Tưởng Giới Thạch

1. Mở đầu

Tưởng Giới Thạch (31 tháng 10 năm 1887 – 5 tháng 4 năm 1975) là nhà lãnh đạo quân sự và chính trị

của Trung Hoa Dân Quốc trong gần nửa thế kỷ. Sinh ra với tên Tưởng Giới Thạch (Jiang Jieshi) ở tỉnh ven biển Chiết Giang, ông vươn lên từ một trường quân sự cấp tỉnh để trở thành người kế nhiệm Tôn Trung Sơn, người sáng lập Trung Hoa Dân Quốc, và là tổng chỉ huy Cuộc Bắc phạt đã thống nhất Trung Quốc trên danh nghĩa vào năm 1928.

Trong hai thập kỷ tiếp theo, ông cai trị Trung Hoa Dân Quốc từ Nam Kinh rồi từ Trùng Khánh, trước tiên chiến đấu chống Cộng sản Trung Quốc và các quân phiệt địa phương, sau đó lãnh đạo cuộc kháng chiến lâu dài và tốn kém chống lại cuộc xâm lược của Nhật Bản từ năm 1937 đến năm 1945, và cuối cùng thua cuộc nội chiến tái bùng nổ trước lực lượng Cộng sản của Mao Trạch Đông, phải rút chính phủ và quân đội ra đảo Đài Loan năm 1949.

Tại đó, ông giữ chức tổng thống Trung Hoa Dân Quốc cho đến khi qua đời năm 1975, lãnh đạo một nhà nước độc đảng chuyên quyền nhưng đồng thời đặt nền móng cho sự tăng trưởng kinh tế sau này của Đài Loan.

Vị trí của Tưởng trong lịch sử Thế chiến II vừa trung tâm vừa gây tranh cãi. Trung Quốc là quốc gia đầu tiên tham gia một cuộc chiến tranh toàn diện chống lại phe Trục, bắt đầu với cuộc xâm lược Mãn Châu của Nhật Bản năm 1931 và cuộc xâm lược toàn diện tháng 7 năm 1937 — nhiều năm trước khi chiến tranh bùng nổ ở châu Âu — và quân đội Trung Quốc đã cầm chân hơn một triệu lính Nhật trong tám năm, những binh lính mà Nhật Bản không thể dùng để chống lại Hoa Kỳ, Anh hay Liên Xô.

Tưởng là một trong bốn lãnh đạo Đồng minh “Big Four”, gặp Winston Churchill và Franklin D. Roosevelt tại Hội nghị Cairo tháng 11 năm 1943, và Trung Quốc trở thành một trong năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Đồng thời, sự lãnh đạo thời chiến của ông cũng gắn liền với tham nhũng, thất bại quân sự, những quyết định thảm khốc như việc phá đê sông Hoàng Hà năm 1938, và việc từ chối ưu tiên cuộc chiến chống Nhật hơn cuộc đấu tranh chống Cộng sản — một lựa chọn đã định hình kết cục của cuộc nội chiến sau đó.

Ngày nay, các sử gia tranh luận liệu Tưởng là một nhà lãnh đạo quốc gia có khuyết điểm nhưng không thể thiếu hay một vị tướng bướng bỉnh mà sai lầm của ông đã khiến Trung Quốc phải trả giá đắt, nhưng không ai phủ nhận rằng các quyết định của ông đã định hình số phận của hàng trăm triệu người.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Sinh | 31 tháng 10 năm 1887, Khê Khẩu, huyện Phụng Hóa, tỉnh Chiết Giang, nhà Thanh |

| Mất | 5 tháng 4 năm 1975 (hưởng thọ 87 tuổi), Đài Bắc, Đài Loan |

| Quốc tịch | Trung Quốc |

| Vai trò / Chức vụ | Lãnh tụ Trung Hoa Dân Quốc và Quốc Dân Đảng; Đại nguyên soái; Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc (1928–1931, 1943–1949 ở đại lục; 1950–1975 ở Đài Loan) |

| Nổi tiếng vì | Cuộc Bắc phạt (1926–1928); lãnh đạo Trung Quốc trong Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ hai (1937–1945); Hội nghị Cairo (1943); thua cuộc Nội chiến Trung Quốc và rút về Đài Loan (1949) |

| Vợ / Gia đình | Mao Phúc Mai (kết hôn 1901, mất 1939); Tống Mỹ Linh (kết hôn 1927, mất 2003); con trai Tưởng Kinh Quốc (sau này là Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc, 1978–1988) |

| Quân hàm | Đại nguyên soái (quân hàm cao nhất trong Quân đội Cách mạng Quốc dân) |

3. Thời trẻ và học vấn

Tuổi thơ của Tưởng Giới Thạch ở Khê Khẩu và gia đình

Tưởng Giới Thạch sinh ngày 31 tháng 10 năm 1887 tại làng Khê Khẩu, huyện Phụng Hóa, tỉnh ven biển Chiết Giang, trong những thập kỷ cuối của nhà Thanh. Tên khai sinh của ông là Tưởng Thụy Nguyên; sau này ông lấy tên Tưởng Giới Thạch (Jiang Jieshi), được phiên âm theo hệ Wade-Giles cũ thành Chiang Kai-shek.

Gia đình ông buôn muối, khá giả ở mức vừa phải — không phải nông dân, nhưng còn xa mới là những đại gia tộc địa chủ của Trung Quốc. Cha ông, Tưởng Triệu Thông, mất khi Tưởng mới tám tuổi, và cậu bé lớn lên chủ yếu với mẹ là Vương Thái Ngọc, một phụ nữ có ý chí mạnh mẽ, người mà theo lời kể sau này của chính Tưởng đã khắc sâu vào ông các giá trị Nho giáo về bổn phận, kỷ luật và lòng hiếu thảo.

