Trận Marne lần thứ nhất

Trận đánh · Tháng 11 10, 2026 · dinhbaochau · Updated Tháng 11 11, 2026

Table of Contents

1. Mở đầu

Trận Marne lần thứ nhất, diễn ra từ ngày 6 đến 12 tháng 9 năm 1914, là trận đánh đã cứu Paris, chặn cuộc xâm lược Pháp của Đức, và quyết định tính chất của Thế chiến I. Tháng 8 năm 1914, quân Đức, thực hiện Kế hoạch Schlieffen, đã quét qua Bỉ và miền bắc Pháp, và đến đầu tháng 9 họ chỉ còn cách Paris chưa đầy 50 km, chính phủ Pháp đã chạy về Bordeaux và quân Pháp đang rút lui.

Tư lệnh Đức, Tướng Alexander von Kluck, quay Tập đoàn quân 1 của mình về phía đông nam, phía đông Paris, để bao vây quân Pháp — và làm vậy ông đã phơi sườn cho Tập đoàn quân 6 của Pháp, đang tập hợp gần Paris dưới quyền Tướng Michel-Joseph Maunoury.

Ngày 6 tháng 9, Tổng tư lệnh Pháp, Tướng Joseph Joffre, ra lệnh phản công, và trận đánh tiếp theo — Kỳ tích Marne — đã đẩy quân Đức lùi về sông Aisne, nơi họ đào hào, và chiến tranh cơ động kết thúc.

Trận Marne được nhớ đến như một trong những bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử: nếu quân Đức chiếm Paris tháng 9 năm 1914, chiến tranh có thể đã kết thúc bằng thắng lợi của Đức, và thế kỷ 20 sẽ khác đi.

Thay vào đó, trận đánh tạo ra bế tắc, và bế tắc tạo ra chiến hào: sau Marne, các đạo quân chạy đua ra biển, đào hào dọc tuyến từ Thụy Sĩ tới eo biển Manche, và chiến đấu bốn năm trong bùn lầy của Mặt trận phía Tây.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Ngày | 6–12 tháng 9 năm 1914 (trận chính 6–9/9) |

| Địa điểm | Sông Marne, phía đông Paris, Pháp |

| Kết quả | Đồng minh thắng; đà tiến của Đức tới Paris bị chặn và Kế hoạch Schlieffen thất bại |

| Chỉ huy Đồng minh | Tướng Joseph Joffre; Tướng Michel-Joseph Maunoury; Tướng Louis Franchet d’Espèrey; Thống chế Sir John French |

| Chỉ huy Đức | Tướng Helmuth von Moltke; Tướng Alexander von Kluck; Tướng Karl von Bülow |

| Lực lượng Đồng minh | Khoảng 1.000.000 quân; khoảng 3.000 khẩu pháo |

| Lực lượng Đức | Khoảng 900.000 quân; khoảng 3.000 khẩu pháo |

| Tổn thất Đồng minh | Pháp khoảng 250.000; Anh khoảng 13.000 |

| Tổn thất Đức | Khoảng 220.000 (ước tính khác nhau) |

3. Bối cảnh

Bối cảnh chiến lược

Kế hoạch Schlieffen là đáp án của Đức cho vấn đề chiến tranh hai mặt trận: Đức, đối mặt với Pháp ở phía tây và Nga ở phía đông, sẽ đánh bại Pháp nhanh chóng, trong sáu tuần, bằng một cuộc vòng lớn qua Bỉ, rồi quay về phía đông đối phó Nga.

Kế hoạch, do Bá tước Alfred von Schlieffen soạn thảo và người kế nhiệm Helmuth von Moltke thực hiện, yêu cầu cánh phải của Đức — Tập đoàn quân 1, dưới quyền Tướng Alexander von Kluck — quét qua Bỉ, đi về phía tây Paris, và bao vây quân Pháp từ phía sau.

Kế hoạch phụ thuộc vào tốc độ, vào việc quân Bỉ kháng cự ít, và vào Lực lượng Viễn chinh Anh — BEF, một đạo quân chuyên nghiệp nhỏ khoảng 100.000 người — quá yếu để tạo khác biệt. Tháng 8 năm 1914, kế hoạch dường như đang thành công: quân Đức chiếm Liège và Brussels, thắng các Trận Biên giới, và đẩy quân Pháp và Anh lùi về Paris trong Cuộc Đại rút lui. Đến đầu tháng 9, quân Đức kiệt sức và dàn trải quá mức: binh lính của họ đã hành quân hàng trăm km trong cái nóng tháng 8, tuyến tiếp tế căng ra, và sức mạnh của họ suy yếu bởi các đơn vị Moltke đã gửi tới Mặt trận phía Đông và bảo vệ sườn.

