Pháo phòng không Flak 88

1. Mở đầu

Flak 88 — pháo 8,8 cm Flak 18, 36 và 37 của Đức — là pháo phòng không nổi tiếng nhất của Thế chiến II, và là một trong những vũ khí đa năng nhất của chiến tranh. Được Krupp thiết kế trong thập niên 1920–1930, Flak 88 là pháo 88 mm tốc độ cao, lắp trên bệ hình chữ thập, có thể bắn đạn tới độ cao hơn 10.000 m, để bắn rơi máy bay ném bom bay cao, và cũng có thể dùng, với đạn khác, để phá hủy xe tăng, ở cự ly hơn 2.000 m. Súng được Lục quân Đức, Không quân Đức và Waffen-SS dùng, tại mọi chiến trường, từ Pháp đến Bắc Phi đến Nga, và trở nên nổi tiếng, với binh lính Đồng minh, với tên “88”, cái tên gây sợ hãi, vì súng có thể phá hủy bất kỳ xe tăng Đồng minh nào, và vì nó được dùng làm pháo chống tăng, tại Pháp năm 1940, tại Bắc Phi các năm 1941–1942, và tại Nga các năm 1941–1942, trước khi người Đức có pháo xe tăng sánh được với nó. Hơn 20.000 khẩu Flak 88 được chế tạo, với mọi phiên bản, và súng vẫn phục vụ sau chiến tranh, tại nhiều nước, đến thập niên 1950–1960, và được nhớ đến ngày nay như một trong những vũ khí thành công nhất của Thế chiến II.
Câu chuyện của Flak 88 là câu chuyện về khẩu pháo được thiết kế cho một mục đích, và được dùng cho mục đích khác, và thành công trong cả hai. Súng được thiết kế để bắn rơi máy bay, và nó đã làm vậy, trong phòng thủ nước Đức, chống máy bay ném bom Anh và Mỹ, và tại Bắc Phi và Nga, chống máy bay Liên Xô và Đồng minh, nhưng nó cũng được binh lính Đức, những người hiểu sức mạnh của nó, dùng để phá hủy xe tăng, và là khẩu pháo đã chặn cuộc tấn công của Anh tại Arras năm 1940, phá hủy xe tăng Anh tại đèo Halfaya năm 1941, và phá hủy xe tăng Liên Xô tại Nga năm 1941, khi không pháo Đức nào khác làm được. Tính đa năng của Flak 88 là điểm mạnh lớn nhất của nó, và là lý do nó được chế tạo với số lượng như vậy, và phục vụ tại mọi chiến trường, và được nhớ đến ngày nay như khẩu pháo nổi tiếng nhất của Thế chiến II.

2. Thông tin chính

Loại	Pháo phòng không (cũng dùng làm pháo chống tăng)
Xuất xứ	Đức
Người thiết kế	Krupp
Nhà sản xuất	Krupp, Essen; Rheinmetall; và các hãng khác
Phục vụ	1933–1945 (biên chế Đức); sau đó tại các nước khác tới thập niên 1960
Sản xuất	1933–1945; hơn 20.000 khẩu được chế tạo (mọi phiên bản Flak 88 mm)
Trọng lượng	Khoảng 7.400 kg (Flak 36, khi tác chiến); khoảng 8.200 kg (khi di chuyển)
Chiều dài	Khoảng 7,62 m (khi di chuyển)
Chiều dài nòng	4,93 m (L/56)
Cỡ nòng	88 mm (8,8 cm)
Trọng lượng đạn	Khoảng 9,4 kg (đạn nổ); khoảng 9,6 kg (đạn xuyên giáp)
Tốc độ đầu nòng	Khoảng 820 m/s (đạn nổ); khoảng 790–800 m/s (đạn xuyên giáp)
Tốc độ bắn	Khoảng 15–20 phát/phút
Trần bắn hiệu quả	Khoảng 8.000 m (hiệu quả); khoảng 10.600 m (tối đa)
Tầm bắn hiệu quả (chống tăng)	Khoảng 2.000 m; xuyên khoảng 110 mm ở 1.000 m
Kíp pháo	10–11 người; tới 12 gồm người tiếp đạn
Góc quay	360 độ
Góc nâng	−3 đến +85 độ

3. Nguồn gốc & phát triển

Hiệp ước Versailles và khẩu 88 bí mật

Flak 88 được thiết kế trong thập niên 1920, khi Đức bị Hiệp ước Versailles cấm chế tạo pháo phòng không, và khi Krupp, vốn đã chế tạo pháo cho Lục quân Đức trong Thế chiến I, đang làm việc bí mật, tại Thụy Điển và Hà Lan, để thiết kế pháo phòng không mới. Khẩu pháo mà Krupp thiết kế là pháo 88 mm, với tốc độ đầu nòng cao, có thể bắn đạn tới độ cao hơn 10.000 m, và được lắp trên bệ hình chữ thập, cho phép nó quay 360 độ và nâng lên 85 độ. Súng lần đầu được chế tạo năm 1933, với tên Flak 18, và được dùng trong Nội chiến Tây Ban Nha, các năm 1936–1939, nơi nó được Quân đoàn Condor Đức dùng, để bắn rơi máy bay Cộng hòa, và nơi nó lần đầu được pháo thủ Đức dùng, để phá hủy xe tăng Cộng hòa, vốn là cách dùng mà các nhà thiết kế không intended, nhưng chứng tỏ là một trong những cách dùng quan trọng nhất của nó trong Thế chiến II.

Krupp và Flak 18, 36 và 37

Flak 88 được chế tạo với ba phiên bản chính, tất cả do Krupp thiết kế, và phần này giải thích chúng khác nhau thế nào, và bệ hình chữ thập mang chúng hoạt động ra sao. Flak 18, chế tạo năm 1933, là phiên bản đầu tiên, với nòng một mảnh; Flak 36, chế tạo năm 1936, có nòng ba đoạn, dễ thay thế hơn khi mòn, và kính ngắm và tấm chắn khác; và Flak 37, chế tạo năm 1939, có hệ thống điều khiển hỏa lực mới, cho phép ngắm chính xác hơn, và được dùng trong phòng thủ nước Đức chống máy bay ném bom Anh và Mỹ. Ba phiên bản gần như giống hệt nhau về ngoại hình, dùng cùng đạn dược, và được dùng cùng nhau trong cùng khẩu đội, và binh lính Đồng minh gọi tất cả là “88”, cái tên chỉ cỡ nòng 88 mm và danh tiếng đáng sợ của súng như pháo phòng không và pháo chống tăng. Đặc điểm nổi bật nhất của súng là bệ hình chữ thập, bệ có hình chữ thập, với bốn chân gập lên khi di chuyển và gập xuống khi bắn, cho phép súng quay 360 độ và nâng từ âm 3 đến cộng 85 độ, triển khai trong khoảng hai phút, và được xe tải hoặc xe bán xích kéo, và bệ thành công đến mức được Anh và Hoa Kỳ sao chép sau chiến tranh.

