Trận vịnh Leyte

Trận đánh · Tháng 11 10, 2026 · dinhbaochau

Table of Contents

1. Mở đầu

Trận vịnh Leyte, diễn ra từ ngày 23 đến 26 tháng 10 năm 1944, là trận hải chiến lớn nhất trong lịch sử, và là trận đánh đã phá vỡ Hải quân Đế quốc Nhật Bản. Nó không phải là một trận đánh mà là bốn trận, diễn ra trong ba ngày trên vùng biển quanh Philippines: Trận biển Sibuyan, Trận eo biển Surigao, Trận ngoài khơi Samar, và Trận ngoài khơi mũi Engaño.

Khi kết thúc, quân Nhật mất bốn tàu sân bay, ba thiết giáp hạm, mười tàu tuần dương và mười một tàu khu trục, cùng khoảng 10.500 người, và hải quân của họ, vốn thống trị Thái Bình Dương năm 1941, đã kết thúc như một lực lượng chiến đấu.

Quân Mỹ mất sáu tàu và khoảng 3.000 người, và cuộc xâm lược Philippines, mà trận đánh diễn ra để bảo vệ, vẫn tiếp tục. Leyte Gulf được nhớ đến vì quy mô, kịch tính, và lòng anh hùng của những con tàu nhỏ nhất trong hải quân Mỹ.

Tại Samar, một lực lượng gồm sáu tàu sân bay hộ tống nhỏ cùng bảy tàu khu trục và tàu hộ tống khu trục — Taffy 3, dưới quyền Chuẩn đô đốc Clifton Sprague — đối mặt với lực lượng thiết giáp hạm mạnh nhất thế giới, gồm Yamato, thiết giáp hạm lớn nhất từng được đóng, và đã chiến đấu tới cùng trong cái mà người Mỹ gọi là trận đánh cuối cùng của những thủy thủ tàu thiếc.

Trận đánh cũng chứng kiến các cuộc tấn công kamikaze có tổ chức đầu tiên, khi phi công Nhật cố tình đâm máy bay vào tàu Mỹ, đánh chìm tàu sân bay hộ tống St. Lo.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Ngày | 23–26 tháng 10 năm 1944 |

| Địa điểm | Vịnh Leyte và vùng biển quanh Philippines |

| Kết quả | Đồng minh thắng quyết định; sức mạnh hải quân Nhật bị phá vỡ |

| Chỉ huy Đồng minh | Đô đốc William Halsey; Phó đô đốc Thomas Kinkaid; Chuẩn đô đốc Clifton Sprague |

| Chỉ huy Nhật | Phó đô đốc Takeo Kurita; Phó đô đốc Shōji Nishimura; Phó đô đốc Jisaburō Ozawa |

| Lực lượng Đồng minh | Hạm đội 3: 9 tàu sân bay, 6 thiết giáp hạm; Hạm đội 7: 18 tàu sân bay hộ tống, 6 thiết giáp hạm cũ |

| Lực lượng Nhật | Lực lượng Trung tâm: 5 thiết giáp hạm (gồm Yamato và Musashi), 10 tàu tuần dương |

| Tổn thất Đồng minh | 6 tàu bị chìm; khoảng 2.800-3.000 người chết |

| Tổn thất Nhật | 4 tàu sân bay, 3 thiết giáp hạm, 10 tàu tuần dương, 11 tàu khu trục bị chìm; khoảng 10.500 người chết |

3. Bối cảnh

Bối cảnh chiến lược

Đến tháng 10 năm 1944, quân Mỹ sẵn sàng trở lại Philippines. Tướng Douglas MacArthur, người đã bị đánh đuổi khỏi Philippines năm 1942, từng hứa Tôi sẽ trở lại, và cuộc xâm lược Leyte ngày 20 tháng 10 năm 1944 là sự thực hiện lời hứa đó.

Các cuộc đổ bộ được yểm trợ bởi hai hạm đội Mỹ: Hạm đội 3 của Đô đốc William Halsey, với chín tàu sân bay và sáu thiết giáp hạm nhanh, và Hạm đội 7 của Phó đô đốc Thomas Kinkaid, với mười tám tàu sân bay hộ tống, sáu thiết giáp hạm cũ cùng màn chắn tàu tuần dương và khu trục.

Quân Nhật, vốn chờ đợi một trận hải chiến quyết định — kantai kessen, trận quyết chiến hạm đội mà học thuyết của họ đã hứa từ thập niên 1920 — thấy cơ hội: họ sẽ đưa hạm đội còn lại, thành ba lực lượng, tới tiêu diệt hạm đội xâm lược Mỹ tại Leyte.

Kế hoạch Nhật, mật danh Shō-Gō 1, là một canh bạc xây dựng trên hy sinh: Lực lượng Phương Bắc dưới quyền Phó đô đốc Jisaburō Ozawa, với bốn tàu sân bay gần như không còn máy bay, sẽ đi về phía nam từ Nhật làm mồi nhử, dụ Hạm đội 3 của Halsey ra phía bắc.

Lực lượng Trung tâm dưới quyền Phó đô đốc Takeo Kurita, với thiết giáp hạm Yamato và Musashi — hai thiết giáp hạm lớn nhất từng được đóng — sẽ đi qua eo biển San Bernardino và tấn công hạm đội xâm lược Mỹ tại Leyte.

Lực lượng Phương Nam dưới quyền Phó đô đốc Shōji Nishimura sẽ đi qua eo biển Surigao và tấn công hạm đội xâm lược từ phía nam. Trận đánh bắt đầu ngày 23 tháng 10, khi tàu ngầm Mỹ, tuần tra tại lối đi Palawan, tìm thấy Lực lượng Trung tâm của Kurita và đánh chìm hai tàu tuần dương hạng nặng Atago và Maya, làm hư hại chiếc thứ ba Takao.