Tập đoàn quân 1 của Kluck, vốn được lệnh đi về phía tây Paris, quay về phía đông nam, phía đông thủ đô, để truy kích Tập đoàn quân 5 của Pháp đang rút lui, và làm vậy nó vượt sông Marne và phơi sườn phải trước Paris.

Quân Pháp, vốn rút lui hai tuần, thấy cơ hội: Tướng Gallieni, thống đốc quân sự Paris, đã tập hợp một đạo quân mới, Tập đoàn quân 6, dưới quyền Tướng Maunoury, gần Paris, và ông thúc giục Joffre tấn công sườn hở của Kluck.

Tiếp tế quyết định Trận Marne lần thứ nhất nhiều hơn bất kỳ mệnh lệnh nào. Đạn dược, nhiên liệu, thực phẩm và nước phải đi từ các kho xa phía sau tiền tuyến, qua những con đường bị pháo kích, gài mìn hoặc bị cuốn trôi, và mọi chậm trễ ở tiền tuyến đều được cảm nhận trước tiên trong các đoàn tiếp tế.

Phía nào giữ cho pháo của mình có đạn và binh lính của mình có ăn sẽ tiếp tục tấn công; phía nào không thể sẽ buộc phải dừng lại, dù kế hoạch của họ tốt đến đâu. Tại Trận Marne lần thứ nhất, cũng như trong hầu hết các trận đánh thời kỳ này, các sĩ quan hậu cần và lái xe quan trọng không kém các vị tướng, và các bước ngoặt của trận đánh thường có thể truy vết tới một đoàn xe đã đến — hoặc không đến — kịp lúc.

Kế hoạch của hai bên

Không bên nào tại Trận Marne lần thứ nhất biết về đối phương nhiều như các tư lệnh của họ vẫn giả vờ. Báo cáo đến muộn, mâu thuẫn hoặc đơn giản là sai: tù binh phóng đại, trinh sát chỉ thấy một mảnh của mặt trận, và ảnh chụp từ trên không cho thấy các vị trí đã bị bỏ trống.

Các tư lệnh lấp đầy khoảng trống bằng giả định, và những giả định đó đã quyết định các trận đánh. Lịch sử của Trận Marne lần thứ nhất đầy những phán đoán như vậy — một sư đoàn địch được tin là đang ở nơi khác, một sườn được cho là an toàn, một sức mạnh bị đánh giá thấp một nửa — và phía nào có giả định gần với sự thật nhất thường chiến thắng, không phải vì tướng của họ thông minh hơn, mà vì thông tin của họ tốt hơn.

Trước giờ nổ súng

Mệnh lệnh tại Trận Marne lần thứ nhất di chuyển chậm và không đáng tin. Điện thoại dã chiến phụ thuộc vào dây mà pháo kích cắt đứt trong vài phút; radio nặng, tầm ngắn và dễ bị nghe lén; và cuối cùng phần lớn phụ thuộc vào người đưa tin — những người mang mệnh lệnh viết tay vượt qua khoảng đất trống dưới hỏa lực, và đôi khi không bao giờ tới nơi.

Một tiểu đoàn có thể chiến đấu hàng giờ mà không biết các đơn vị bên cạnh đang làm gì, và một sư đoàn có thể chỉ biết về một cuộc đột phá khi đối phương xuất hiện phía sau mình.

Vì vậy trận đánh phải được hiểu như hàng chục trận đánh nhỏ diễn ra trong sự thiếu hiểu biết lẫn nhau một phần, gắn kết bởi một hệ thống chỉ huy luôn chậm hơn diễn biến một bước.

Cuộc chiến rộng lớn hơn

Cuộc chiến rộng lớn hơn đã định hình mọi thứ xảy ra tại Trận Marne lần thứ nhất. Vào thời điểm giao tranh bắt đầu, cuộc xung đột đã kéo dài nhiều năm, và cả hai bên đều đã rút ra những bài học đắt giá về tiếp tế, hỏa lực và tinh thần.

Các tư lệnh cả hai bên đều biết rằng một trận đánh đơn lẻ hiếm khi quyết định một cuộc chiến, nhưng những trận đánh như thế này quyết định liệu quân đội có thể di chuyển, ăn uống và chiến đấu vào tuần sau hay không. Đối với những người lính chiến đấu ở đây, các tranh luận chiến lược trong sở chỉ huy có rất ít ý nghĩa bên cạnh ngọn đồi tiếp theo, con phố tiếp theo hay đoạn nước tiếp theo. Điều quan trọng là pháo binh có nằm trong tầm bắn hay không, khẩu phần có tới hay không, và đơn vị ở sườn có giữ vững vị trí hay không.