Ba phiên bản chính

Flak 88 được chế tạo với ba phiên bản chính: Flak 18, phiên bản đầu tiên, chế tạo năm 1933, và có nòng một mảnh; Flak 36, chế tạo năm 1936, và có nòng ba đoạn, dễ thay thế hơn khi mòn, và có kính ngắm và tấm chắn khác; và Flak 37, chế tạo năm 1939, và có hệ thống điều khiển hỏa lực mới, cho phép ngắm chính xác hơn, và được dùng trong phòng thủ nước Đức, chống máy bay ném bom Anh và Mỹ. Ba phiên bản gần như giống hệt nhau về ngoại hình, và dùng cùng đạn dược, và được dùng cùng nhau, trong cùng khẩu đội, và tất cả đều được binh lính Đồng minh gọi là “88”, cái tên không phân biệt các phiên bản, mà chỉ cỡ nòng của súng, 88 mm, và danh tiếng đáng sợ của nó, như pháo phòng không và pháo chống tăng.

Bệ hình chữ thập

Đặc điểm nổi bật nhất của Flak 88 là bệ hình chữ thập, vốn là bệ có hình chữ thập, với bốn chân gập lên khi di chuyển và gập xuống khi bắn, và cho phép súng quay 360 độ và nâng từ −3 đến +85 độ. Bệ hình chữ thập khiến súng ổn định khi bắn, và cho phép nó triển khai nhanh chóng, trong khoảng hai phút, và cho phép nó được xe tải hoặc xe bán xích kéo, vốn là điều thiết yếu đối với khẩu pháo phải di chuyển thường xuyên, tại sa mạc Bắc Phi và Mặt trận phía Đông. Bệ được Krupp thiết kế, và là một trong những bệ pháo thành công nhất của chiến tranh, và được các nước khác sao chép, bao gồm Anh và Hoa Kỳ, vốn chế tạo pháo phòng không trên bệ tương tự, sau chiến tranh.

Nội chiến Tây Ban Nha

Flak 88 lần đầu tham chiến trong Nội chiến Tây Ban Nha, các năm 1936–1939, nơi nó được Quân đoàn Condor Đức dùng, để bắn rơi máy bay Cộng hòa, và nơi nó lần đầu được dùng để phá hủy xe tăng Cộng hòa, vào thời điểm Lục quân Đức không có pháo chống tăng nào có thể xuyên giáp xe tăng T-26 và BT của Liên Xô mà phe Cộng hòa dùng. Các pháo thủ Đức tại Tây Ban Nha học được rằng Flak 88, với tốc độ đầu nòng cao và đạn xuyên giáp, có thể phá hủy xe tăng ở cự ly hơn 2.000 m, và họ báo cáo điều này về Berlin, nơi bài học được tiếp thu, và nơi Flak 88 được cấp cho các đơn vị chống tăng, cũng như các đơn vị phòng không, trong Thế chiến II. Nội chiến Tây Ban Nha là bài kiểm tra đầu tiên của Flak 88, và nó đã vượt qua, như pháo phòng không và pháo chống tăng, và chính tại đó danh tiếng của nó như “88” được tạo nên, danh tiếng sẽ theo nó suốt Thế chiến II.

4. Thiết kế

Súng, bệ và kính ngắm

Flak 88 là pháo 88 mm, với nòng dài 4,93 m, dài 56 cỡ nòng, và bắn đạn nặng khoảng 9,4 kg, với tốc độ đầu nòng khoảng 820 m/s, tới độ cao hơn 10.000 m, và tới cự ly hơn 14.000 m, chống mục tiêu mặt đất. Súng được lắp trên bệ hình chữ thập, cho phép nó quay 360 độ và nâng từ −3 đến +85 độ, và được xe tải hoặc xe bán xích kéo, và có thể triển khai trong khoảng hai phút. Súng được ngắm bằng kính ngắm cho phép pháo thủ theo dõi máy bay, và bằng hệ thống điều khiển hỏa lực tính toán độ cao, tốc độ và hướng đi của máy bay, và đặt ngòi nổ của đạn, để nó nổ ở độ cao phù hợp, gần máy bay. Kíp pháo gồm 10 đến 11 người, những người nạp đạn, ngắm súng, và bắn nó, với tốc độ khoảng 15 đến 20 phát mỗi phút, nhanh đối với pháo cỡ này, và thiết yếu đối với pháo phòng không, vốn phải bắn nhiều đạn để trúng máy bay di chuyển nhanh.

Đạn: đạn nổ và đạn xuyên giáp

Tính đa năng của Flak 88 đến từ đạn dược của nó, và phần này giải thích hai loại đạn nó bắn và hệ thống điều khiển hỏa lực khiến chúng chính xác. Đạn nổ mạnh, nặng khoảng 9,4 kg, được dùng chống máy bay, nổ trên không gần máy bay và bắn mảnh theo mọi hướng, trong khi đạn xuyên giáp, nặng khoảng 9,6 kg, được dùng chống xe tăng, và có thể xuyên khoảng 110 mm giáp ở 1.000 m và khoảng 90 mm ở 2.000 m, đủ để xuyên bất kỳ xe tăng Đồng minh nào năm 1940–1941, bao gồm Matilda của Anh và Char B1 của Pháp, các xe tăng Đồng minh nặng nhất thời đó. Súng cũng bắn đạn nổ mạnh chống mục tiêu mặt đất như bộ binh và công sự, và được dùng làm pháo binh tại Bắc Phi và Nga, nơi tầm bắn xa và tốc độ cao của nó khiến nó hữu ích chống mục tiêu mà các pháo khác không với tới. Đạn nổ mạnh được lắp ngòi nổ hẹn giờ, đặt bởi hệ thống điều khiển hỏa lực, để nó nổ ở độ cao phù hợp gần máy bay, và ngòi nổ được đặt bởi máy tính toán độ cao, tốc độ và hướng đi của máy bay từ dữ liệu do máy đo xa và máy dự đoán cung cấp. Hệ thống phức tạp và đòi hỏi kíp pháo được huấn luyện, nhưng nó khiến Flak 88 chính xác hơn các pháo phòng không khác, và khi súng được dùng làm pháo chống tăng, pháo thủ ngắm trực tiếp bằng kính ngắm, nhiệm vụ đơn giản hơn và là một lý do súng thành công trong vai trò đó.