Ông là một đứa trẻ khó bảo và nổi loạn, từng bị đuổi khỏi không chỉ một trường học, và sớm bộc lộ tính bướng bỉnh và nóng nảy vốn sẽ theo ông suốt sự nghiệp.Shorten with AI

Tưởng Giới Thạch học quân sự và gia nhập cách mạng

Khi còn trẻ, Tưởng bị cuốn hút vào phong trào cách mạng lật đổ nhà Thanh. Năm 1906, ông vào Học viện Quân sự Bảo Định ở miền bắc Trung Quốc, một trong những trường quân sự kiểu mới được thành lập trong nỗ lực hiện đại hóa quân đội của nhà Thanh.

Năm sau, ông giành được một suất học tại Nhật Bản, lúc đó là hình mẫu hiện đại hóa quân sự ở châu Á. Ông học tại Trường Shimbu Gakko ở Tokyo, trường dự bị cho học viên quân sự Trung Quốc, rồi phục vụ với tư cách học viên sĩ quan trong Trung đoàn Pháo binh dã chiến số 19 của Lục quân Đế quốc Nhật Bản ở Niigata.

Tại Nhật Bản, ông gặp các nhà cách mạng trẻ Trung Quốc khác, gia nhập Đồng minh Hội — liên minh cách mạng của Tôn Trung Sơn, tiền thân của Quốc Dân Đảng — và tham gia vào phong trào cách mạng dẫn đến sự sụp đổ của nhà Thanh năm 1911.

Ông trở về Trung Quốc chiến đấu trong Cách mạng Tân Hợi năm 1911, phục vụ tại Thượng Hải dưới quyền nhà lãnh đạo cách mạng Trần Kỳ Mỹ, và dính líu đến chính trị phe phái bạo lực của thời Cộng hòa sơ khai, bao gồm vụ ám sát nhà cách mạng Đào Thành Chương năm 1912 — một sự việc mà các nhà phê bình sau này dùng để chống lại ông, dù trách nhiệm chính xác của ông vẫn còn gây tranh cãi.

Hỗn loạn sau 1911 và Học viện Hoàng Phố của Tưởng Giới Thạch

Những năm sau 1911 đầy hỗn loạn. Trung Quốc tan rã dưới sự cai trị của các quân phiệt địa phương, và chính phủ cộng hòa của Tôn Trung Sơn ở Quảng Châu chật vật tồn tại. Tưởng trở thành một trong những phụ tá quân sự thân cận nhất của Tôn, dù ông cũng có thời gian làm ăn ở Thượng Hải, nơi ông xây dựng các mối quan hệ — một số với thế giới ngầm tội phạm của thành phố, Thanh Bang — mà sau này tỏ ra hữu ích.

Năm 1923, Tôn cử Tưởng sang Moscow nghiên cứu Hồng quân Liên Xô và tổ chức của Đảng Cộng sản, một chuyến đi khiến Tưởng hết sức nghi ngờ chủ nghĩa cộng sản ngay cả khi ông ngưỡng mộ tổ chức quân sự của Liên Xô.

Năm 1924, khi Tôn thành lập Trường Quân sự Hoàng Phố gần Quảng Châu với sự giúp đỡ của Liên Xô, ông bổ nhiệm Tưởng, lúc đó ba mươi sáu tuổi, làm hiệu trưởng. Hoàng Phố trở thành cái nôi của sĩ quan Quốc Dân Đảng: các học viên tốt nghiệp — trong đó có nhiều người sau này trở thành tướng lĩnh tin cậy nhất của Tưởng, và cũng có nhiều người sau này gia nhập Cộng sản, trong đó có Lâm Bưu và Từ Hướng Tiền — đã hình thành nòng cốt chuyên nghiệp của quân đội sẽ thống nhất Trung Quốc.

Khi Tôn Trung Sơn qua đời vì ung thư tháng 3 năm 1925, Tưởng, với tư cách hiệu trưởng Hoàng Phố và tư lệnh Quân đội Cách mạng Quốc dân, đã ở vị thế để thừa kế di sản của ông.

4. Con đường đến vị trí lãnh đạo

Cuộc Bắc phạt

Sự vươn lên nắm quyền của Tưởng nhanh chóng, bạo lực và có phương pháp. Năm 1926, ông phát động Cuộc Bắc phạt, chiến dịch quân sự đánh bại các quân phiệt miền trung và miền bắc Trung Quốc và thống nhất đất nước dưới chính phủ Quốc Dân Đảng ở Quảng Châu.

Quân đội Cách mạng Quốc dân, được các cố vấn Liên Xô tư vấn và chiến đấu cùng các đơn vị Cộng sản trong Mặt trận Thống nhất lần thứ nhất giữa Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc, tiến quân nhanh chóng: chiếm Trường Sa tháng 7 năm 1926, Vũ Hán tháng 10, và đến mùa xuân năm 1927 đã chiếm Thượng Hải và Nam Kinh.

Vị trí tổng tư lệnh khiến Tưởng trở thành nhân vật quân sự quyền lực nhất trong phong trào Quốc dân, và các sĩ quan Hoàng Phố cho ông một cơ sở trung thành mà các đối thủ chính trị của ông — đáng chú ý là Uông Tinh Vệ, lãnh tụ dân sự của cánh tả Quốc Dân Đảng — không thể sánh được.

Thảm sát Thượng Hải của Tưởng Giới Thạch và đoạn tuyệt với Cộng sản

Tháng 4 năm 1927, đúng thời điểm chiến thắng ở Thượng Hải, Tưởng quay sang chống lại các đồng minh Cộng sản. Ngày 12 tháng 4 năm 1927, lực lượng của ông, phối hợp với Thanh Bang, đã bắt giữ và hành quyết hàng trăm — theo một số tường thuật là hàng nghìn — đảng viên Cộng sản và người tổ chức công đoàn ở Thượng Hải trong sự kiện được gọi là Thảm sát Thượng Hải, hay Sự biến 12 tháng 4.