Ngày hôm sau, 24 tháng 10, máy bay trên tàu sân bay của Halsey tấn công Lực lượng Trung tâm tại biển Sibuyan, đánh chìm thiết giáp hạm Musashi, và Kurita, tin rằng lực lượng của mình hư hại quá nặng để tiếp tục, quay về phía tây.

Trong khi đó Halsey tìm thấy Lực lượng Phương Bắc của Ozawa ở phía bắc, và tin rằng đó là hạm đội chính của Nhật, đã đưa toàn bộ Hạm đội 3 — tàu sân bay, thiết giáp hạm và tất cả — lên phía bắc tấn công, bỏ lại eo biển San Bernardino, cửa ngõ vào vịnh Leyte, hoàn toàn không được canh giữ.

Tiếp tế quyết định Trận vịnh Leyte nhiều hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, thực phẩm và nước phải đi từ các kho xa phía sau tiền tuyến, qua những con đường bị pháo kích, gài mìn hoặc bị cuốn trôi, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều được cảm nhận trước tiên trong các đoàn tiếp tế.

Phía nào giữ cho pháo của mình có đạn và binh lính của mình có ăn sẽ tiếp tục tấn công; phía nào không thể sẽ buộc phải dừng lại, dù kế hoạch của họ tốt đến đâu. Tại Trận vịnh Leyte, cũng như trong hầu hết các trận đánh thời kỳ này, các sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém các vị tướng, và các bước ngoặt của trận đánh thường có thể truy vết tới một đoàn xe đã đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Kế hoạch của hai bên

Không bên nào tại Trận vịnh Leyte biết về đối phương nhiều như các tư lệnh của họ vẫn giả vờ. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc đơn giản là sai: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh của mặt trận, và ảnh chụp từ trên không cho thấy các vị trí đã bị bỏ trống.

Các tư lệnh lấp đầy khoảng trống bằng giả định, và những giả định đó đã quyết định các trận đánh. Lịch sử của Trận vịnh Leyte đầy những phán đoán như vậy — một sư đoàn địch được tin là đang ở nơi khác, một sườn được cho là an toàn, một sức mạnh bị đánh giá thấp một nửa — và phía nào có giả định gần với sự thật nhất thường chiến thắng, không phải vì tướng của họ thông minh hơn, mà vì thông tin của họ tốt hơn.

Trước giờ nổ súng

Mệnh lệnh tại Trận vịnh Leyte di chuyển chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến phụ thuộc vào dây mà pháo kích cắt đứt trong vài phút; radio nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; và cuối cùng phần lớn phụ thuộc vào người đưa tin — những người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua khoảng đất trống dưới hỏa lực, và đôi khi không bao giờ tới nơi.

Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết các đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi đối phương xuất hiện phía sau mình.

Vì vậy trận đánh phải được hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong sự thiếu hiểu biết lẫn nhau một phần, gắn kết bởi một hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Cuộc chiến rộng lớn hơn

Cuộc chiến rộng lớn hơn đã định hình mọi thứ xảy ra tại Trận vịnh Leyte. Vào thời điểm giao tranh bắt đầu, cuộc xung đột đã kéo dài nhiều năm, và cả hai bên đều đã rút ra những bài học đắt giá về tiếp tế, hỏa lực và tinh thần.

Các tư lệnh cả hai bên đều biết rằng một trận đánh đơn lẻ hiếm khi quyết định một cuộc chiến, nhưng những trận đánh như thế này quyết định liệu quân đội có thể di chuyển, ăn uống và chiến đấu vào tuần sau hay không. Đối với những người lính chiến đấu ở đây, các tranh luận chiến lược trong sở chỉ huy có rất ít ý nghĩa bên cạnh ngọn đồi tiếp theo, con phố tiếp theo hay đoạn nước tiếp theo. Điều quan trọng là pháo binh có nằm trong tầm bắn hay không, khẩu phần có tới hay không, và đơn vị ở sườn có giữ vững vị trí hay không.

Vì vậy hồ sơ về Trận vịnh Leyte phải được đọc trên hai cấp độ cùng lúc: như một chương trong một cuộc chiến lớn hơn nhiều, và như trải nghiệm con người về sợ hãi, kiệt sức và chịu đựng mà không bản đồ sở chỉ huy nào có thể nắm bắt.

Địa hình

Trận đánh diễn ra trên vùng biển quanh đảo Leyte của Philippines, ở miền trung Philippines, trong một địa hình phức tạp gồm biển, eo biển và vịnh đã định hình trận đánh theo mọi cách. Chính vịnh Leyte là một vịnh lớn ở phía đông đảo Leyte, mở ra Thái Bình Dương, và hạm đội xâm lược Mỹ neo đậu ở đó, dỡ quân và vật tư.

Phía tây Leyte là biển Sibuyan, và phía bắc là eo biển San Bernardino, lối đi hẹp giữa Luzon và Samar mà Lực lượng Trung tâm của Kurita đi qua. Phía nam là eo biển Surigao, lối đi hẹp giữa Leyte và Mindanao mà Lực lượng Phương Nam của Nishimura đi qua.

Phía đông là Thái Bình Dương mở, nơi Taffy 3 chiến đấu tại Samar, và phía đông bắc là mũi Engaño, ngoài khơi Luzon, nơi Halsey tìm thấy các tàu sân bay của Ozawa. Địa hình Philippines khiến trận đánh trở thành trận đánh của các eo biển: những lối đi hẹp có thể được canh giữ hoặc bỏ trống, và dồn lực lượng Nhật vào các trận đánh riêng rẽ không thể yểm trợ lẫn nhau.

Eo biển San Bernardino, mà Halsey bỏ trống, là chìa khóa của toàn bộ trận đánh: đó là lối đi duy nhất mà Lực lượng Trung tâm có thể tới vịnh Leyte, và thất bại của Mỹ trong việc canh giữ nó là sai lầm khiến trận đánh ngoài khơi Samar có thể xảy ra.