Đạn nổ mạnh và đạn chống tăng

Flak 88 bắn hai loại đạn chính: đạn nổ mạnh, nặng khoảng 9,4 kg, và được dùng chống máy bay, và nổ trên không, gần máy bay, và bắn mảnh theo mọi hướng; và đạn xuyên giáp, nặng khoảng 9,6 kg, và được dùng chống xe tăng, và có thể xuyên khoảng 110 mm giáp ở 1.000 m, và khoảng 90 mm ở 2.000 m, đủ để xuyên giáp bất kỳ xe tăng Đồng minh nào năm 1940–1941, bao gồm Matilda của Anh và Char B1 của Pháp, vốn là xe tăng Đồng minh nặng nhất thời đó. Súng cũng bắn đạn nổ mạnh chống mục tiêu mặt đất, như bộ binh và công sự, và được dùng làm pháo binh, tại Bắc Phi và Nga, nơi tầm bắn xa và tốc độ cao của nó khiến nó hữu ích chống mục tiêu mà các pháo khác không với tới. Đạn dược của Flak 88 là tính đa năng của nó, và là lý do súng có thể được dùng làm pháo phòng không, pháo chống tăng và pháo binh, và vì sao nó thành công trong cả ba vai trò.

Ngòi nổ và điều khiển hỏa lực

Đạn nổ mạnh của Flak 88 được lắp ngòi nổ hẹn giờ, được đặt bởi hệ thống điều khiển hỏa lực, để đạn nổ ở độ cao phù hợp, gần máy bay, và ngòi nổ được đặt bởi máy, vốn là một phần của hệ thống điều khiển hỏa lực của súng, và tính toán độ cao, tốc độ và hướng đi của máy bay, từ dữ liệu do máy đo xa và máy dự đoán cung cấp. Hệ thống điều khiển hỏa lực phức tạp, và đòi hỏi kíp pháo được huấn luyện, và là lý do Flak 88 chính xác hơn các pháo phòng không khác, và vì sao nó bắn rơi nhiều máy bay hơn bất kỳ pháo phòng không Đức nào khác. Hệ thống điều khiển hỏa lực của súng cũng được dùng khi nó được dùng làm pháo chống tăng, dù pháo thủ sau đó ngắm súng trực tiếp, dùng kính ngắm, và bắn vào xe tăng, mà không cần hệ thống điều khiển hỏa lực, vốn là nhiệm vụ đơn giản hơn, và là một lý do súng thành công như pháo chống tăng, dù nó được thiết kế làm pháo phòng không.

Cơ động và kíp pháo

Flak 88 được xe tải hoặc xe bán xích kéo, và có thể triển khai trong khoảng hai phút, và có thể di chuyển nhanh chóng, vốn là điều thiết yếu đối với khẩu pháo được dùng làm pháo chống tăng, tại Pháp, Bắc Phi và Nga, nơi nó phải được di chuyển để đối phó cuộc tấn công xe tăng, và nơi nó phải được triển khai nhanh chóng, trước khi xe tăng tới. Kíp pháo gồm 10 đến 11 người, được huấn luyện để nạp, ngắm và bắn súng, và làm việc cùng nhau, trong một tổ, để giữ súng bắn, với tốc độ 15 đến 20 phát mỗi phút, nhanh, và đòi hỏi luyện tập và kỷ luật. Kíp pháo nằm trong số những người được huấn luyện tốt nhất trong Lục quân Đức, và họ tự hào về súng của mình, và biết nó là khẩu pháo nổi tiếng nhất trong Lục quân Đức, và được Đồng minh sợ hãi, những người gọi nó là “88”, và học cách tôn trọng nó, và tránh nó, bất cứ khi nào có thể.

5. Thông số kỹ thuật

Hiệu năng phòng không và chống tăng

Bảng cho thấy tính năng của Flak 88: nó có thể bắn đạn tới độ cao hơn 10.000 m, có thể bắn 15 đến 20 phát mỗi phút, và có thể xuyên khoảng 110 mm giáp ở 1.000 m, đủ để phá hủy bất kỳ xe tăng Đồng minh nào năm 1940–1941. Các con số là những giá trị thường được đưa ra nhất trong các sách lịch sử đã xuất bản, và chúng khác nhau đôi chút giữa các nguồn, vì các phiên bản khác nhau của súng có tốc độ đầu nòng khác nhau, và vì khả năng xuyên của đạn phụ thuộc vào góc giáp, loại thép và tình trạng đạn dược. Độc giả nên coi các con số là gần đúng, và là hướng dẫn về khả năng của súng hơn là phép đo chính xác cho một phát bắn đơn lẻ.

So sánh với pháo phòng không Đồng minh

So với pháo phòng không Đồng minh, Flak 88 vượt trội về tốc độ đầu nòng, tốc độ bắn và tính đa năng, và là pháo phòng không thành công nhất của chiến tranh. Pháo phòng không 3,7 inch của Anh, vốn là pháo phòng không chính của Lục quân Anh, bắn đạn nặng khoảng 13 kg, với tốc độ đầu nòng khoảng 790 m/s, tới độ cao khoảng 9.000 m, và có tốc độ bắn khoảng 10 đến 15 phát mỗi phút, chậm hơn Flak 88, và không được dùng làm pháo chống tăng, vì nó quá nặng và quá khó di chuyển. Pháo phòng không 90 mm của Mỹ, vốn là pháo phòng không chính của Lục quân Hoa Kỳ, bắn đạn nặng khoảng 10 kg, với tốc độ đầu nòng khoảng 820 m/s, tới độ cao khoảng 10.000 m, và có tốc độ bắn khoảng 15 phát mỗi phút, tương tự Flak 88, nhưng không được dùng làm pháo chống tăng, vì nó quá nặng, và vì Lục quân Mỹ có pháo chống tăng riêng. Ưu thế của Flak 88 là tính đa năng, và khả năng được dùng làm pháo phòng không, pháo chống tăng và pháo binh, vốn là tính đa năng mà không pháo Đồng minh nào sánh được.