Đó là mở đầu cho một cuộc thanh trừng đẫm máu trên khắp lãnh thổ do Quốc dân kiểm soát và là dấu chấm hết cho Mặt trận Thống nhất lần thứ nhất. Đảng Cộng sản, gần như bị tiêu diệt ở các thành phố, rút về nông thôn, nơi Mao Trạch Đông sẽ xây dựng lại họ thành một phong trào du kích nông thôn.

Quyết định của Tưởng từ đó đến nay được đánh giá là vừa tàn nhẫn vừa mang tính định mệnh: nó củng cố quyền kiểm soát Quốc Dân Đảng của ông và lòng trung thành của giới doanh nhân và địa chủ Trung Quốc, nhưng nó đã tạo ra một kẻ thù sẽ hủy diệt ông hai mươi hai năm sau.

Chính phủ Nam Kinh của Tưởng Giới Thạch và củng cố quyền lực

Đến năm 1928, Cuộc Bắc phạt đã chiếm Bắc Kinh, và Tưởng thành lập chính phủ Quốc dân mới ở Nam Kinh, với chính ông làm chủ tịch. Trung Quốc được thống nhất trên danh nghĩa, dù trên thực tế các quân phiệt hùng mạnh vẫn kiểm soát phần lớn miền bắc và miền tây, và Tưởng dành thập kỷ tiếp theo củng cố quyền lực qua một loạt cuộc chiến chống lại họ, đáng chú ý là Chiến tranh Trung Nguyên năm 1930, cuộc nội chiến lớn nhất thời kỳ này.

Ông cũng phát động một loạt “chiến dịch bao vây” chống lại căn cứ Cộng sản ở Giang Tây, và năm 1934, Chiến dịch Bao vây lần thứ năm, được các cố vấn quân sự Đức tư vấn, cuối cùng đã buộc Cộng sản phải từ bỏ Xô-viết Giang Tây và bắt đầu cuộc Vạn Lý Trường Chinh — cuộc rút lui kéo dài một năm 1934–1935 đưa họ đến căn cứ mới ở Diên An, vùng tây bắc xa xôi.

Trong khi đó, chính phủ của Tưởng tiến hành hiện đại hóa đầy tham vọng: đường sắt và đường bộ mới, ngân hàng trung ương và đồng tiền hiện đại, bộ luật mới, và Phong trào Đời sống Mới năm 1934, một chiến dịch đạo đức công cộng mang màu sắc Nho giáo phản ánh niềm tin cá nhân của Tưởng.

Nhưng sự cai trị của ông cũng tham nhũng và đàn áp: cảnh sát mật dưới quyền Đới Lạp săn lùng Cộng sản và những người chỉ trích, tự do báo chí bị thu hẹp, và chính phủ phụ thuộc nặng nề vào sự ủng hộ của địa chủ và giới công nghiệp.

Hôn nhân của Tưởng Giới Thạch với Tống Mỹ Linh

Đời sống cá nhân của Tưởng thay đổi quyết định vào tháng 12 năm 1927, khi ông kết hôn với Tống Mỹ Linh, em gái của vợ góa Tôn Trung Sơn và con gái của một gia đình Cơ đốc giàu có ở Thượng Hải.

Cuộc hôn nhân — Tưởng khi đó đã có vợ, và ông ly hôn người vợ thứ hai để cưới Tống — có ý nghĩa chính trị quan trọng: nó liên minh ông với gia tộc Tống quyền lực và với giới tinh hoa Thượng Hải được giáo dục phương Tây theo đạo Cơ đốc, đồng thời đưa ông tiếp xúc với giới kinh doanh và chính trị Mỹ.

Tống Mỹ Linh, học tại Đại học Wellesley ở Hoa Kỳ và thông thạo tiếng Anh, trở thành đối tác chính trị thân cận nhất của ông, người phiên dịch của ông với thế giới bên ngoài, và trong chiến tranh là người vận động hiệu quả nhất cho ông ở Washington.

Tưởng, người lớn lên trong truyền thống Nho giáo, đã cải đạo sang Giám lý năm 1930, một bước đi mà nhiều sử gia cho là một phần xuất phát từ niềm tin và một phần là cử chỉ chính trị hướng tới công chúng Mỹ, những người mà ông sẽ cần sự ủng hộ.

5. Vai trò của Tưởng Giới Thạch trong Thế chiến II

Cuộc chiến của Tưởng Giới Thạch với Nhật Bản

Nhật Bản đã chiếm Mãn Châu năm 1931, lập nên nhà nước bù nhìn Mãn Châu Quốc, và năm 1933 chiếm tỉnh Nhiệt Hà rồi lấn sâu vào miền bắc Trung Quốc. Tuy nhiên, ưu tiên của Tưởng vẫn là tiêu diệt Cộng sản: khẩu hiệu của ông là phải bình định nội bộ trước khi kháng chiến chống ngoại xâm.

Chính sách đó sụp đổ tháng 12 năm 1936, khi quân phiệt Trương Học Lương — “Thiếu soái” của Mãn Châu, cha ông đã bị người Nhật ám sát — bắt giữ Tưởng ở Tây An và giam ông hai tuần cho đến khi ông đồng ý thành lập Mặt trận Thống nhất lần thứ hai với Cộng sản chống Nhật.

Sự biến Tây An, được giải quyết một phần nhờ sự trung gian của đặc phái viên Cộng sản Chu Ân Lai, đã đẩy Tưởng vào cuộc chiến mà ông từng cố tránh, và khiến ông trở thành lãnh tụ được thừa nhận của cuộc kháng chiến thống nhất trên danh nghĩa của Trung Quốc.

