức thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990
Ngày nay	Đức là một quốc gia; biên giới cũ được đánh dấu bằng Đài tưởng niệm Bức tường Berlin và “Vành đai Xanh” gồm các khu bảo tồn thiên nhiên dọc biên giới cũ

3. Bối cảnh

Từ chiếm đóng tới hai nhà nước

Đức bị chia cắt sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, khi các nước Đồng minh chiến thắng — Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Liên Xô — chia đất nước thành bốn khu vực chiếm đóng. Sự chia cắt dự định là tạm thời, nhưng khi Chiến tranh Lạnh phát triển, các khu vực phía Tây và khu vực Liên Xô ngày càng xa nhau.

Năm 1948, các nước Đồng minh phương Tây đưa ra đồng tiền mới, Deutsche Mark, ở các khu vực của họ, và Liên Xô đáp trả bằng Phong tỏa Berlin, đóng mọi tuyến đường bộ và đường sắt tới Tây Berlin.

Cuộc phong tỏa bị đánh bại bởi Cầu hàng không Berlin, trong đó máy bay Mỹ và Anh tiếp tế cho Tây Berlin gần một năm, và năm 1949 sự chia cắt trở nên vĩnh viễn: Cộng hòa Liên bang Đức được thành lập ở phía Tây ngày 23 tháng 5 năm 1949, và Cộng hòa Dân chủ Đức được thành lập ở phía Đông ngày 7 tháng 10 năm 1949.

Berlin, vốn nằm trong khu vực Liên Xô, bản thân nó cũng bị chia thành Đông và Tây Berlin.

Cuộc chạy trốn sang phía Tây

Từ năm 1949 đến 1961, khoảng 2,7 triệu người Đông Đức chạy sang phía Tây, phần lớn qua Berlin, nơi biên giới vẫn mở. Cuộc chạy trốn là thảm họa đối với Đông Đức: nó mất người trẻ, công nhân lành nghề và chuyên gia, và theo đánh giá của các sử gia, là lý do chính khiến Bức tường Berlin được xây dựng. Đêm 12–13 tháng 8 năm 1961, quân Đông Đức đóng cửa biên giới ở Berlin, và trong những ngày sau đó, họ xây tường — ban đầu bằng dây thép gai, rồi bằng bê tông — quanh Tây Berlin.

Bức tường dài 155 kilômét, và được lính canh với lệnh bắn bất kỳ ai cố vượt qua. Ít nhất 140 người thiệt mạng khi cố vượt Bức tường Berlin, và nhiều người khác thiệt mạng khi cố vượt biên giới nội bộ Đức. Bức tường trở thành biểu tượng của sự chia cắt Đức, và của chính Chiến tranh Lạnh.

4. Diễn biến sự kiện

Hai nước Đức, 1949–1989

Trong bốn mươi năm, hai nhà nước Đức phát triển theo hướng ngược nhau. Tây Đức, dưới thời Thủ tướng Konrad Adenauer và những người kế nhiệm, trở thành nền dân chủ nghị viện, thành viên NATO và Cộng đồng châu Âu, và cường quốc kinh tế của Tây Âu.

“Phép màu kinh tế” của nó — Wirtschaftswunder thập niên 1950 và 1960 — biến đất nước đổ nát thành một trong những nước giàu nhất thế giới, và “kinh tế thị trường xã hội” của nó kết hợp doanh nghiệp tự do với nhà nước phúc lợi. Đông Đức, dưới Đảng Xã hội Thống nhất (SED) và lãnh đạo Walter Ulbricht, rồi Erich Honecker, trở thành nhà nước một đảng, thành viên Khối Warsaw, và nền kinh tế kế hoạch, trong đó nhà nước sở hữu tư liệu sản xuất và quyết định sản xuất gì.

Kinh tế của nó tăng trưởng trong thập niên 1950 và 1960, nhưng tụt hậu so với phía Tây trong thập niên 1970 và 1980, và đến năm 1989, theo đánh giá của các sử gia, nó đã phá sản.

Sụp đổ của Bức tường và thống nhất

Hồi kết đến đột ngột. Năm 1989, khi Liên Xô dưới thời Mikhail Gorbachev nới lỏng kiểm soát Đông Âu, người Đông Đức bắt đầu chạy sang phía Tây qua Hungary và Tiệp Khắc, và các cuộc biểu tình lan rộng ở các thành phố Đông Đức, trên hết ở Leipzig, nơi các cuộc biểu tình thứ Hai thu hút hàng chục nghìn người.