Vì sao khẩu 88 bị khiếp sợ đến vậy

Flak 88 được sợ hãi vì nó có thể phá hủy bất kỳ xe tăng Đồng minh nào, ở cự ly xa, và vì nó được dùng ở những nơi binh lính Đồng minh không ngờ tới, và vì tốc độ cao của nó nghĩa là đạn của nó tới trước âm thanh, nên kíp xe tăng sẽ bị trúng trước khi họ nghe thấy súng bắn. Danh tiếng của súng được tạo nên tại Pháp, Bắc Phi và Nga, nơi nó phá hủy xe tăng Đồng minh ở cự ly mà xe tăng Đồng minh không thể đáp trả, và nơi nó được pháo thủ Đức được huấn luyện tốt và chiến đấu tài giỏi dùng. Nỗi sợ Flak 88 cũng là kết quả của tên gọi: “88” là tên đơn giản, và dễ nhớ, và trở thành từ đồng nghĩa với hỏa lực Đức, giống như Tiger trở thành từ đồng nghĩa với sức mạnh xe tăng Đức, và Stuka trở thành từ đồng nghĩa với sức mạnh không quân Đức. Cuối cùng, Flak 88 là khẩu pháo được sợ hãi vì nó tốt, và vì nó được dùng tốt, bởi những người hiểu sức mạnh của nó.

Flak 41 chi tiết

Flak 41, được chế tạo năm 1941, có nòng dài hơn, 74 cỡ nòng, và tốc độ đầu nòng cao hơn, khoảng 1.000 m/s, và có thể xuyên khoảng 150 mm giáp ở 1.000 m, so với 110 mm của Flak 36, và có thể bắn rơi máy bay ở độ cao lớn hơn Flak 36. Tuy nhiên, Flak 41 phức tạp hơn, đắt hơn, và nòng súng của nó mòn nhanh, và nó chỉ được chế tạo khoảng 550 khẩu, và được dùng chủ yếu trong phòng thủ nước Đức, nơi tốc độ cao hơn của nó hữu ích chống các máy bay ném bom Mỹ bay cao. Flak 41 nhắc nhở rằng một khẩu pháo có thể được cải tiến, nhưng cải tiến phải xứng đáng với chi phí, và rằng Flak 36, vốn đơn giản và rẻ hơn, là khẩu pháo được chế tạo với số lượng lớn, và đã giành được danh tiếng của pháo 88, và được nhớ ngày nay, như khẩu pháo nổi tiếng nhất của Thế chiến II.

6. Các biến thể

Flak 18, 36, 37 và 41

Flak 88 được chế tạo với ba phiên bản chính, Flak 18, 36 và 37, gần như giống hệt nhau, và dùng cùng đạn dược, và được dùng cùng nhau, trong cùng khẩu đội, và tất cả đều được gọi là “88”. Phiên bản thứ tư, Flak 41, được chế tạo năm 1941, với nòng dài hơn, 74 cỡ nòng, và tốc độ đầu nòng cao hơn, khoảng 1.000 m/s, và được dùng để thay thế Flak 18, 36 và 37, nhưng chỉ khoảng 550 khẩu được chế tạo, vì nó phức tạp và đắt hơn, và vì nó có vấn đề với nòng, vốn mòn nhanh. Thiết kế của Flak 88 cũng được điều chỉnh để dùng làm pháo xe tăng, như 8,8 cm KwK 36, cho Tiger I, và như 8,8 cm KwK 43, cho Tiger II, vốn là pháo xe tăng mạnh nhất của chiến tranh, và được kíp xe tăng Đồng minh sợ hãi, giống như Flak 88 được phi hành đoàn và kíp xe tăng Đồng minh sợ hãi.

Flak 41 và pháo xe tăng

Flak 88 được cải thiện một lần, trong Flak 41, và thiết kế của nó được điều chỉnh thành các pháo xe tăng đáng sợ nhất của chiến tranh, và phần này bao quát cả hai phát triển. Flak 41 là nỗ lực cho súng nòng dài hơn và tốc độ đầu nòng cao hơn, để nó có thể bắn rơi máy bay ở độ cao lớn hơn và xuyên giáp dày hơn làm pháo chống tăng: nòng của nó dài 74 cỡ nòng, so với 56 cỡ nòng của Flak 36, và tốc độ đầu nòng khoảng 1.000 m/s, so với 820 m/s của Flak 36, nên nó có thể xuyên khoảng 150 mm giáp ở 1.000 m, so với 110 mm của Flak 36. Tuy nhiên, Flak 41 phức tạp hơn, đắt hơn, và nòng của nó mòn nhanh, nên chỉ khoảng 550 khẩu được chế tạo, và nó được dùng chủ yếu trong phòng thủ nước Đức, nơi tốc độ cao hơn của nó hữu ích chống máy bay ném bom Mỹ bay cao. Thiết kế của Flak 88 cũng được điều chỉnh làm pháo xe tăng, đầu tiên làm KwK 36 cho Tiger I, và sau đó làm KwK 43 cho Tiger II, và việc điều chỉnh thành công, vì tốc độ cao và đạn xuyên giáp của súng khiến nó trở thành pháo xe tăng lý tưởng: KwK 36 có thể xuyên khoảng 110 mm giáp ở 1.000 m, và KwK 43 khoảng 200 mm, và chúng là pháo xe tăng mạnh nhất của chiến tranh, được kíp xe tăng Đồng minh sợ hãi, những người học cách tránh giao chiến với Tiger ở cự ly xa.

Pháo dài hơn, nhanh hơn

Flak 41 là nỗ lực cải thiện Flak 88, bằng cách cho nó nòng dài hơn và tốc độ đầu nòng cao hơn, để nó có thể bắn rơi máy bay ở độ cao lớn hơn, và để nó có thể xuyên giáp dày hơn, làm pháo chống tăng. Nòng của Flak 41 dài 74 cỡ nòng, so với 56 cỡ nòng của Flak 36, và tốc độ đầu nòng của nó khoảng 1.000 m/s, so với 820 m/s của Flak 36, và nó có thể xuyên khoảng 150 mm giáp ở 1.000 m, so với 110 mm của Flak 36. Tuy nhiên, Flak 41 phức tạp hơn, đắt hơn, và nòng của nó mòn nhanh, và chỉ khoảng 550 khẩu được chế tạo, và nó được dùng chủ yếu trong phòng thủ nước Đức, nơi tốc độ cao hơn của nó hữu ích chống máy bay ném bom Mỹ bay cao. Flak 41 là lời nhắc rằng pháo có thể được cải thiện, nhưng cải tiến phải đáng giá, và Flak 36, vốn đơn giản và rẻ hơn, là khẩu pháo được chế tạo với số lượng lớn, và đã tạo nên danh tiếng của “88”.