Mặt đất tại Trận vịnh Leyte tưởng thưởng cho phía nào nghiên cứu nó. Một sườn đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả một tiểu đoàn, và các tư lệnh đã đi bộ trên mặt đất — hoặc lắng nghe những người đã đi — giành được lợi thế mà không bản đồ nào có thể mang lại.

Giao tranh diễn ra theo mặt đất: tấn công đi tới nơi mặt đất cho phép, phòng thủ được xây nơi mặt đất vững chắc, và những nơi chết chóc nhất trong trận đánh là những nơi mặt đất cho một bên tầm bắn thoáng và bên kia không có chỗ ẩn nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Vì sao địa hình quan trọng

Vũ khí dùng tại Trận vịnh Leyte đã định hình giao tranh theo những cách mà những người lính mang chúng hiểu rõ hơn các tướng lĩnh của họ. Một khẩu súng trường kẹt trong bùn, một khẩu súng máy có thể quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không thể leo dốc, một khẩu pháo có thể nghe thấy nhưng không nhìn thấy — mỗi vũ khí đều có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và các trận đánh được thắng bởi phía nào biết kết hợp vũ khí của mình với mặt đất.

Các chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng của một khẩu pháo, độ dày giáp của một xe tăng, tầm hoạt động của một radio. Chúng không phải là chú thích của trận đánh; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Thời tiết và mùa vụ

Thời tiết và mùa vụ là một phần của Trận vịnh Leyte không kém bất kỳ kế hoạch nào của tướng lĩnh. Mưa biến đường thành bùn và khiến máy bay nằm đất; lạnh làm thương binh đóng băng nơi họ nằm và làm tê ngón tay những người cố nạp đạn; nóng và bụi làm nghẹt động cơ và khiến lính hành quân kiệt sức.

Bóng tối, sương mù và khói che giấu di chuyển nhưng cũng khiến không thể phân biệt bạn với thù, và hơn một đơn vị trong trận đánh này đã bắn vào chính quân mình hoặc hành quân nhầm vị trí vì mặt đất trông khác trong bóng tối.

Các tư lệnh hiểu rõ mặt đất và thời tiết — biết nước sẽ ở đâu, đường sẽ giữ được ở đâu, và một người có thể hành quân bao xa trong một ngày — có lợi thế mà không hỏa lực nào thay thế được.

Vì vậy bản đồ của Trận vịnh Leyte không chỉ là ghi chép về nơi giao tranh diễn ra, mà còn là lời nhắc rằng địa lý và khí hậu là những tác nhân trong mọi trận đánh, không chỉ là sân khấu của nó.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng tấn công

Lực lượng Mỹ tại vịnh Leyte là hai hạm đội, dưới quyền hai đô đốc không báo cáo cho nhau. Hạm đội 3 của Đô đốc William Halsey, lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới, có chín tàu sân bay, sáu thiết giáp hạm nhanh, cùng màn chắn tàu tuần dương và khu trục — tổng cộng khoảng 100 tàu, với hơn 1.000 máy bay.

Hạm đội 7 của Phó đô đốc Thomas Kinkaid, trực tiếp yểm trợ các cuộc đổ bộ Leyte, có mười tám tàu sân bay hộ tống — tàu sân bay nhỏ, chậm, đóng trên thân tàu buôn, gọi là tàu sân bay jeep — sáu thiết giáp hạm cũ, những chiếc sống sót sau Trân Châu Cảng, cùng màn chắn tàu tuần dương, khu trục và tàu hộ tống khu trục.

Lực lượng Nhật là tàn dư của Hạm đội Liên hợp, chia thành ba lực lượng cho kế hoạch Shō-Gō 1. Lực lượng Trung tâm, dưới quyền Phó đô đốc Takeo Kurita, mạnh nhất: năm thiết giáp hạm, gồm Yamato và Musashi, mười tàu tuần dương hạng nặng, hai tàu tuần dương hạng nhẹ và mười lăm tàu khu trục.

Lực lượng Phương Nam, dưới quyền Phó đô đốc Shōji Nishimura, có hai thiết giáp hạm cũ Yamashiro và Fusō. Lực lượng Phương Bắc, dưới quyền Phó đô đốc Jisaburō Ozawa, có bốn tàu sân bay — Zuikaku, chiếc sống sót cuối cùng của Trân Châu Cảng, và ba tàu sân bay hạng nhẹ — nhưng gần như không có máy bay: các tàu sân bay là mồi nhử, và thủy thủ đoàn biết điều đó.

Lực lượng phòng thủ và cách đánh

| | Hoa Kỳ | Nhật Bản |

|—|—|—|—|

| Tàu sân bay | 9 (Hạm đội 3); 18 tàu sân bay hộ tống (Hạm đội 7) | 4 (Lực lượng Phương Bắc, gần như không có máy bay) |

| Thiết giáp hạm | 6 thiết giáp hạm nhanh (Hạm đội 3); 6 thiết giáp hạm cũ (Hạm đội 7) | 5 (Lực lượng Trung tâm, gồm Yamato và Musashi); 2 (Lực lượng Phương Nam) |

| Tàu tuần dương | Khoảng 25 | Khoảng 20 |

| Tàu khu trục | Khoảng 60 | Khoảng 30 |

| Máy bay | Hơn 1.000 | Dưới 200, phần lớn trên đất liền |

Cán cân lực lượng nghiêng hẳn về phía Mỹ, trên hết là trên không: các tàu sân bay Mỹ có hơn 1.000 máy bay, còn tàu sân bay Nhật gần như không có máy bay nào. Nhưng trận đánh không được quyết định bởi cán cân lực lượng trên giấy; nó được quyết định bởi các quyết định của các đô đốc, và bởi lòng dũng cảm của những người lính trên các tàu nhỏ nhất.