Chiến tranh toàn diện bùng nổ ngày 7 tháng 7 năm 1937, khi quân Nhật và quân Trung Quốc đụng độ tại cầu Lư Câu ngoài Bắc Kinh. Nhật Bản nhanh chóng chiếm Bắc Kinh, Thiên Tân rồi Thượng Hải, nơi Tưởng đưa các sư đoàn tốt nhất được huấn luyện theo kiểu Đức vào trận đánh kéo dài ba tháng mùa thu năm 1937, khiến Trung Quốc mất có thể 250.000 thương vong và phá hủy nòng cốt quân đội hiện đại hóa của ông.

Nam Kinh, thủ đô, thất thủ tháng 12 năm 1937, và sau khi chiếm thành phố, quân Nhật gây ra Thảm sát Nam Kinh, trong đó quân Nhật đã giết — theo các ước tính được trích dẫn rộng rãi nhất — khoảng 200.000 đến 300.000 dân thường và tù binh Trung Quốc trong sáu tuần, đồng thời cưỡng hiếp và cướp bóc trên diện rộng.

Tưởng đã chuyển chính phủ của mình ngược sông Dương Tử đến thành phố nội địa Trùng Khánh, tỉnh Tứ Xuyên, nơi chính phủ ở lại suốt thời gian còn lại của chiến tranh, ngoài tầm với của bộ binh Nhật nhưng thường xuyên bị ném bom — Trùng Khánh bị máy bay Nhật ném bom hơn hai trăm lần trong giai đoạn 1938–1943.

Chiến lược của Tưởng sau năm 1938 là tiêu hao: đổi đất lấy thời gian, từ chối hòa đàm, và chờ Nhật Bản sa lầy quá mức và các cường quốc phương Tây tham chiến. Đó là chiến lược dựa vào sức chịu đựng, và người dân Trung Quốc đã phải trả giá khủng khiếp vì nó.

Tháng 6 năm 1938, để làm chậm bước tiến của Nhật về phía Vũ Hán, Tưởng ra lệnh phá đê sông Hoàng Hà tại Hoa Viên Khẩu. Trận lụt sau đó đã làm chết đuối, theo hầu hết các ước tính hiện đại, từ 400.000 đến 900.000 dân thường Trung Quốc, phá hủy hàng triệu ngôi nhà, và tạo ra một vùng đói kém rộng lớn — và nó chỉ làm chậm bước tiến của Nhật vài tháng.

Quyết định này vẫn là hành động gây tranh cãi nhất trong sự lãnh đạo thời chiến của Tưởng, được một số người biện hộ là biện pháp tuyệt vọng trong một cuộc chiến sinh tồn và bị những người khác lên án là tội ác chống lại chính nhân dân mình.

Tưởng Giới Thạch, nhà lãnh đạo Đồng minh

Sau cuộc tấn công Trân Châu Cảng tháng 12 năm 1941 đưa Hoa Kỳ vào chiến tranh, Tưởng trở thành một trong những lãnh đạo của liên minh Đồng minh. Trung Quốc nhận viện trợ của Mỹ qua Đường Miến Điện và, sau khi Nhật cắt tuyến đường này năm 1942, bằng đường hàng không qua dãy Himalaya — cầu hàng không “Hump” nổi tiếng, trong đó máy bay vận tải Mỹ chở hàng tiếp tế từ Ấn Độ sang Trung Quốc.

Quan hệ của Tưởng với các cố vấn Mỹ đầy sóng gió. Tướng Joseph Stilwell, chỉ huy Mỹ tại Trung Quốc, khinh miệt Tưởng, gọi ông là “Peanut” (Đậu phộng) trong riêng tư, và yêu cầu Tưởng cải tổ quân đội và sử dụng chúng một cách quyết liệt chống Nhật; ngược lại, Tưởng không tin Stilwell, nghi ngờ người Mỹ muốn thay thế ông, và từ chối đưa các sư đoàn tốt nhất của mình vào các chiến dịch mà ông cho rằng phục vụ lợi ích của Anh và Mỹ hơn là của Trung Quốc.

Cuộc tranh cãi kết thúc tháng 10 năm 1944, khi Tổng thống Franklin D. Roosevelt triệu hồi Stilwell theo yêu cầu của Tưởng. Các sử gia vẫn chia rẽ về cuộc tranh cãi này: những người ủng hộ Stilwell cho rằng Tưởng tích trữ hàng tiếp tế của Mỹ cho cuộc nội chiến sắp tới chống Cộng sản, trong khi những người bênh vực Tưởng cho rằng ông hiểu rõ hơn Stilwell rằng Trung Quốc không thể gánh nổi một cuộc tấn công lớn và quân đội của ông, thiếu tiếp tế và đói ăn, không đủ sức chiến đấu.

Tháng 11 năm 1943, Tưởng đạt đỉnh cao danh tiếng quốc tế tại Hội nghị Cairo, nơi ông gặp Roosevelt và Churchill với tư cách ngang hàng và đạt được thỏa thuận rằng Nhật Bản sẽ trả lại cho Trung Quốc các lãnh thổ đã chiếm, bao gồm Mãn Châu và Đài Loan, và Triều Tiên sẽ trở nên độc lập.

Năm 1945, Trung Quốc là thành viên sáng lập Liên Hợp Quốc và là một trong năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an — một địa vị phần lớn nhờ sự kiên quyết của Roosevelt rằng Trung Quốc phải được đối xử như một cường quốc, và chính phủ của Tưởng vẫn giữ địa vị đó ngay cả sau thất bại trong nội chiến.