Từ pháo phòng không thành pháo xe tăng

Thiết kế của Flak 88 được điều chỉnh để dùng làm pháo xe tăng, đầu tiên làm KwK 36, cho Tiger I, và sau đó làm KwK 43, cho Tiger II, và việc điều chỉnh thành công, vì tốc độ cao và đạn xuyên giáp của Flak 88 khiến nó trở thành pháo xe tăng lý tưởng, và vì Tiger I và Tiger II, vốn được trang bị các phiên bản kế tiếp của Flak 88, trở thành xe tăng đáng sợ nhất của chiến tranh. KwK 36 có thể xuyên khoảng 110 mm giáp ở 1.000 m, và KwK 43 có thể xuyên khoảng 200 mm ở cùng cự ly, và chúng là pháo xe tăng mạnh nhất của chiến tranh, và được kíp xe tăng Đồng minh sợ hãi, những người học cách tránh giao chiến với Tiger ở cự ly xa, và gọi pháo binh và không quân hỗ trợ thay vào đó. Di sản của Flak 88, như pháo xe tăng, quan trọng như di sản của nó như pháo phòng không, và là lời nhắc rằng pháo thiết kế cho một mục đích có thể được điều chỉnh cho mục đích khác, và có thể thành công trong cả hai.

7. Tham chiến

Pháp, 1940: lần đầu dùng chống tăng

Flak 88 lần đầu tham chiến làm pháo chống tăng tại Pháp, tháng 5 năm 1940, khi các sư đoàn Panzer Đức đang tiến về bờ biển Manche, và khi xe tăng Anh và Pháp phản công tại Arras, ngày 21 tháng 5 năm 1940. Các xe tăng Đức, Panzer III và Panzer IV, không thể xuyên giáp xe tăng Matilda của Anh, vốn được bọc giáp nặng, và bộ binh Đức gọi Flak 88, vốn được đưa lên phía trước, và phá hủy các xe Matilda ở cự ly xa, và chặn cuộc tấn công của Anh. Trận Arras là thành công đầu tiên của Flak 88 làm pháo chống tăng, và là bài học mà người Đức đã học: Flak 88, với tốc độ cao và đạn xuyên giáp, có thể phá hủy bất kỳ xe tăng Đồng minh nào, và nó được cấp cho các đơn vị chống tăng, cũng như các đơn vị phòng không, và được dùng làm pháo chống tăng suốt chiến tranh, tại Pháp, Bắc Phi và Nga, bất cứ khi nào xe tăng Đức không thể xuyên giáp Đồng minh.

Bắc Phi: đèo Halfaya và El Alamein

Tại Bắc Phi, Flak 88 trở thành vũ khí Đức đáng sợ nhất sau Panzer, và phần này mô tả cách Rommel dùng nó tại sa mạc, tại đèo Halfaya và tại El Alamein. Quân đoàn châu Phi, dưới quyền Erwin Rommel, dùng súng để phá hủy xe tăng Anh tại đèo Halfaya tháng 6 năm 1941, nơi các khẩu Flak 88 đào hào trên đèo phá hủy hơn 90 xe tăng Anh trong Chiến dịch Battleaxe, và tại El Alamein năm 1942, nơi các khẩu súng phòng thủ phòng tuyến Đức và phá hủy xe tăng Anh ở cự ly xa. Thành công của súng tại sa mạc đến từ tầm bắn xa, cho phép nó phá hủy xe tăng Anh trước khi chúng tới trong tầm pháo của chính mình, và từ vị trí, đào hào trên cao, nơi nó có thể nhìn xa hàng dặm qua sa mạc và khó tìm và phá hủy. Người Anh học cách sợ “88” và tránh nó bất cứ khi nào có thể, phát triển chiến thuật để đối phó với nó, bao gồm pháo binh để áp chế nó và bộ binh để vòng sườn nó, nhưng nó vẫn là vũ khí Đức đáng sợ nhất của chiến dịch. Rommel hiểu giá trị của nó và dùng nó làm pháo chống tăng, nơi tầm bắn xa và tốc độ cao của nó là lý tưởng và kíp pháo được huấn luyện có thể phá hủy xe tăng Anh ở hơn 2.000 m trước khi chúng đáp trả, và cách ông dùng súng trở thành mẫu cho các chỉ huy Đức khác, những người cấp nó cho các đơn vị chống tăng và dùng nó tại Nga chống T-34 và KV-1 của Liên Xô.

Flak 88 trên sa mạc

Tại Bắc Phi, Flak 88 được Quân đoàn châu Phi, dưới quyền Erwin Rommel, dùng để phá hủy xe tăng Anh, tại đèo Halfaya tháng 6 năm 1941, nơi các khẩu Flak 88, đào hào trên đèo, phá hủy hơn 90 xe tăng Anh, trong Chiến dịch Battleaxe, và tại El Alamein năm 1942, nơi các khẩu Flak 88 được dùng để phòng thủ phòng tuyến Đức, và nơi chúng phá hủy xe tăng Anh ở cự ly xa. Thành công của Flak 88 tại Bắc Phi là nhờ tầm bắn xa, cho phép nó phá hủy xe tăng Anh trước khi chúng tới trong tầm pháo của chính mình, và nhờ vị trí, đào hào trên cao, nơi nó có thể nhìn xa hàng dặm qua sa mạc, và nơi khó tìm và phá hủy. Người Anh, vốn đã học cách sợ “88”, gọi nó là “88” và tránh nó bất cứ khi nào có thể, và họ phát triển chiến thuật để đối phó với nó, bao gồm dùng pháo binh để áp chế nó, và dùng bộ binh để vòng sườn nó, nhưng Flak 88 vẫn, suốt chiến dịch Bắc Phi, là vũ khí Đức đáng sợ nhất, sau Panzer.