Quyết định của Halsey đưa toàn bộ Hạm đội 3 lên phía bắc đuổi theo mồi nhử của Ozawa đã để vịnh Leyte không được bảo vệ, và Lực lượng Trung tâm của Nhật, lẽ ra đã bị tiêu diệt tại biển Sibuyan, đã đi qua eo biển San Bernardino trong đêm và ập vào Taffy 3 lúc bình minh.

Trận vịnh Leyte là câu chuyện về những sai lầm và lòng anh hùng, và những sai lầm quan trọng không kém lòng anh hùng.

Pháo binh, công binh và tiếp tế

Ngoài các sư đoàn liệt kê trong bảng, trận đánh được quyết định bởi những binh chủng ít thấy hơn: pháo binh khai hỏa các đợt pháo kích chuẩn bị, công binh dọn mìn và xây cầu, các đơn vị thông tin giữ liên lạc giữa các tư lệnh với quân tiền tuyến, và các đoàn tiếp tế mang đạn dược, nhiên liệu, thực phẩm và nước ra phía trước.

Tại Trận vịnh Leyte, cũng như trong hầu hết các trận đánh thời kỳ này, phía nào giữ được pháo của mình có đạn và thương binh của mình được sơ tán sẽ có lợi thế quyết định, và phía nào mất liên lạc trước thường mất thế chủ động.

Không quân cũng quan trọng, dù không phải lúc nào cũng theo cách mà các nhà hoạch định hy vọng: máy bay có thể đánh một điểm mạnh hay một đoàn xe trên đường, nhưng chúng không thể giữ đất, và thời tiết xấu có thể khiến chúng nằm đất nhiều ngày liên tiếp.

Vì vậy cán cân lực lượng không bao giờ chỉ đơn thuần là số lượng người và xe tăng; đó là cán cân của các hệ thống, và hệ thống nào gãy trước sẽ quyết định kết quả.

Các tư lệnh hạm đội Mỹ

Đô đốc William Halsey (Hoa Kỳ). Tư lệnh Hạm đội 3 tại vịnh Leyte. Halsey, người từng chỉ huy tại Guadalcanal và tại Trung Thái Bình Dương, đã đưa toàn bộ hạm đội lên phía bắc đuổi theo mồi nhử của Ozawa, bỏ lại eo biển San Bernardino không được canh giữ — quyết định gây tranh cãi nhất của Chiến tranh Thái Bình Dương. Sau đó ông chỉ huy Hạm đội 3 tại Okinawa và trong các chiến dịch cuối cùng chống Nhật.

Phó đô đốc Thomas Kinkaid (Hoa Kỳ). Tư lệnh Hạm đội 7, đơn vị yểm trợ các cuộc đổ bộ Leyte. Kinkaid, người từng chỉ huy tại Trận biển Coral và tại Midway, chỉ đạo Trận eo biển Surigao và phòng thủ vịnh Leyte, và ông là vị đô đốc đã gửi bức điện nổi tiếng tới Halsey xin chi viện tại Samar.

Dân thường bị cuốn vào Trận vịnh Leyte theo những cách mà lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình biến thành chiến trường, nhà mình thành điểm mạnh, ruộng mình thành bãi mìn.

Một số bỏ chạy, một số trốn trong hầm, và một số bị giết bởi đạn pháo bắn vào các mục tiêu mà họ không thể thấy. Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không quân đội nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm.

Bất kỳ câu chuyện trung thực nào về Trận vịnh Leyte cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở những nơi người dân sinh sống, và những người đó đã phải trả giá.

Những người của Taffy 3

Chuẩn đô đốc Clifton Sprague (Hoa Kỳ). Tư lệnh Taffy 3, nhóm tàu sân bay hộ tống đối mặt với Lực lượng Trung tâm của Kurita tại Samar. Sprague, biệt danh Ziggy, chỉ đạo phòng thủ lực lượng nhỏ bé của mình trước các thiết giáp hạm Nhật, và mệnh lệnh của ông dành cho các tàu khu trục — small boys attack — đã trở nên nổi tiếng. Sau đó ông chỉ huy các tàu sân bay hộ tống tại Okinawa.

Trung tá hải quân Ernest Evans (Hoa Kỳ). Tư lệnh tàu khu trục Johnston, chiếc đã lao vào các thiết giáp hạm Nhật tại Samar và chìm cùng phần lớn thủy thủ đoàn. Evans, người da đỏ Cherokee và cựu sinh viên Học viện Hải quân, được truy tặng Huân chương Danh dự, và con tàu của ông được nhớ tới như chiếc tàu khu trục đã chiến đấu như một thiết giáp hạm.

Các nguồn về Trận vịnh Leyte không đồng đều, và sử gia phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức được viết để biện minh cho các quyết định; nhật ký đơn vị được viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký được viết nhiều năm sau, khi ký ức đã dịu đi hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của phía thua thường bị phá hủy.

Các con số khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các số liệu trong bài này được đưa ra dưới dạng khoảng vì lý do đó. Khi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự không chắc chắn.

Các tư lệnh hạm đội Nhật

Phó đô đốc Takeo Kurita (Nhật). Tư lệnh Lực lượng Trung tâm tại vịnh Leyte. Kurita, người từng chiến đấu tại Midway và Ấn Độ Dương, dẫn các thiết giáp hạm của mình qua biển Sibuyan và eo biển San Bernardino, giao chiến với Taffy 3 tại Samar, rồi rút lui — quyết định gây tranh cãi nhiều nhất của trận đánh. Ông sống sót qua chiến tranh và qua đời năm 1977.

Phó đô đốc Jisaburō Ozawa (Nhật). Tư lệnh Lực lượng Phương Bắc, các tàu sân bay mồi nhử tại vịnh Leyte. Ozawa, vị tư lệnh cuối cùng của lực lượng tàu sân bay thuộc Hạm đội Liên hợp, đưa các tàu sân bay gần như trống rỗng của mình đi về phía nam để dụ Halsey rời khỏi Leyte, và mất cả bốn chiếc ngoài khơi mũi Engaño. Ông sống sót qua chiến tranh và qua đời năm 1966.