Nhưng đến năm 1944–1945, thực tế đằng sau danh tiếng thật ảm đạm: Chiến dịch Ichigo của Nhật, phát động tháng 4 năm 1944, tràn qua nhiều vùng rộng lớn ở miền trung Trung Quốc, chiếm các căn cứ không quân của Mỹ, và phơi bày sự yếu kém của quân đội Tưởng, mà ở một số nơi đã tan rã mà không chiến đấu.

Các quan sát viên Mỹ, bao gồm Phái đoàn Dixie thăm căn cứ Cộng sản ở Diên An năm 1944, báo cáo rằng lực lượng Cộng sản có vẻ kỷ luật và hiệu quả hơn Quốc dân — một so sánh khiến Tưởng lo ngại và báo trước kết cục của cuộc nội chiến.

6. Các quyết định quan trọng

Tưởng Giới Thạch đoạn tuyệt với Cộng sản và trì hoãn kháng Nhật

Cắt đứt với Cộng sản (tháng 4 năm 1927). Cuộc thanh trừng Thượng Hải chấm dứt Mặt trận Thống nhất và định hình chính trị của Tưởng suốt đời còn lại. Nó mang lại cho ông quyền kiểm soát Quốc Dân Đảng và sự hậu thuẫn của các tầng lớp hữu sản Trung Quốc, nhưng nó đẩy Cộng sản về nông thôn, nơi Mao xây dựng lại họ thành một phong trào mà Tưởng không bao giờ tiêu diệt được, và nó khiến ông dấn thân vào một cuộc nội chiến kéo dài, gián đoạn, suốt hai mươi hai năm.

Từ chối kháng Nhật trước năm 1936. Chính sách “bình định nội bộ trước” của Tưởng có thể biện hộ về mặt chiến lược — Trung Quốc bị chia rẽ và chưa sẵn sàng — nhưng nó khiến ông mất uy tín lớn, đặc biệt trong giới sinh viên và trí thức, và để Nhật Bản củng cố quyền kiểm soát Mãn Châu và miền bắc Trung Quốc. Sự biến Tây An buộc ông đổi hướng, và ông không bao giờ hoàn toàn lấy lại thế chủ động.

Trận lụt Hoàng Hà, Stilwell và rút về Đài Loan của Tưởng Giới Thạch

Trận lụt sông Hoàng Hà (tháng 6 năm 1938). Quyết định phá đê tại Hoa Viên Khẩu là hành động thời chiến mang tính định mệnh nhất của Tưởng. Nó làm chậm bước tiến của Nhật về phía Vũ Hán vài tháng với cái giá là hàng trăm nghìn sinh mạng dân thường Trung Quốc, và trở thành biểu tượng lâu dài, đối với những người chỉ trích ông, của một sự lãnh đạo sẵn sàng hy sinh chính nhân dân mình.

Từ chối yêu cầu của Stilwell và buộc ông ta bị triệu hồi (1944). Cuộc tranh cãi của Tưởng với vị tướng Mỹ là một thắng lợi chính trị — ông loại bỏ một vị tướng mà ông không tin tưởng — nhưng nó phải trả giá bằng lòng tin của người Mỹ vào sự lãnh đạo của ông. Đến năm 1944, nhiều người ở Washington đã kết luận rằng chính phủ của Tưởng tham nhũng, kém hiệu quả và không muốn chiến đấu, một đánh giá đã định hình chính sách của Mỹ trong cuộc nội chiến sau đó.

Rút về Đài Loan (1949). Thay vì đầu hàng hay lưu vong ra nước ngoài, Tưởng chuyển chính phủ, dự trữ vàng, những đội quân còn lại tốt nhất và phần lớn kho báu văn hóa của Trung Quốc sang Đài Loan. Quyết định này giữ Trung Hoa Dân Quốc tồn tại như một nhà nước và cho Tưởng cơ hội thứ hai; nó cũng tách Đài Loan khỏi đại lục hơn bảy mươi lăm năm và tạo ra câu hỏi chưa được giải quyết về tương lai chính trị của Trung Quốc còn tồn tại đến ngày nay.

7. Tranh cãi

Tưởng Giới Thạch — một nhân vật gây tranh cãi

Tưởng Giới Thạch là một trong những nhân vật gây tranh cãi nhất của thế kỷ XX, và những tranh cãi xung quanh ông không thể tách rời khỏi cuộc tranh luận lớn hơn về Trung Quốc hiện đại. Cáo buộc đầu tiên và dai dẳng nhất là tham nhũng và cai trị kém.

Chính phủ Quốc dân của ông bị coi rộng rãi — bởi các quan sát viên Mỹ, giới trí thức Trung Quốc và nhiều quan chức của chính ông — là tham nhũng, với hàng tiếp tế quân sự bị bán ra chợ đen, thuế bị thu bằng vũ lực, và chức vụ công bị dùng để làm giàu tư nhân.

 

Gia đình ông, đặc biệt là gia tộc Tống và anh rể Khổng Tường Hy, tích lũy của cải lớn trong khi chính phủ sống nhờ viện trợ Mỹ. Những người bênh vực Tưởng đáp lại rằng tham nhũng đã ăn sâu trong một Trung Quốc vừa thoát khỏi một thế kỷ hỗn loạn, rằng bản thân Tưởng sống tương đối giản dị, và ông là tù nhân của hệ thống hơn là kiến trúc sư của nó.

Năng lực quân sự của Tưởng Giới Thạch

Tranh cãi thứ hai là Năng lực quân sự của Tưởng Giới Thạch. Tưởng khăng khăng tự mình chỉ đạo các chiến dịch, thường gạt bỏ các tướng lĩnh của mình, và nhiều lần đưa quân vào những trận đánh — chẳng hạn Thượng Hải năm 1937 — mà các cố vấn cảnh báo sẽ phá hủy lực lượng tốt nhất của ông.