Cách Rommel dùng khẩu 88

Rommel hiểu giá trị của Flak 88, và ông dùng nó làm pháo chống tăng, tại sa mạc, nơi tầm bắn xa và tốc độ cao của nó là lý tưởng, và nơi kíp pháo, những người được huấn luyện chiến đấu với xe tăng, có thể phá hủy xe tăng Anh ở cự ly hơn 2.000 m, trước khi xe tăng Anh có thể đáp trả. Việc Rommel dùng Flak 88 là mẫu cho các chỉ huy Đức khác, những người học cách dùng súng làm pháo chống tăng, và cấp nó cho các đơn vị chống tăng, và dùng nó tại Nga, nơi nó phá hủy T-34 và KV-1 của Liên Xô, ở cự ly xa, khi xe tăng Đức không thể. Các khẩu Flak 88 của Rommel là nổi tiếng nhất của chiến tranh, và chúng được nhớ trong sách và phim về chiến dịch Bắc Phi, nơi “88” được thể hiện như khẩu pháo đã chặn người Anh, và đã thắng các trận Halfaya Pass và Gazala, và khiến Rommel trở thành “Cáo Sa mạc”.

Nga và phòng thủ nước Đức

Tại Nga, Flak 88 được dùng để phá hủy T-34 và KV-1 của Liên Xô, các năm 1941–1942, khi xe tăng Đức không thể xuyên giáp của chúng, và khi Flak 88 là khẩu pháo Đức duy nhất có thể. Các khẩu Flak 88 tại Nga được dùng trong phòng thủ các vị trí Đức, và trong tấn công các vị trí Liên Xô, và chúng phá hủy số lượng lớn xe tăng Liên Xô, ở cự ly xa, và được kíp xe tăng Liên Xô sợ hãi, những người gọi súng là “88” và học cách tránh nó, bất cứ khi nào có thể. Trong phòng thủ nước Đức, từ 1943 đến 1945, Flak 88 được dùng làm pháo phòng không, trong các tháp pháo phòng không và trong các khẩu đội phòng thủ các thành phố Đức, chống máy bay ném bom Anh và Mỹ, và nó bắn rơi hàng nghìn máy bay Đồng minh, dù không thể ngăn chặn việc ném bom nước Đức, vốn tiếp tục, ngày và đêm, cho đến cuối chiến tranh. Việc Flak 88 phục vụ tại Nga và trong phòng thủ nước Đức là phần cuối trong phục vụ thời chiến của nó, và chính tại đó súng chứng tỏ tính đa năng, như pháo chống tăng và pháo phòng không, trong hai vai trò mà nó được thiết kế cho, và mà nó được dùng, suốt chiến tranh.

8. Bên sử dụng & di sản

Bên sử dụng

Đức

Flak 88 được Đức dùng, bởi Lục quân Đức, Không quân Đức và Waffen-SS, từ 1933 đến 1945, và là pháo phòng không tiêu chuẩn của lực lượng vũ trang Đức, và được dùng tại mọi chiến trường, từ Pháp đến Bắc Phi đến Nga, và trong phòng thủ chính nước Đức. Súng được các đơn vị phòng không của Không quân vận hành, vốn chịu trách nhiệm phòng thủ các thành phố Đức, và bởi các đơn vị phòng không của Lục quân, vốn chịu trách nhiệm phòng thủ quân Đức trên chiến trường, và bởi Waffen-SS, vốn dùng súng làm pháo chống tăng, trong các trận đánh tại Nga và Normandy. Flak 88 là pháo Đức, do công ty Đức thiết kế, chế tạo trong nhà máy Đức, và do binh lính Đức dùng, và trở thành biểu tượng cho lực lượng vũ trang Đức, và cho hỏa lực Đức, trong Thế chiến II.

Người dùng khác

Flak 88 là pháo Đức, nhưng nó được nhiều quân đội khác dùng, trong chiến tranh và lâu sau đó, và phần này theo nó vào tay Đồng minh và vào phục vụ sau chiến tranh trên khắp thế giới. Sau chiến tranh, súng được Pháp, Tây Ban Nha, Nam Tư, Phần Lan và Argentina dùng, những nước dùng Flak 88 thu được làm pháo phòng không đến thập niên 1950–1960, khi chúng được thay bằng pháo hiện đại hơn, và việc nó phục vụ lâu sau chiến tranh là thước đo thành công của nó, vì nó đáng tin cậy, mạnh mẽ, và có sẵn với số lượng lớn như pháo thu được, và không pháo nào khác có thể làm những việc nó làm được. Lục quân Tây Ban Nha, vốn đã dùng nó trong Nội chiến Tây Ban Nha, tiếp tục dùng nó đến thập niên 1960, khi nó được thay bằng pháo Mỹ. Các khẩu súng thu được cũng được Đồng minh dùng trong chiến tranh, những người nghiên cứu chúng để hiểu chiến thuật phòng không Đức và trong một số trường hợp dùng chúng trong chiến đấu chống máy bay Đức trong những tháng cuối chiến tranh: Lục quân Anh dùng chúng tại Bắc Phi, Lục quân Mỹ dùng chúng tại Ý, và Lục quân Liên Xô dùng chúng tại Nga làm pháo chống tăng chống xe tăng Đức. Việc súng được nhiều quân đội dùng đảm bảo nó được nhớ không chỉ như pháo Đức, mà như pháo của Thế chiến II nói chung.

Phục vụ sau chiến tranh khắp thế giới

Sau chiến tranh, Flak 88 được nhiều nước dùng, bao gồm Pháp, Tây Ban Nha, Nam Tư, Phần Lan và Argentina, những nước dùng Flak 88 thu được, và dùng chúng làm pháo phòng không, đến thập niên 1950–1960, khi chúng được thay bằng pháo hiện đại hơn. Việc Flak 88 phục vụ sau chiến tranh là thước đo thành công của nó: nó được chế tạo cho Thế chiến II, nhưng vẫn phục vụ một thập kỷ sau chiến tranh, vì nó đáng tin cậy, vì nó mạnh mẽ, và vì nó có sẵn với số lượng lớn, như pháo thu được, và vì không pháo nào khác có thể làm những việc nó làm được, như pháo phòng không và pháo chống tăng. Flak 88 cũng được Lục quân Tây Ban Nha dùng, vốn đã dùng nó trong Nội chiến Tây Ban Nha, và tiếp tục dùng nó sau chiến tranh, đến thập niên 1960, khi nó được thay bằng pháo Mỹ.