Ngày 9 tháng 11 năm 1989, chính phủ Đông Đức, trong hỗn loạn, thông báo công dân có thể đi sang phía Tây, và đám đông tập trung tại Bức tường Berlin. Lính biên phòng, những người không có mệnh lệnh rõ ràng, mở cổng, và người Berlin từ Đông và Tây trèo lên Bức tường và bắt đầu phá nó.

Sự sụp đổ của Bức tường được tiếp nối, chưa đầy một năm sau, bằng thống nhất: ngày 3 tháng 10 năm 1990, Cộng hòa Dân chủ Đức không còn tồn tại, và lãnh thổ của nó trở thành một phần của Cộng hòa Liên bang Đức. Nước Đức lại là một quốc gia, lần đầu tiên kể từ năm 1945.

5. Hai nhà nước vận hành ra sao

Chính trị: dân chủ và độc tài

Tây Đức là nền dân chủ nghị viện, với bầu cử tự do, báo chí tự do và hệ thống liên bang, trong đó các bang (Länder) có quyền tự chủ đáng kể. Hệ thống chính trị của nó do hai đảng lớn chi phối, Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU) và Đảng Dân chủ Xã hội (SPD), cùng Đảng Dân chủ Tự do (FDP), thường nắm cán cân quyền lực. Đông Đức là nhà nước một đảng, trong đó Đảng Xã hội Thống nhất (SED) kiểm soát chính phủ, kinh tế, truyền thông và các cơ quan an ninh.

Bầu cử được tổ chức, nhưng không tự do: cử tri được trình danh sách ứng cử viên duy nhất, và kết quả luôn hơn 99% ủng hộ SED. Sự khác biệt giữa hai hệ thống, theo đánh giá của các sử gia, là sự khác biệt cơ bản giữa hai nước Đức: một bên là nền dân chủ, dù không hoàn hảo, và bên kia là chế độ độc tài.

Đời sống hằng ngày: thịnh vượng và thiếu hụt

Đời sống hằng ngày ở hai nước Đức rất khác nhau. Ở Tây Đức, phép màu kinh tế mang lại mức sống tăng lên: ô tô, tivi, máy giặt và kỳ nghỉ ở nước ngoài trở nên phổ biến, và đến thập niên 1970, người Tây Đức hưởng một trong những mức sống cao nhất thế giới. Ở Đông Đức, mức sống thấp hơn, và thiếu hụt kinh niên: người Đông Đức chờ nhiều năm để có ô tô — Trabant, chiếc xe hai thì nhỏ trở thành biểu tượng của Đông Đức — và xếp hàng mua thực phẩm, quần áo và hàng tiêu dùng.

Nhưng Đông Đức cung cấp cho công dân những thứ mà Tây Đức không có: việc làm đảm bảo, nhà ở giá rẻ, chăm sóc trẻ em miễn phí và chăm sóc sức khỏe miễn phí. Sự đánh đổi, theo đánh giá của các sử gia, là sự thật trung tâm của đời sống Đông Đức: an toàn đổi lấy tự do, và mức sống thấp hơn đổi lấy cảm giác bình đẳng.

6. Người sống sót và lời chứng

Tiếng nói từ hai phía

Sự chia cắt Đức được nhớ qua lời chứng của những người đã sống qua nó, và lời kể của họ, theo đánh giá của các sử gia, nằm trong số nguồn có giá trị nhất cho lịch sử Chiến tranh Lạnh. Người Tây Đức nhớ phép màu kinh tế, việc tái thiết thành phố, và cảm giác tự do đi kèm dân chủ.

Người Đông Đức nhớ sự đảm bảo việc làm và căn hộ, chăm sóc trẻ em miễn phí, và cảm giác cộng đồng — và họ nhớ Stasi, cảnh sát mật, nỗi sợ bị tố cáo, và Bức tường. Lời chứng của những người cố vượt thoát — và của những người thành công, và của những người bị bắt — đặc biệt mạnh mẽ: nó mô tả nguy hiểm khi vượt biên giới, mìn và tháp canh, và cái giá của thất bại.

Lời chứng được lưu giữ trong kho lưu trữ của Đài tưởng niệm Bức tường Berlin, trong lịch sử truyền miệng do các bảo tàng Đức thu thập, và trong hồi ký đã xuất bản kể từ thống nhất.

Hồ sơ Stasi

Một trong những nguồn đáng chú ý nhất cho lịch sử Đông Đức là kho lưu trữ của Stasi, Bộ An ninh Quốc gia, sử dụng khoảng 90.000 sĩ quan toàn thời gian và khoảng 170.000 cộng tác viên không chính thức, và lưu hồ sơ về khoảng 6 triệu người Đông Đức — hơn một phần ba dân số.