Những người chỉ trích cho rằng ông là một nhà chiến lược tầm thường, coi trọng lòng trung thành chính trị hơn Năng lực quân sự của Tưởng Giới Thạch ở các chỉ huy, và tích trữ hàng tiếp tế Mỹ cho nội chiến thay vì dùng chúng chống Nhật.

Những người bênh vực cho rằng ông đối mặt với vị thế bất khả thi: một kẻ thù có hỏa lực áp đảo, một quân đội đói ăn và trang bị kém, và các đồng minh đòi hỏi hành động trong khi cung cấp quá ít để hành động trở nên khả thi.

Cái giá con người của các quyết định của Tưởng Giới Thạch

Tranh cãi thứ ba liên quan đến cái giá con người của các quyết định của ông, trên hết là trận lụt sông Hoàng Hà năm 1938 và nạn đói Hà Nam năm 1942–1943, trong đó có thể hai đến ba triệu người đã chết trong khi chính phủ, theo những người chỉ trích, vẫn tiếp tục thu thuế lương thực và không tổ chức cứu trợ.

Chính phủ của Tưởng cũng phải chịu trách nhiệm về việc đàn áp bất đồng chính kiến, cảnh sát mật, và Khủng bố Trắng ở Đài Loan sau năm 1949, trong đó hàng chục nghìn người bị bỏ tù và hơn một nghìn người bị hành quyết.

Ngay tại Đài Loan, Tưởng được nhớ đến vừa là lãnh tụ bảo vệ hòn đảo khỏi cuộc xâm lược của Cộng sản và xây dựng kinh tế, vừa là nhà độc tài áp đặt thiết quân luật trong ba mươi tám năm — thời kỳ thiết quân luật dài nhất trong lịch sử hiện đại.

Trách nhiệm của Tưởng Giới Thạch về việc mất đại lục

Cuối cùng, có câu hỏi về trách nhiệm lịch sử của ông đối với việc mất đại lục. Những người chỉ trích Tưởng cho rằng việc ông từ chối cải cách, dựa vào địa chủ và tướng lĩnh, và nỗi ám ảnh tiêu diệt Cộng sản đã khiến thất bại của ông trở nên tất yếu.

Những người bênh vực cho rằng ông đã giữ Trung Quốc đoàn kết qua tám năm chiến tranh chống Nhật, ngăn chặn sự chia cắt đất nước, và giữ Trung Quốc trong phe Đồng minh — và nếu không có sức chịu đựng của ông, Trung Quốc có thể đã sụp đổ hoàn toàn.

Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và nó càng gay gắt bởi thực tế là hai chế độ mà ông đã chiến đấu — Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ở đại lục và Trung Hoa Dân Quốc ở Đài Loan — vẫn kể câu chuyện của ông theo những cách đối lập nhau.

8. Cuối đời

Thất bại năm 1949 và chuyến bay sang Đài Loan của Tưởng Giới Thạch

Chương cuối đời Tưởng bắt đầu bằng thất bại. Năm 1949, sau các chiến thắng của Cộng sản tại Liêu Thẩm, Hoài Hải và Bình Tân, quân đội của ông tan rã: toàn bộ sư đoàn đầu hàng hoặc đào ngũ, và chính phủ Quốc dân chạy từ Nam Kinh đến Quảng Châu rồi Trùng Khánh và cuối cùng là Thành Đô, trước khi chính Tưởng bay sang Đài Loan tháng 12 năm 1949.

Ông mang theo khoảng hai triệu binh lính, quan chức và người tị nạn, dự trữ vàng của ngân hàng trung ương, và phần lớn bộ sưu tập của Bảo tàng Cố cung ở Bắc Kinh — những kho báu vẫn còn ở Đài Bắc ngày nay. Ông cũng mang theo tuyên bố rằng chính phủ của ông ở Đài Bắc là chính phủ hợp pháp của toàn bộ Trung Quốc, một tuyên bố mà Hoa Kỳ và hầu hết thế giới phương Tây chấp nhận cho đến thập niên 1970.

Tưởng Giới Thạch cai trị Đài Loan và những năm cuối đời

Tại Đài Loan, Tưởng xây dựng lại Quốc Dân Đảng thành một đảng kỷ luật theo kiểu Lenin, áp đặt thiết quân luật năm 1949, và cai trị với tư cách tổng thống chuyên quyền, được tái bầu nhiều lần bởi một Quốc hội mà bản thân nó được bầu ở đại lục năm 1947 và không bao giờ phải tái bầu.

Chính phủ của ông thực hiện cải cách ruộng đất trong thập niên 1950 — một chính sách mà ông từng chống lại ở đại lục — phân phối lại đất đai cho nông dân thuê đất với đền bù cho địa chủ, và điều này, cùng với viện trợ Mỹ và chương trình công nghiệp hóa hướng xuất khẩu, đã đặt nền móng cho tăng trưởng kinh tế của Đài Loan.

Nhưng sự cai trị của ông cũng gắn liền với Khủng bố Trắng: đàn áp sự xâm nhập Cộng sản thực sự và tưởng tượng, bỏ tù những người bất đồng chính kiến, và hành quyết đối thủ. Tưởng sống sót qua các vụ ám sát và, năm 1955, một âm mưu của đặc vụ Cộng sản đánh bom máy bay của ông; ông cũng chứng kiến việc Mỹ dần rút lại công nhận ngoại giao, đỉnh điểm là việc Hoa Kỳ chuyển công nhận sang Bắc Kinh năm 1979 — bốn năm sau khi ông qua đời.