Các con số tại Trận vịnh Leyte che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn được liệt kê đủ quân số có thể chỉ còn một nửa binh lính khỏe mạnh, số còn lại ốm, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính được tính là tăng viện có thể đến mà không có súng, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan.

Các báo cáo quân số, tài liệu mà sử gia dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong sự hỗn loạn của chiến tranh, và chúng tô điểm cho phía viết ra chúng. Vì vậy các con số trong bài này nên được đọc như những bậc độ lớn — đủ để cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để giải quyết một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Chỉ huy và trách nhiệm

Quyền chỉ huy tại Trận vịnh Leyte mang một sức nặng khó nắm bắt khi nhìn lại từ sự an toàn của hậu thế. Các vị tướng ra lệnh tấn công biết rằng mệnh lệnh của họ sẽ giết chết binh lính, kể cả những người họ đã cùng phục vụ nhiều năm, và họ vẫn ra lệnh, vì phương án thay thế — bất động, rút lui, trì hoãn — dường như còn tệ hơn.

Một số người đã đúng và một số đã sai, và lịch sử đã phán xét họ tương ứng, nhưng sự phán xét hiếm khi đơn giản: một vị tướng thận trọng tại Trận vịnh Leyte có thể đã liều lĩnh ở nơi khác, và một vị tướng chiến thắng ở đây có thể đã chiến thắng bằng cách hy sinh những sinh mạng mà một kế hoạch tốt hơn đã cứu được.

Các tiểu sử trong mục này nên được đọc với điều đó trong đầu. Đây không phải là những nhân vật trong truyền thuyết mà là những quân nhân chuyên nghiệp, làm việc với thông tin không đầy đủ, chịu áp lực chính trị, và nắm trong tay sinh mạng của hàng nghìn người.

Các quyết định của họ — tốt và xấu — là lý do trận đánh diễn ra như vậy, và là lý do nó vẫn được nghiên cứu cho đến ngày nay.

5. Diễn biến mở đầu

Những nước đi mở đầu

Trận đánh diễn ra trong bốn hành động, trong ba ngày, và mỗi hành động là một trận đánh riêng. Hành động đầu tiên là Trận biển Sibuyan, ngày 24 tháng 10, khi máy bay trên tàu sân bay Mỹ tấn công Lực lượng Trung tâm của Kurita khi nó vượt biển Sibuyan hướng tới eo biển San Bernardino.

Máy bay đánh chìm thiết giáp hạm Musashi, tàu chị em của Yamato, bằng 19 ngư lôi và 17 quả bom, và làm hư hại Yamato cùng các tàu khác. Kurita, mất tàu chị em của soái hạm và tin rằng lực lượng của mình hư hại quá nặng để tiếp tục, quay tàu về phía tây, rời khỏi Leyte — và Halsey, nhận báo cáo rằng Lực lượng Trung tâm đang rút lui, kết luận mối đe dọa với Leyte đã qua, và đưa hạm đội lên phía bắc đuổi theo mồi nhử của Ozawa.

Nhưng Kurita, dưới màn đêm, quay tàu lại và đi qua eo biển San Bernardino trong đêm, không gặp kháng cự, hướng tới vịnh Leyte. Hành động thứ hai là Trận eo biển Surigao, đêm 24-25 tháng 10, trận đánh thiết giáp hạm đối thiết giáp hạm cuối cùng trong lịch sử.

Lực lượng Phương Nam của Nhật, dưới quyền Phó đô đốc Nishimura, đi lên eo biển Surigao hướng tới vịnh Leyte, và chạm trán lực lượng Mỹ dưới quyền Chuẩn đô đốc Jesse Oldendorf, với sáu thiết giáp hạm cũ — năm chiếc sống sót sau Trân Châu Cảng — tàu tuần dương, khu trục và tàu phóng ngư lôi, đang chờ ở vị trí cắt chữ T kinh điển.

Tàu khu trục Mỹ tấn công trước bằng ngư lôi, đánh chìm thiết giáp hạm Fusō, rồi thiết giáp hạm khai hỏa, đánh chìm Yamashiro cùng Nishimura trên tàu. Hành động thứ ba, và nổi tiếng nhất, là Trận ngoài khơi Samar, sáng ngày 25 tháng 10.

Lúc bình minh, Lực lượng Trung tâm của Kurita — bốn thiết giáp hạm, sáu tàu tuần dương hạng nặng và mười một tàu khu trục — xuất hiện từ eo biển San Bernardino và thấy, trước sự ngạc nhiên của mình, không phải hạm đội xâm lược Mỹ mà là Taffy 3, sáu tàu sân bay hộ tống nhỏ cùng bảy tàu khu trục và tàu hộ tống khu trục, dưới quyền Chuẩn đô đốc Clifton Sprague.

Các tàu khu trục — Johnston, Hoel và Heermann — cùng tàu hộ tống khu trục Samuel B. Roberts lao vào các thiết giáp hạm Nhật, phóng ngư lôi và bắn pháo nhỏ, và các tàu sân bay hộ tống tung mọi máy bay họ có.

Quân Nhật, bối rối trước sự dữ dội của cuộc tấn công và tin rằng họ đối mặt với lực lượng lớn hơn, đã ngừng hành động và rút lui. Hành động thứ tư là Trận ngoài khơi mũi Engaño, ngày 25 tháng 10, khi Hạm đội 3 của Halsey, sau khi đi lên phía bắc đuổi theo mồi nhử của Ozawa, tìm thấy Lực lượng Phương Bắc và đánh chìm cả bốn tàu sân bay của nó — Zuikaku, Zuihō, Chitose và Chiyoda, cùng một tàu khu trục và một tàu tuần dương.