Sau thống nhất, hồ sơ được mở, và người Đông Đức có thể đọc những gì Stasi ghi lại về họ: ai đã tố cáo họ, những gì đã được nói về họ, và cuộc sống của họ bị giám sát ra sao.

Việc mở hồ sơ, theo đánh giá của các sử gia, là một trong những hành động quan trọng nhất trong việc đối mặt với quá khứ ở nước Đức thống nhất, và nó cho thấy quy mô của nhà nước giám sát mà Đông Đức từng là.

Hồ sơ nay do Ủy viên Liên bang về Hồ sơ Stasi lưu giữ, và dành cho các nhà nghiên cứu và những người được nhắc tên trong đó.

7. Công lý và đối mặt quá khứ

Phiên tòa xét xử lính biên phòng

Sau thống nhất, Đức đối mặt câu hỏi làm thế nào đối mặt với tội ác của chế độ Đông Đức, và câu trả lời, nhìn chung, mang tính tư pháp. Lính biên phòng bắn người cố vượt Bức tường bị xét xử, và một số bị kết tội ngộ sát.

Các lãnh đạo của chế độ — gồm Erich Honecker, lãnh đạo cuối cùng của Đông Đức — bị xét xử, nhưng phiên tòa của Honecker bị hủy vì lý do sức khỏe, và ông qua đời lưu vong tại Chile năm 1994.

Các phiên tòa gây tranh cãi: một số người cho rằng lính biên phòng đã tuân theo mệnh lệnh, và không nên bị trừng phạt; những người khác cho rằng bắn dân thường không vũ trang là tội ác, bất kể mệnh lệnh.

Tòa án nhìn chung cho rằng lính biên phòng có tội, nhưng bản án của họ nên nhẹ, vì họ còn trẻ và vì họ đã bị nhồi sọ. Các phiên tòa, theo đánh giá của các sử gia, là sự đối mặt một phần: chúng xác lập rằng Bức tường là tội ác, nhưng không trừng phạt những người đã ra lệnh xây nó.

Ostalgie

Việc đối mặt với quá khứ Đông Đức trở nên phức tạp bởi Ostalgie — nỗi nhớ về phía Đông, từ tiếng Đức Ost (đông) và Nostalgie (hoài niệm) — tình cảm mà nhiều người Đông Đức cảm nhận, sau thống nhất, đối với cuộc sống họ đã mất.

Ostalgie, theo đánh giá của các sử gia, là hiện tượng phức tạp: một phần, là hoài niệm về sự đảm bảo việc làm và căn hộ, chăm sóc trẻ em miễn phí, và cảm giác cộng đồng; và một phần, là phản đối cách thống nhất được thực hiện, mà nhiều người Đông Đức cảm thấy đã đối xử với họ như công dân hạng hai.

Ostalgie được thể hiện trong văn hóa đại chúng — qua Trabant, qua ẩm thực Đông Đức, qua bộ phim ‘Good Bye, Lenin!’ (2003) — và nó vẫn là một phần đời sống Đức ngày nay. Nó nhắc nhở rằng sự chia cắt Đức không chỉ là sự thật chính trị mà còn là sự thật con người, và hồi kết của nó, đối với nhiều người Đông Đức, vừa là mất mát vừa là giải phóng.

8. Tác động

Sự chia cắt vẫn còn cảm nhận đến nay

Tác động của sự chia cắt Đức vẫn còn cảm nhận đến ngày nay, hơn ba mươi năm sau thống nhất. Các khác biệt kinh tế giữa Đông và Tây đã thu hẹp, nhưng chưa biến mất: lương, lương hưu và mức sống vẫn thấp hơn ở phía Đông, và thất nghiệp vẫn cao hơn.

Các khác biệt chính trị cũng tồn tại: đảng cực hữu Alternative for Germany (AfD) mạnh hơn ở phía Đông so với phía Tây, và đảng cực tả Die Linke, đảng kế nhiệm SED, cũng mạnh hơn ở phía Đông.

Sự chia cắt, theo đánh giá của các sử gia, nhắc nhở rằng bốn mươi năm chia tách không thể xóa bỏ trong một thế hệ, và việc thống nhất nước Đức, vốn là sự thật chính trị năm 1990, về mặt xã hội và kinh tế vẫn là công việc đang tiếp diễn.

Khoảng cách kinh tế ngày nay

Khoảng cách kinh tế giữa Đông và Tây Đức đã thu hẹp kể từ thống nhất, nhưng chưa biến mất, và theo đánh giá của các nhà kinh tế, là một trong những di sản dai dẳng nhất của sự chia cắt.