Các khẩu pháo bị Đồng minh thu giữ

Các khẩu Flak 88 thu được được Đồng minh dùng, những người nghiên cứu chúng, và dùng chúng để hiểu chiến thuật phòng không Đức, và, trong một số trường hợp, dùng chúng trong chiến đấu, chống máy bay Đức, trong những tháng cuối chiến tranh. Lục quân Anh dùng Flak 88 thu được tại Bắc Phi, và Lục quân Mỹ dùng Flak 88 thu được tại Ý, và Lục quân Liên Xô dùng Flak 88 thu được tại Nga, nơi chúng được dùng làm pháo chống tăng, chống xe tăng Đức, vốn là cách dùng mà súng được thiết kế cho, ngược lại. Việc Flak 88 được nhiều quân đội khác nhau dùng là thước đo thành công của nó, và đảm bảo súng được nhớ không chỉ như pháo Đức, mà như pháo của Thế chiến II nói chung, và như một trong những vũ khí thành công nhất của chiến tranh.

Di sản & ảnh hưởng

Khẩu pháo nổi tiếng nhất của chiến tranh

Di sản của Flak 88, trên hết, là danh tiếng của nó như khẩu pháo nổi tiếng nhất của Thế chiến II, và như vũ khí được binh lính, phi công và kíp xe tăng Đồng minh sợ hãi, tại mọi chiến trường. “88” trở thành từ đồng nghĩa với hỏa lực Đức, và vẫn được nhớ đến ngày nay, hơn tám mươi năm sau chiến tranh, như khẩu pháo có thể phá hủy bất kỳ xe tăng nào, và có thể bắn rơi bất kỳ máy bay nào, và được dùng trong mọi trận đánh, từ Pháp đến Bắc Phi đến Nga. Danh tiếng của Flak 88 là thước đo thành công của nó, và là lời nhắc rằng danh tiếng của vũ khí không chỉ là tính năng, mà là nỗi sợ mà nó gây ra, và những câu chuyện được kể về nó, bởi những người đã đối mặt với nó, và bởi những người đã dùng nó.

Từ pháo phòng không thành pháo xe tăng

Ảnh hưởng lâu dài nhất của Flak 88 là việc nó được điều chỉnh làm pháo xe tăng, như KwK 36 cho Tiger I, và như KwK 43 cho Tiger II, vốn là pháo xe tăng mạnh nhất của chiến tranh, và đặt ra tiêu chuẩn cho vũ khí xe tăng ảnh hưởng tới thiết kế các xe tăng sau này, bao gồm IS-2 của Liên Xô, Pershing của Mỹ và Centurion của Anh, vốn đều được trang bị pháo có sức mạnh tương tự. Flak 88 cho thấy pháo phòng không, với tốc độ cao và đạn xuyên giáp, có thể được điều chỉnh làm pháo xe tăng, và pháo xe tăng không cần phải được thiết kế từ đầu, mà có thể dựa trên pháo có sẵn, vốn là bài học mà các nhà thiết kế xe tăng đã học, và không quên, ngay cả ngày nay, khi pháo xe tăng vẫn dựa trên pháo phòng không, trong một số trường hợp. Di sản của Flak 88, như pháo xe tăng, quan trọng như di sản của nó như pháo phòng không, và là lời nhắc rằng vũ khí thiết kế cho một mục đích có thể được điều chỉnh cho mục đích khác, và có thể thành công trong cả hai.

Khẩu 88 trong văn hóa đại chúng

Trong văn hóa đại chúng Flak 88 được nhớ như “88”, và nó xuất hiện trong phim, sách và mô hình, và là một trong những khẩu pháo được làm mô hình nhiều nhất thế giới, với bộ kit ở mọi tỷ lệ và mọi biến thể. Câu chuyện của súng — khẩu pháo thiết kế để bắn rơi máy bay, được dùng để phá hủy xe tăng, và trở thành khẩu pháo đáng sợ nhất của chiến tranh — là một trong những câu chuyện hấp dẫn nhất của Thế chiến II, và đã được kể trong các phim về Bắc Phi và về Nga, nơi “88” được thể hiện như khẩu pháo đã chặn người Anh và Liên Xô, và đã thắng các trận Halfaya Pass và Arras. Vị trí của Flak 88 trong văn hóa đại chúng là thước đo danh tiếng của nó, và đảm bảo súng sẽ được nhớ, không chỉ như vũ khí, mà như biểu tượng cho hỏa lực Đức và Thế chiến II.

Khẩu 88 trong Nội chiến Tây Ban Nha

Flak 88 lần đầu tham chiến trong Nội chiến Tây Ban Nha, nơi nó được Quân đoàn Condor Đức dùng, để bắn rơi máy bay Cộng hòa, và nơi nó lần đầu được dùng để phá hủy xe tăng Cộng hòa, vào thời điểm Lục quân Đức không có pháo chống tăng nào có thể xuyên giáp xe tăng Liên Xô mà phe Cộng hòa dùng. Các pháo thủ Đức tại Tây Ban Nha biết rằng pháo Flak 88 có thể phá hủy xe tăng ở cự ly hơn 2.000 m, và họ báo cáo điều này về Berlin, nơi bài học được tiếp thu, và nơi pháo Flak 88 được cấp cho các đơn vị chống tăng, cũng như các đơn vị phòng không, trong Thế chiến II. Nội chiến Tây Ban Nha là thử nghiệm đầu tiên của pháo Flak 88, và nó đã vượt qua, như pháo phòng không và như pháo chống tăng, và chính tại đó danh tiếng của nó như khẩu 88 đã được tạo nên, danh tiếng sẽ theo nó suốt Thế chiến II, và vẫn được nhớ ngày nay.

Hiện vật còn lại

Bảo tàng tại châu Âu

Các khẩu Flak 88 còn lại được lưu giữ trong các bảo tàng tại châu Âu, bao gồm Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Bundeswehr ở Dresden, Musée des Blindés ở Saumur, Pháp, và Bảo tàng Lịch sử Quân sự Pháo binh ở St Petersburg, Nga, nơi súng được trưng bày như ví dụ về pháo phòng không và chống tăng Đức. Các bảo tàng trưng bày súng trên bệ hình chữ thập, để du khách thấy nó lớn thế nào, và hiểu vì sao nó được sợ hãi, và họ kể câu chuyện về việc nó được dùng tại Pháp, Bắc Phi và Nga, và về việc nó được điều chỉnh làm pháo xe tăng, cho Tiger I và Tiger II. Flak 88 là một trong những pháo Đức phổ biến nhất trong các bảo tàng, vì hơn 20.000 khẩu được chế tạo, và vì nhiều khẩu bị Đồng minh thu giữ, và vì chúng được bảo tồn như ví dụ về thiết kế pháo binh Đức.