Chiến thắng đã trọn vẹn, nhưng đến quá muộn để giúp Samar, và Halsey, người đã được Nimitz ra lệnh quay lại — trong bức điện nổi tiếng: “Lực lượng Đặc nhiệm 34 đang ở đâu, nhắc lại, Lực lượng Đặc nhiệm 34 đang ở đâu? Thế giới đang thắc mắc” — quay về phía nam, nhưng đến sau khi Kurita đã rút lui. Trận đánh đã kết thúc.

Quân Nhật mất bốn tàu sân bay, ba thiết giáp hạm, mười tàu tuần dương và mười một tàu khu trục, cùng khoảng 10.500 người; quân Mỹ mất sáu tàu và khoảng 3.000 người. Hải quân Nhật không bao giờ hồi phục.

Tinh thần tại Trận vịnh Leyte không phải là khẩu hiệu mà là một thực tế thể chất. Những người lính đã ăn, đã ngủ và tin tưởng sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn những người đói, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm vào ngày này và suy sụp vào ngày hôm sau.

Nỗi sợ là phổ biến — các cựu binh thừa nhận điều đó một cách thẳng thắn — và điều khiến người lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù đối phương mà là lòng trung thành với những người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen đơn giản là tuân lệnh.

Lịch sử trận đánh thường mô tả tinh thần như thể đó là phẩm chất của các đạo quân; tại Trận vịnh Leyte đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ người lính, và nó có thể sụp đổ trong một buổi chiều.

6. Trận đánh chính

Cuộc tấn công chính

Thương binh tại Trận vịnh Leyte phụ thuộc vào một chuỗi chăm sóc bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Đội cáng thương đưa họ khỏi tuyến lửa, thường dưới hỏa lực; các trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng gạc; và nếu đường cho phép, họ được sơ tán tới các bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về phía sau.

Nhiều người chết vì vết thương mà một bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống sót vì một đồng đội đã tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không thể tách rời các con số thương vong của nó: sự khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo mức độ hiệu quả của chuỗi chăm sóc đó.

Thời khắc khủng hoảng

Kết thúc trận đánh

Trận đánh của người lính

Đối với những người lính, trận đánh được trải nghiệm thành từng mảnh: một cuộc hành quân dài hay một xuồng đổ bộ chật chội, một loạt đạn bất ngờ, nhiều giờ chờ đợi dưới pháo kích, một đợt lao ngắn qua khoảng đất trống, rồi lại công việc đào công sự.

Mệnh lệnh từ cấp trên đến muộn hoặc không đến, và các sĩ quan cấp thấp cùng các trung sĩ đưa ra những quyết định quan trọng, thường chỉ với hiểu biết mơ hồ về những gì đang diễn ra cách đó một kilômét.

Thông tin liên lạc rất mong manh — điện thoại dã chiến bị pháo kích cắt đứt, radio hỏng khi thời tiết ẩm ướt, người đưa tin không bao giờ tới — và bức tranh trong mỗi sở chỉ huy luôn chậm hơn giao tranh nhiều giờ. Đó là lý do lịch sử của Trận vịnh Leyte được viết từ nhiều câu chuyện nhỏ: nhật ký của một đại đội, báo cáo của một phi công, ghi chép của một bác sĩ phẫu thuật, lời khai của một tù binh.

Không một nguồn nào thấy được toàn bộ trận đánh, và nhiệm vụ của sử gia là ghép các mảnh lại với nhau mà không bịa ra những phần còn thiếu.

7. Bước ngoặt

Thời khắc quyết định

Bước ngoặt của trận đánh là quyết định của Halsey đưa toàn bộ Hạm đội 3 lên phía bắc đuổi theo mồi nhử của Ozawa, bỏ lại eo biển San Bernardino không được canh giữ. Quyết định này gây tranh cãi nhất trong Chiến tranh Thái Bình Dương, và vẫn được tranh luận cho tới nay: Halsey tin rằng các tàu sân bay của Ozawa là hạm đội chính của Nhật, và tiêu diệt chúng là mục đích của trận đánh, và ông không tin Lực lượng Trung tâm của Kurita, mà ông nghĩ đang rút lui, có thể tới Leyte. Ông đã sai cả hai điểm, và kết quả là trận đánh ngoài khơi Samar, nơi những con tàu nhỏ nhất của hải quân Mỹ đối mặt với thiết giáp hạm lớn nhất từng được đóng.

Quyết định thường được đánh giá là sai lầm, nhưng đó là sai lầm mà quân Mỹ có thể gánh chịu: hạm đội xâm lược được Taffy 3 cứu, và các tàu sân bay của Ozawa bị đánh chìm, và Hải quân Nhật bị tiêu diệt dù sao đi nữa. Bước ngoặt thứ hai là quyết định của Kurita ngừng hành động tại Samar và rút lui.

Kurita, người đã chiến đấu qua biển Sibuyan, mất Musashi, và tin — sai lầm — rằng mình đang đối mặt với các tàu sân bay của Halsey, quyết định lực lượng của mình đã làm đủ và quay lại qua eo biển San Bernardino.

Bài học chiến thuật

Cách đánh giá một bước ngoặt

Bước ngoặt rất dễ gọi tên khi nhìn lại và rất khó nhận ra vào thời điểm đó, và Trận vịnh Leyte cũng không ngoại lệ. Các tư lệnh chiến đấu ở đây không biết giờ nào sẽ quyết định trận đánh; họ chỉ biết rằng đợt tấn công tiếp theo có thể phá vỡ đối phương hoặc phá vỡ chính binh lính của mình.

Vì vậy các sử gia đánh giá một bước ngoặt không bằng một khoảnh khắc kịch tính đơn lẻ mà bằng những gì thay đổi sau đó: liệu tiếp tế có còn tới được tiền tuyến hay không, liệu quân dự bị có còn hay không, liệu phía thua có còn lựa chọn được bước đi tiếp theo hay không.