Lương ở phía Đông vẫn thấp hơn khoảng 20% so với phía Tây, thất nghiệp vẫn cao hơn, và dân số phía Đông đã giảm, khi người trẻ di chuyển về phía tây tìm việc. Chính phủ Đức đã chi hơn 2 nghìn tỷ euro cho tái thiết phía Đông kể từ năm 1990, thông qua Hiệp ước Đoàn kết và các chương trình khác.

Nhưng các khác biệt kinh tế vẫn còn, và chúng nhắc nhở rằng bốn mươi năm chia tách không thể xóa bỏ chỉ bằng đầu tư, và việc thống nhất nước Đức, vốn là sự thật chính trị năm 1990, về mặt kinh tế vẫn là công việc đang tiếp diễn.

9. Tưởng niệm và giáo dục

Đài tưởng niệm Bức tường Berlin

Sự chia cắt Đức được tưởng niệm tại Đài tưởng niệm Bức tường Berlin trên phố Bernauer Strasse ở Berlin, nơi đoạn tường dài 1,4 kilômét được bảo tồn, cùng trung tâm tư liệu, triển lãm ngoài trời và Nhà nguyện Hòa giải. Đài tưởng niệm được hàng trăm nghìn người thăm viếng mỗi năm, và theo đánh giá của các sử gia, là một trong những địa điểm ký ức quan trọng nhất ở Đức. Đài tưởng niệm kể câu chuyện về Bức tường, về những người chết khi cố vượt qua nó, và về những người sống trong bóng của nó. Đó là nơi tưởng nhớ, và cũng là nơi giáo dục: các nhóm học sinh khắp nước Đức thăm Đài tưởng niệm như một phần giáo dục lịch sử của họ.

Vành đai Xanh

Biên giới nội bộ Đức cũ, dài 1.381 kilômét, nay là “Vành đai Xanh”, chuỗi khu bảo tồn thiên nhiên chạy dọc biên giới cũ từ biển Baltic tới biên giới Séc. Vành đai Xanh được tạo ra vì dải biên giới, vốn đóng cửa với công chúng bốn mươi năm, đã trở thành nơi trú ẩn cho động vật hoang dã, và nay là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng nhất ở Đức.

Vành đai Xanh, theo đánh giá của các sử gia, là đài tưởng niệm phù hợp cho sự chia cắt: nơi từng là biểu tượng của chia rẽ nay là biểu tượng của thiên nhiên và hòa giải. Biên giới cũng được đánh dấu bằng đường mòn đi bộ ‘Đoàn kết Đức’, đi dọc biên giới cũ và được hàng nghìn người đi bộ mỗi năm.

10. Di sản

Di sản của sự chia cắt

Di sản của sự chia cắt Đức là ký ức chia rẽ. Người Tây Đức nhớ sự chia cắt như thời kỳ thịnh vượng và tự do, và nhớ thống nhất như chiến thắng. Người Đông Đức nhớ sự chia cắt như thời kỳ an toàn và cộng đồng, và nhớ thống nhất như thời kỳ mất mát và điều chỉnh.

Hai ký ức, theo đánh giá của các sử gia, đều đúng, và phải được giữ cùng nhau để hiểu nước Đức ngày nay. Sự chia cắt cũng là di sản đối với châu Âu: nó là sự thật trung tâm của Chiến tranh Lạnh, và hồi kết của nó, năm 1989–1990, đánh dấu hồi kết của chính Chiến tranh Lạnh.

Việc thống nhất nước Đức được nhớ, ở châu Âu và trên thế giới, như một trong những sự kiện vĩ đại của thế kỷ XX.

Nước Đức ngày nay

Nước Đức ngày nay là một quốc gia, và theo bất kỳ thước đo nào, là quốc gia thành công: nền kinh tế lớn nhất châu Âu, thành viên hàng đầu của Liên minh châu Âu, và nền dân chủ mà theo đánh giá của các sử gia, ổn định và kiên cường.

Nhưng sự chia cắt không bị lãng quên, và về mặt xã hội và kinh tế, nó chưa kết thúc. Các khác biệt giữa Đông và Tây — về lương, lương hưu, mô hình bỏ phiếu — nhắc nhở rằng bốn mươi năm chia cắt để lại dấu ấn cần hơn một thế hệ để xóa bỏ.

Di sản của sự chia cắt vì vậy mang tính kép: chiến thắng của thống nhất, và công việc còn lại phải làm để thống nhất trở nên trọn vẹn.