Sức khỏe của Tưởng suy giảm đầu thập niên 1970. Ông bị đau tim năm 1972 và sống những năm cuối đời phần lớn nằm liệt giường, với con trai Tưởng Kinh Quốc thực chất điều hành chính phủ. Ông qua đời vì suy tim và suy thận tại Đài Bắc ngày 5 tháng 4 năm 1975, hưởng thọ 87 tuổi.

Tang lễ của ông là một nghi lễ quốc gia, và thi hài ông được đặt trong lăng mộ tại Từ Hồ, huyện Đào Viên, với kỳ vọng — không bao giờ thành hiện thực — rằng một ngày nào đó nó sẽ được đưa về quê hương Khê Khẩu để chôn cất ở đại lục.

Con trai ông kế nhiệm ông làm lãnh tụ Quốc Dân Đảng và, năm 1978, làm tổng thống Trung Hoa Dân Quốc.

9. Di sản của Tưởng Giới Thạch

Di sản của Tưởng Giới Thạch bị chia đôi giữa hai Trung Quốc

Di sản của Tưởng Giới Thạch bị chia đôi giữa hai Trung Quốc. Ở đại lục, lịch sử chính thức của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhớ đến ông như một kẻ phản động đã phản bội cách mạng, thảm sát Cộng sản, và thua nội chiến vì tham nhũng và bất tài — dù trong những thập kỷ gần đây, các sử gia Trung Quốc đã bắt đầu thừa nhận vai trò của ông trong kháng chiến chống Nhật.

Ở Đài Loan, trong nhiều thập kỷ ông được tôn vinh là vị cứu tinh của hòn đảo và là cha đẻ của quá trình hiện đại hóa; kể từ khi chấm dứt thiết quân luật năm 1987, hình ảnh đó đã được đánh giá lại, và Đài tưởng niệm Tưởng Giới Thạch ở Đài Bắc — một trong những tượng đài lớn nhất Đài Loan — đã trở thành chủ đề tranh luận công khai, với các đề xuất đổi tên và dỡ bỏ tượng của ông khỏi nơi công cộng.

Những thành tựu cụ thể và lâu dài của Tưởng Giới Thạch

Những thành tựu cụ thể của ông là có thật và lâu dài. Ông đã thống nhất Trung Quốc, dù chưa hoàn hảo, sau thời kỳ quân phiệt; ông lãnh đạo cuộc kháng chiến của đất nước chống Nhật trong tám năm và giữ Trung Quốc trong cuộc chiến khi nhiều người dự đoán nó sẽ sụp đổ; ông giành cho Trung Quốc một ghế thường trực trong Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc; và ở Đài Loan, ông chủ trì cải cách ruộng đất và khởi đầu quá trình chuyển đổi kinh tế khiến hòn đảo trở thành một trong những “con hổ” châu Á.

Những thất bại của ông cũng có thật không kém: tham nhũng và đàn áp của chính phủ ông, cái giá con người của trận lụt sông Hoàng Hà, việc mất đại lục, và ba mươi tám năm thiết quân luật ở Đài Loan.

Nhật ký mà ông viết suốt đời — được mở cho các nhà nghiên cứu tại Đại học Stanford năm 2006 — đã làm sâu sắc thêm bức tranh, hé lộ một con người có kỷ luật tự giác cao độ, đức tin tôn giáo sâu sắc, và thói quen tự phê bình tồn tại không thoải mái bên cạnh sự tàn nhẫn chính trị của ông.

Các sử gia sẽ tiếp tục tranh luận về cán cân đó, nhưng quy mô cuộc đời ông — từ một ngôi làng ở Chiết Giang đến vị trí lãnh đạo một quốc gia hàng trăm triệu người — là điều không thể phủ nhận.

10. Đánh giá của giới sử học

Đánh giá ở phương Tây về Tưởng Giới Thạch

Các sử gia đánh giá Tưởng Giới Thạch theo những cách khác nhau rõ rệt, và đánh giá đó đã thay đổi theo thời gian. Ở phương Tây, quan điểm thống trị trong thập niên 1940 và 1950 — được định hình bởi tuyên truyền thời chiến và các tác phẩm của những người ủng hộ Stilwell, đáng chú ý là Stilwell and the American Experience in China (1971) của Barbara Tuchman — là hình ảnh một lãnh tụ tham nhũng và bất tài, lãng phí viện trợ Mỹ và để mất Trung Quốc.

Các nghiên cứu gần đây hơn, bao gồm tiểu sử The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China (2009) của Jay Taylor, dựa trên nhật ký của Tưởng, đã đưa ra một đánh giá cảm thông hơn: một lãnh tụ kỷ luật, yêu nước, người đã giữ một đất nước phân mảnh đoàn kết trước một kẻ thù mạnh hơn nhiều, với những lựa chọn hẹp, và việc ông từ chối đầu hàng Nhật Bản tự nó đã là một thành tựu lịch sử.

Tác phẩm của Taylor không bào chữa cho tham nhũng hay trận lụt sông Hoàng Hà, nhưng cho rằng những người chỉ trích Tưởng đã đánh giá thấp những ràng buộc mà ông phải đối mặt.

Đánh giá ở Trung Quốc, Đài Loan và đồng thuận mới về Tưởng Giới Thạch

Các sử gia Trung Quốc ở đại lục cũng đã chuyển theo hướng tương tự, dù chậm hơn: câu chuyện chính thức vẫn lên án ông, nhưng các sử gia học thuật hiện nay ghi nhận ông có vai trò thực sự trong cuộc kháng chiến, và Nhà tưởng niệm Thảm sát Nam Kinh trình bày cuộc chiến như một cuộc đấu tranh dân tộc mà chính phủ của Tưởng đã góp phần.