Tại Trận vịnh Leyte, sự thay đổi thể hiện rõ trong các mệnh lệnh tiếp theo, trong vùng đất đổi chủ và giữ được đổi chủ, và trong các báo cáo ngày càng tự tin ở một phía và ngày càng tuyệt vọng ở phía bên kia. Đó là tiêu chuẩn mà mục này áp dụng: không phải sự kịch tính của khoảnh khắc, mà là hướng đi của mọi thứ sau đó, và lý do tại sao thế chủ động chuyển từ bên này sang bên kia và không quay trở lại.

8. Thương vong & tổn thất

Cái giá sinh mạng

Số liệu thương vong tại vịnh Leyte thường được đưa ra là khoảng 10.500 người Nhật chết và khoảng 2.800 đến 3.000 người Mỹ chết, dù các con số chính xác khác nhau đôi chút giữa các nguồn. Tổn thất vật chất quan trọng hơn nhiều so với tổn thất con người: quân Nhật mất bốn tàu sân bay, ba thiết giáp hạm, mười tàu tuần dương và mười một tàu khu trục — tổng cộng 28 tàu — và quân Mỹ mất sáu tàu, gồm tàu sân bay hộ tống St.

Lo, bị kamikaze đánh chìm, tàu sân bay hộ tống Gambier Bay, bị pháo bắn chìm, các tàu khu trục Johnston và Hoel, tàu hộ tống khu trục Samuel B. Roberts, và tàu sân bay hạng nhẹ Princeton, bị bom đánh chìm.

Các con số không gây tranh cãi về đại thể, và đánh giá về trận đánh cũng không gây tranh cãi: vịnh Leyte là một chiến thắng quyết định của Đồng minh, và nó chấm dứt Hải quân Đế quốc Nhật Bản như một lực lượng chiến đấu.

Trận đánh cũng đánh dấu sự khởi đầu của kamikaze, cuộc tấn công tự sát có chủ ý của phi công Nhật, mà sẽ khiến quân Mỹ phải trả giá đắt trong các trận đánh tiếp theo, tại Iwo Jima và Okinawa.

Thống kê tổn thất

| | Hoa Kỳ | Nhật Bản |

|—|—|—|—|

| Chết | Khoảng 2.800-3.000 | Khoảng 10.500 |

| Tàu bị chìm | 6 (gồm St. Lo, Gambier Bay, Johnston, Hoel, Samuel B. Roberts, Princeton) | 28 (4 tàu sân bay, 3 thiết giáp hạm, 10 tàu tuần dương, 11 tàu khu trục) |

| Máy bay mất | Khoảng 200 | Khoảng 300 |

| Tàu sân bay mất | 1 tàu sân bay hộ tống (St. Lo); 1 tàu sân bay hạng nhẹ (Princeton) | 4 tàu sân bay hạm đội/hạng nhẹ |

Vết thương, chôn cất và hồ sơ

Đằng sau mỗi con số thương vong là một hệ thống y tế chịu sức ép lớn. Thương binh được cáng khỏi tuyến lửa bởi đội cáng thương, điều trị tại các trạm cứu thương, rồi chuyển đi — khi đường sá và thời tiết cho phép — tới các bệnh viện dã chiến, rồi tới các bệnh viện hậu phương xa phía sau.

Nhiều người bị thương tại Trận vịnh Leyte không chết trên chiến trường mà chết vì vết thương, sốc và nhiễm trùng trong những giờ và ngày sau đó, và ranh giới giữa sống và chết thường phụ thuộc vào việc một người được tiếp cận nhanh đến đâu và phải di chuyển bao xa.

Người chết được chôn nơi họ ngã xuống hoặc trong các nghĩa trang tạm, và tên họ được ghi lại tốt nhất có thể trong hoàn cảnh đó; trong sự hỗn loạn của trận đánh, một số người bị ghi là mất tích trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đó là một lý do khiến các con số trong bảng trên được đưa ra dưới dạng khoảng: chúng là những gì tốt nhất mà hồ sơ còn lại cho phép, không phải số đếm chính xác, và các sử gia khác nhau, làm việc với các kho lưu trữ khác nhau, sẽ luôn đi tới những tổng số hơi khác nhau.

9. Hậu quả

Kết quả trước mắt

Trận vịnh Leyte đã chấm dứt Hải quân Đế quốc Nhật Bản như một lực lượng chiến đấu, và mở đường cho giải phóng Philippines. Các cuộc đổ bộ của Mỹ lên Leyte tiếp tục, và quân đội của MacArthur tiến qua Philippines, chiếm Manila tháng 2 năm 1945 và giải phóng quần đảo vào mùa hè.

Hải quân Nhật, mất tàu sân bay, thiết giáp hạm và phi công được đào tạo, không còn có thể tranh chấp biển, và Hải quân Mỹ, vốn thắng trận hải chiến lớn nhất trong lịch sử, thống trị Thái Bình Dương không bị thách thức.

Di sản của vịnh Leyte là di sản của những người đã chiến đấu, trên hết là những người của Taffy 3, mà trận đánh của họ tại Samar đã trở thành huyền thoại trong Hải quân Mỹ. Tàu khu trục Johnston, dưới quyền Chỉ huy Ernest Evans, người đã lao vào các thiết giáp hạm Nhật và chìm cùng phần lớn thủy thủ đoàn, và tàu hộ tống khu trục Samuel B.

Roberts, chiến đấu với một thiết giáp hạm bằng một khẩu pháo 5 inch duy nhất và được gọi là tàu hộ tống khu trục chiến đấu như một thiết giáp hạm, được nhớ như biểu tượng của lòng dũng cảm trước nghịch cảnh không thể vượt qua.

Trận đánh còn được nhớ vì kamikaze, các cuộc tấn công tự sát bắt đầu tại vịnh Leyte và sẽ khiến quân Mỹ phải trả giá đắt tại Okinawa. Xác các tàu đắm tại vịnh Leyte — Musashi, được tìm thấy năm 2015, Johnston, được tìm thấy năm 2019, Samuel B.