Các khác biệt chính trị giữa Đông và Tây cũng là một phần di sản, và theo đánh giá của các nhà khoa học chính trị, phản ánh lịch sử khác nhau của hai vùng. Đảng cực hữu Alternative for Germany mạnh hơn ở phía Đông, nơi nó giành hơn 30% phiếu bầu trong một số cuộc bầu cử bang, và đảng cực tả Die Linke cũng mạnh hơn ở phía Đông.

Các lý do còn gây tranh luận, nhưng chúng bao gồm sự bất an kinh tế ở phía Đông, cảm giác của nhiều người Đông Đức rằng họ bị đối xử như công dân hạng hai sau thống nhất, và các nền văn hóa chính trị khác nhau đã phát triển trong bốn mươi năm chia tách.

Các khác biệt chính trị nhắc nhở rằng thống nhất không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là nhiệm vụ chính trị và văn hóa, và nó vẫn chưa hoàn thành.

11. Câu hỏi thường gặp

Đức bị chia thành Đông và Tây khi nào?

Đức bị chia năm 1949, khi Cộng hòa Liên bang Đức được thành lập ở phía Tây ngày 23 tháng 5 năm 1949 và Cộng hòa Dân chủ Đức được thành lập ở phía Đông ngày 7 tháng 10 năm 1949. Sự chia cắt kéo dài đến thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990.

Vì sao Bức tường Berlin được xây dựng?

Bức tường Berlin được xây ngày 13 tháng 8 năm 1961 để ngăn người Đông Đức chạy sang phía Tây qua Berlin. Từ năm 1949 đến 1961, khoảng 2,7 triệu người Đông Đức đã chạy sang phía Tây, phần lớn qua Berlin, và chính phủ Đông Đức xây Bức tường để ngăn cuộc chạy trốn.

Có bao nhiêu người thiệt mạng khi cố vượt Bức tường Berlin?

Ít nhất 140 người thiệt mạng khi cố vượt Bức tường Berlin, và nhiều người khác thiệt mạng khi cố vượt biên giới nội bộ Đức. Con số chính xác gây tranh cãi, vì một số cái chết không được ghi lại, nhưng con số ít nhất 140 cho Bức tường là con số các sử gia thường trích dẫn nhất.

Stasi là gì?

Stasi, Bộ An ninh Quốc gia, là cảnh sát mật của Đông Đức. Nó sử dụng khoảng 90.000 sĩ quan toàn thời gian và khoảng 170.000 cộng tác viên không chính thức, và lưu hồ sơ về khoảng 6 triệu người Đông Đức. Sau thống nhất, hồ sơ được mở, và người Đông Đức có thể đọc những gì Stasi ghi lại về họ.

Đức thống nhất khi nào?

Đức thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990, chưa đầy một năm sau khi Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989. Cộng hòa Dân chủ Đức không còn tồn tại, và lãnh thổ của nó trở thành một phần của Cộng hòa Liên bang Đức.

Ostalgie là gì?

Ostalgie, từ tiếng Đức Ost (đông) và Nostalgie (hoài niệm), là nỗi nhớ mà nhiều người Đông Đức cảm nhận, sau thống nhất, đối với cuộc sống họ đã mất: sự đảm bảo việc làm và căn hộ, chăm sóc trẻ em miễn phí, và cảm giác cộng đồng. Nó cũng, một phần, là phản đối cách thống nhất được thực hiện.

12. Nguồn

Wikipedia, “East Germany” và “West Germany” — hai nhà nước thành lập năm 1949, Bức tường Berlin, biên giới nội bộ Đức, thống nhất năm 1990.
Encyclopaedia Britannica, “Germany” — sự chia cắt Đức, Cộng hòa Liên bang, Cộng hòa Dân chủ Đức, thống nhất.
Mary Fulbrook, The People’s State: East German Society from Hitler to Honecker (Yale University Press, 2005) — xã hội Đông Đức, Stasi, đời sống hằng ngày, Ostalgie.
Konrad H. Jarausch, The Rush to German Unity (Oxford University Press, 1994) — sự sụp đổ của Bức tường, thống nhất, 1989–1990.
Tony Judt, Postwar: A History of Europe Since 1945 (Penguin, 2005) — nước Đức sau chiến tranh, sự chia cắt, Chiến tranh Lạnh, thống nhất.
Frederick Taylor, The Berlin Wall: 13 August 1961 – 9 November 1989 (Bloomsbury, 2006) — việc xây Bức tường, các vụ vượt thoát, sự sụp đổ của Bức tường.