Ở Đài Loan, đánh giá đã chuyển theo hướng ngược lại: quá trình dân chủ hóa hòn đảo từ năm 1987 đã mang đến một cuộc xem xét phê phán về thiết quân luật và Khủng bố Trắng, và Tưởng hiện được đánh giá vừa là người xây dựng quốc gia vừa là nhà độc tài.

Đồng thuận đang hình thành, trong giới sử gia đứng ngoài cuộc tranh cãi chính trị, là Tưởng không phải là anh hùng của tuyên truyền Quốc dân cũng không phải là kẻ phản diện của tuyên truyền Cộng sản: ông là một nhà cai trị quân sự có quyết tâm đáng kể và trí tưởng tượng hạn chế,

người đã đạt được sự thống nhất Trung Quốc và sự sống còn của đất nước qua Cuộc chiến của Tưởng Giới Thạch với Nhật Bản, và đã thất bại — vì cứng nhắc, tham nhũng và từ chối cải cách — trong việc giành lấy hòa bình sau đó.

11. Câu hỏi thường gặp

Thân thế và thất bại trong nội chiến

Tưởng Giới Thạch là ai?

Tưởng Giới Thạch (1887–1975) là lãnh tụ Trung Hoa Dân Quốc và Quốc Dân Đảng trong gần năm mươi năm. Ông thống nhất Trung Quốc năm 1928, lãnh đạo đất nước trong cuộc chiến chống Nhật từ 1937 đến 1945, và rút về Đài Loan sau khi thua nội chiến trước Cộng sản năm 1949.

Vì sao Tưởng Giới Thạch thua Nội chiến Trung Quốc?

Quân đội của ông kiệt quệ và tham nhũng sau tám năm chiến tranh với Nhật Bản, chính phủ của ông đã mất sự ủng hộ của nông dân, sinh viên và tầng lớp trung lưu thành thị, và Cộng sản dưới quyền Mao Trạch Đông chiến đấu hiệu quả hơn, với kỷ luật tốt hơn và chương trình cải cách ruộng đất được lòng dân. Viện trợ Mỹ vẫn tiếp tục, nhưng không thể bù đắp cho sự sụp đổ tinh thần của Quốc dân.

Trận lụt sông Hoàng Hà năm 1938 là gì?

Tháng 6 năm 1938, Tưởng ra lệnh phá đê sông Hoàng Hà tại Hoa Viên Khẩu để làm chậm bước tiến của Nhật về phía Vũ Hán. Trận lụt đã giết chết ước tính 400.000 đến 900.000 dân thường Trung Quốc và phá hủy hàng triệu ngôi nhà, trong khi chỉ làm chậm quân Nhật vài tháng.

Hội nghị Cairo và những năm ở Đài Loan

Tưởng Giới Thạch có dự Hội nghị Cairo không?

Có. Tháng 11 năm 1943, ông gặp Tổng thống Franklin D. Roosevelt và Thủ tướng Winston Churchill tại Cairo, nơi Đồng minh thỏa thuận rằng Nhật Bản sẽ trả lại Mãn Châu và Đài Loan cho Trung Quốc và Triều Tiên sẽ trở nên độc lập.

Tưởng Giới Thạch cai trị Đài Loan bao lâu?

Ông cai trị Đài Loan từ tháng 12 năm 1949 đến khi qua đời ngày 5 tháng 4 năm 1975 — hơn hai mươi lăm năm — dưới thiết quân luật, vốn còn hiệu lực đến năm 1987.

Con trai của Tưởng Giới Thạch ra sao?

Tưởng Kinh Quốc kế nhiệm cha làm lãnh tụ Quốc Dân Đảng và trở thành Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc năm 1978. Ông bắt đầu tự do hóa chính trị ở Đài Loan và dỡ bỏ thiết quân luật năm 1987, ngay trước khi qua đời tháng 1 năm 1988.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Chiang Kai-shek” — tiểu sử tổng hợp: sinh ngày 31 tháng 10 năm 1887, mất ngày 5 tháng 4 năm 1975, Cuộc Bắc phạt, Thảm sát Thượng Hải 1927, Sự biến Tây An, Hội nghị Cairo 1943, rút về Đài Loan 1949.
2. Encyclopaedia Britannica, “Chiang Kai-shek” (britannica.com) — tiểu sử, lãnh đạo Quốc Dân Đảng, Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ hai, những năm ở Đài Loan.
3. Jay Taylor, The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China (Harvard University Press, 2009) — tiểu sử dựa trên nhật ký của Tưởng, mở tại Đại học Stanford năm 2006.
4. Jonathan Fenby, Chiang Kai-shek: China’s Generalissimo and the Nation He Lost (Carroll & Graf, 2003) — tiểu sử phê phán; Cuộc Bắc phạt, lãnh đạo thời chiến, thất bại trong nội chiến.
5. Barbara Tuchman, Stilwell and the American Experience in China, 1911–45 (Macmillan, 1971) — tranh cãi Stilwell–Tưởng và chính sách của Mỹ ở Trung Quốc.
6. Rana Mitter, Forgotten Ally: China’s World War II, 1937–1945 (Houghton Mifflin Harcourt, 2013) — chiến tranh của Trung Quốc với Nhật Bản; trận lụt sông Hoàng Hà; Trùng Khánh; Hội nghị Cairo.
7. Diana Lary, The Chinese People at War: Human Suffering and Social Transformation, 1937–1945 (Cambridge University Press, 2010) — cái giá dân sự của chiến tranh, gồm trận lụt sông Hoàng Hà và nạn đói Hà Nam.

Đọc thêm

• Hans J. van de Ven, War and Nationalism in China, 1925–1945 (Routledge, 2003).
• Ray Huang, Chiang Kai-shek and His Times (in China: A Macro History, M. E. Sharpe, 1997).

Bài viết liên quan

• Arleigh Burke
• Charles de Gaulle
• Chester W. Nimitz