Roberts, được tìm thấy năm 2022, xác tàu đắm sâu nhất từng được tìm thấy — vẫn còn đó, dưới đáy biển Philippines, chờ được tưởng nhớ.

10. Di sản & tưởng niệm

Di sản lâu dài

Các sử gia đánh giá trận đánh ra sao

Các sử gia vẫn tranh luận về Trận vịnh Leyte, và cuộc tranh luận là một phần di sản của trận đánh. Một số nhấn mạnh các quyết định của các tư lệnh và chất lượng của các kế hoạch; những người khác nhấn mạnh các con số, hậu cần và thời tiết; vẫn có những người khác nhấn mạnh trải nghiệm của những người lính bình thường, mà lòng dũng cảm và sức chịu đựng của họ đã quyết định những gì các kế hoạch có thể đạt được.

Không một lời giải thích đơn lẻ nào là đủ, và sử gia trung thực luôn chừa chỗ cho tất cả. Điều không còn nghi ngờ là trận đánh có ý nghĩa đối với những người đã chiến đấu và đối với các gia đình chờ tin tức về họ, và những hệ quả của nó — đối với các đạo quân, đối với dân thường bị cuốn vào giao tranh, và đối với diễn biến của chiến tranh — kéo dài vượt xa phát súng cuối cùng.

Các đài tưởng niệm, nghĩa trang và bảo tàng đánh dấu chiến trường ngày nay không chỉ là nơi tưởng niệm; chúng còn là lời cảnh báo. Chúng ghi lại những gì đã xảy ra khi ngoại giao thất bại và quân đội được cử đi giải quyết những điều mà các chính trị gia không thể, và chúng yêu cầu mỗi du khách hãy nhớ tới cái giá phải trả.

11. Câu hỏi thường gặp

Trận vịnh Leyte diễn ra khi nào?

Từ ngày 23 đến 26 tháng 10 năm 1944. Bốn hành động là Trận biển Sibuyan (24/10), Trận eo biển Surigao (24-25/10), Trận ngoài khơi Samar (25/10) và Trận ngoài khơi mũi Engaño (25/10). Trận đánh không phải là một trận duy nhất mà là bốn trận, diễn ra trong ba ngày trên vùng biển quanh Philippines.

Vì sao vịnh Leyte là trận hải chiến lớn nhất trong lịch sử?

Vì số lượng tàu và người tham gia: khoảng 200 tàu Mỹ và 70 tàu Nhật, với hơn 200.000 người, chiến đấu trong ba ngày với bốn hành động riêng biệt. Nó lớn hơn Jutland năm 1916 và lớn hơn Midway năm 1942, về tàu, về người và về khu vực diễn ra.

Điều gì đã xảy ra tại Samar?

Lúc bình minh ngày 25 tháng 10 năm 1944, Lực lượng Trung tâm Nhật, với bốn thiết giáp hạm gồm Yamato, tấn công Taffy 3, một lực lượng nhỏ của Mỹ gồm sáu tàu sân bay hộ tống cùng bảy tàu khu trục và tàu hộ tống khu trục. Các tàu khu trục Mỹ lao vào các thiết giáp hạm, các tàu sân bay hộ tống tung mọi máy bay họ có, và quân Nhật, tin rằng họ đối mặt với lực lượng lớn hơn, đã ngừng hành động và rút lui. Taffy 3 mất hai tàu sân bay hộ tống và ba tàu khu trục, nhưng đã cứu hạm đội xâm lược tại Leyte.

Các cuộc tấn công kamikaze tại vịnh Leyte là gì?

Các cuộc tấn công kamikaze có tổ chức đầu tiên — các cuộc tấn công tự sát có chủ ý của phi công Nhật đâm máy bay vào tàu Mỹ — diễn ra tại vịnh Leyte ngày 25 tháng 10 năm 1944, khi máy bay kamikaze đánh chìm tàu sân bay hộ tống St. Lo và làm hư hại các tàu khác. Kamikaze sẽ trở thành một đặc điểm lớn của các trận đánh tại Iwo Jima và Okinawa.

Vì sao Halsey đi về phía bắc?

Halsey tin rằng Lực lượng Phương Bắc của Ozawa, với bốn tàu sân bay, là hạm đội chính của Nhật, và tiêu diệt các tàu sân bay là mục đích của trận đánh. Ông không tin Lực lượng Trung tâm của Kurita, mà ông nghĩ đang rút lui sau biển Sibuyan, có thể tới vịnh Leyte. Quyết định bỏ lại eo biển San Bernardino không được canh giữ và mở đường cho trận đánh ngoài khơi Samar.

Điều gì đã xảy ra với Yamato sau vịnh Leyte?

Yamato sống sót sau vịnh Leyte — nó bị hư hại tại Samar nhưng không chìm — và trở về Nhật Bản. Tháng 4 năm 1945, nó được cử trong một nhiệm vụ một chiều tới Okinawa, Chiến dịch Ten-Go, và bị máy bay trên tàu sân bay Mỹ đánh chìm ngày 7 tháng 4 năm 1945, mất khoảng 3.000 thủy thủ.

12. Nguồn

Wikipedia, “Battle of Leyte Gulf” — ngày tháng, chỉ huy, quân số và số liệu thương vong.
Samuel Eliot Morison, History of United States Naval Operations in World War II, Vol. XII, Leyte (Little, Brown, 1958) — lịch sử hải quân chính thức của Mỹ.
Encyclopædia Britannica, “Battle of Leyte Gulf” — bối cảnh và ý nghĩa.
James D. Hornfischer, The Last Stand of the Tin Can Sailors (Bantam, 2004) — Trận ngoài khơi Samar.
Thomas J. Cutler, The Battle of Leyte Gulf, 23-26 October 1944 (HarperCollins, 1994) — toàn bộ trận đánh.

Article details

Category: Trận đánh
Posted on: Tháng 11 10, 2026
Updated: Tháng 11 10, 2026