Bảo tàng ở nước ngoài và bộ sưu tập tư nhân

Ngoài châu Âu, Flak 88 có thể được tìm thấy trong các bảo tàng Mỹ và trong các bộ sưu tập tư nhân, và phần này cho độc giả biết nơi tìm nó. Các khẩu súng còn lại được lưu giữ trong các bảo tàng tại Hoa Kỳ, bao gồm Bảo tàng Quốc gia Thế chiến II ở New Orleans, Bảo tàng Pháo binh Lục quân Hoa Kỳ tại Fort Sill, Oklahoma, và Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia ở Washington, D.C., nơi súng được trưng bày như ví dụ về pháo phòng không Đức, và nhiều khẩu súng này bị lực lượng Mỹ thu giữ tại Bắc Phi và châu Âu, đưa về Hoa Kỳ để thử nghiệm, được kỹ sư Mỹ nghiên cứu, và bắn để thử tính năng. Các nhà sưu tập tư nhân tại châu Âu và Hoa Kỳ cũng giữ súng Flak 88, và súng là một trong những vũ khí Đức được các nhà sưu tập săn lùng nhất, vì lịch sử, sự gắn bó với Rommel và chiến dịch Bắc Phi, và bệ hình chữ thập đặc trưng của nó. Đối với đa số du khách, cách dễ nhất để xem một khẩu là tại Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London, trong các phòng trưng bày Thế chiến II, hoặc tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Bundeswehr ở Dresden, hoặc tại Bảo tàng Quốc gia Thế chiến II ở New Orleans, nơi nó được trưng bày trong bối cảnh chiến dịch Bắc Phi, và kích thước của nó khiến nó dễ tìm, với câu chuyện được kể trên nhãn bên cạnh.

Hoa Kỳ và các nước khác

Các khẩu Flak 88 còn lại cũng được lưu giữ trong các bảo tàng tại Hoa Kỳ, bao gồm Bảo tàng Quốc gia Thế chiến II ở New Orleans, Bảo tàng Pháo binh Lục quân Mỹ tại Fort Sill, Oklahoma, và Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia ở Washington, D.C., nơi súng được trưng bày như ví dụ về pháo phòng không Đức. Nhiều khẩu súng này bị lực lượng Mỹ thu giữ tại Bắc Phi và châu Âu, và được đưa về Hoa Kỳ để thử nghiệm, nơi chúng được kỹ sư Mỹ nghiên cứu, và nơi chúng được bắn, để thử tính năng. Các nhà sưu tập tư nhân tại châu Âu và Hoa Kỳ cũng giữ súng Flak 88, và súng là một trong những vũ khí Đức được các nhà sưu tập săn lùng nhất, vì lịch sử, sự gắn bó với Rommel và chiến dịch Bắc Phi, và bệ hình chữ thập đặc trưng của nó. Việc súng còn tồn tại trong nhiều bảo tàng là thước đo tầm quan trọng lịch sử của nó.

Xem Flak 88 ngày nay

Đối với đa số du khách, cách dễ nhất để xem Flak 88 là tại Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London, nơi súng được trưng bày trong các phòng trưng bày Thế chiến II, hoặc tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Bundeswehr ở Dresden, nơi nó được trưng bày như ví dụ về pháo binh Đức. Du khách không thể tới London hoặc Dresden có thể xem Flak 88 tại Bảo tàng Quốc gia Thế chiến II ở New Orleans, nơi súng được trưng bày trong bối cảnh chiến dịch Bắc Phi. Kích thước của súng khiến nó dễ tìm trong phòng trưng bày bảo tàng, và câu chuyện của nó, được kể trên nhãn bên cạnh, là một trong những câu chuyện thú vị nhất của Thế chiến II: khẩu pháo thiết kế để bắn rơi máy bay, được dùng để phá hủy xe tăng, và trở thành khẩu pháo nổi tiếng nhất của chiến tranh.

9. Câu hỏi thường gặp

Flak 88 là gì?

Flak 88 là pháo phòng không 88 mm của Đức trong Thế chiến II, do Krupp thiết kế. Nó cũng được dùng làm pháo chống tăng, và có thể xuyên khoảng 110 mm giáp ở 1.000 m.

Đã chế tạo bao nhiêu khẩu Flak 88?

Hơn 20.000 khẩu Flak 88 được chế tạo, với mọi phiên bản, từ 1933 đến 1945.

Vì sao Flak 88 được sợ hãi như pháo chống tăng?

Flak 88 có tốc độ đầu nòng cao khoảng 820 m/s, và có thể phá hủy bất kỳ xe tăng Đồng minh nào ở cự ly xa, vào thời điểm xe tăng Đức không thể xuyên giáp Đồng minh. Nó được dùng tại Arras năm 1940, tại đèo Halfaya năm 1941 và tại Nga năm 1941.

Flak 18, 36 và 37 khác nhau thế nào?

Flak 18, 36 và 37 gần như giống hệt nhau, với Flak 36 có nòng ba đoạn và Flak 37 có hệ thống điều khiển hỏa lực mới. Tất cả dùng cùng đạn dược và đều được gọi là “88”.

Flak 88 có được dùng làm pháo xe tăng không?

Có. Thiết kế của Flak 88 được điều chỉnh làm pháo 8,8 cm KwK 36 cho Tiger I, và làm pháo 8,8 cm KwK 43 cho Tiger II, vốn là pháo xe tăng mạnh nhất của chiến tranh.

Tôi có thể xem Flak 88 ở đâu ngày nay?

Các khẩu Flak 88 còn lại được trưng bày tại Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Bundeswehr ở Dresden, Bảo tàng Quốc gia Thế chiến II ở New Orleans và Bảo tàng Lịch sử Quân sự Pháo binh ở St Petersburg.

10. Nguồn

1. Wikipedia, “8.8 cm Flak 18/36/37/41” — sản xuất hơn 20.000 khẩu, thông số kỹ thuật, dùng làm pháo chống tăng và Flak 41.
2. Ian V. Hogg, German Artillery of World War Two (Greenhill Books, 1997) — thiết kế, phát triển và phục vụ của Flak 88.
3. Chris Bishop, The Encyclopedia of Weapons of World War II (Sterling, 2002) — thông số kỹ thuật và so sánh với pháo Đồng minh.
4. Terry Gander, The 88mm Flak (Pen & Sword, 2008) — Flak 88 tại Pháp, Bắc Phi và Nga.
5. Steven J. Zaloga, The Flak 88 in Combat (Osprey Publishing, 2012) — Flak 88 làm pháo chống tăng và cách Rommel dùng nó.
6. Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia, London — các khẩu Flak 88 còn lại và chiến dịch Bắc Phi.