Vì vậy hồ sơ về Trận Marne lần thứ nhất phải được đọc trên hai cấp độ cùng lúc: như một chương trong một cuộc chiến lớn hơn nhiều, và như trải nghiệm con người về sợ hãi, kiệt sức và chịu đựng mà không bản đồ sở chỉ huy nào có thể nắm bắt.

Địa hình

Trận đánh diễn ra trên đồng bằng và đồi thoai thoải phía đông Paris, trong thung lũng sông Marne và các nhánh của nó — Ourcq, Petit Morin và Grand Morin — trong một vùng đất với nông trại, làng mạc và rừng cây, bị cắt bởi các con sông chảy từ đông sang tây.

Bản thân sông Marne là một con sông rộng, chảy chậm, và thung lũng của nó là tuyến mà quân Đức đã tiến lên và quân Pháp phản công. Mặt đất trống trải và thoai thoải, ít chướng ngại tự nhiên, và trận đánh là trận đánh cơ động, do các đạo quân hành quân chiến đấu, ngoài trời, trước khi chiến hào được đào.

Các con sông quan trọng: sông Marne, mà BEF vượt qua ngày 9 tháng 9, là tuyến mà quân Đức phải giữ và Đồng minh phải vượt, và việc BEF vượt Marne là hành động mở khoảng trống và quyết định trận đánh. Địa hình Marne cũng giải thích vì sao trận đánh diễn ra ở đó: Paris, thủ đô Pháp, nằm trên sông Seine, cách Marne khoảng 50 km về phía tây, và đà tiến của Đức tới Paris phải vượt Marne để tới thủ đô.

Tập đoàn quân 6 của Pháp, tập hợp gần Paris, là đạo quân có thể tấn công sườn Đức, vì nó dựa vào thủ đô và các tuyến đường sắt tỏa ra từ đó.

Vì sao địa hình quan trọng

Mặt đất tại Trận Marne lần thứ nhất tưởng thưởng cho phía nào nghiên cứu nó. Một sườn đồi, một con sông, một khu rừng hay một ngôi làng đổ nát có thể đáng giá cả một tiểu đoàn, và các tư lệnh đã đi bộ trên mặt đất — hoặc lắng nghe những người đã đi — giành được lợi thế mà không bản đồ nào có thể mang lại.

Giao tranh diễn ra theo mặt đất: tấn công đi tới nơi mặt đất cho phép, phòng thủ được xây nơi mặt đất vững chắc, và những nơi chết chóc nhất trong trận đánh là những nơi mặt đất cho một bên tầm bắn thoáng và bên kia không có chỗ ẩn nấp. Đọc trận đánh mà không có bản đồ là bỏ lỡ một nửa của nó.

Thời tiết và mùa vụ

Thời tiết và mùa vụ là một phần của Trận Marne lần thứ nhất không kém bất kỳ kế hoạch nào của tướng lĩnh. Mưa biến đường thành bùn và khiến máy bay nằm đất; lạnh làm thương binh đóng băng nơi họ nằm và làm tê ngón tay những người cố nạp đạn; nóng và bụi làm nghẹt động cơ và khiến lính hành quân kiệt sức.

Bóng tối, sương mù và khói che giấu di chuyển nhưng cũng khiến không thể phân biệt bạn với thù, và hơn một đơn vị trong trận đánh này đã bắn vào chính quân mình hoặc hành quân nhầm vị trí vì mặt đất trông khác trong bóng tối.

Các tư lệnh hiểu rõ mặt đất và thời tiết — biết nước sẽ ở đâu, đường sẽ giữ được ở đâu, và một người có thể hành quân bao xa trong một ngày — có lợi thế mà không hỏa lực nào thay thế được.

Vì vậy bản đồ của Trận Marne lần thứ nhất không chỉ là ghi chép về nơi giao tranh diễn ra, mà còn là lời nhắc rằng địa lý và khí hậu là những tác nhân trong mọi trận đánh, không chỉ là sân khấu của nó.

4. Lực lượng đối đầu

Lực lượng tấn công

Lực lượng Đồng minh tại Marne là các tập đoàn quân Pháp ở cánh trái và trung tâm, dưới quyền Tướng Joffre, cùng Lực lượng Viễn chinh Anh. Tập đoàn quân 6 của Pháp, dưới quyền Tướng Maunoury, có khoảng 150.000 quân, tập hợp gần Paris, gồm quân đồn trú Paris và binh lính được đưa lên bằng taxi nổi tiếng.

Tập đoàn quân 5 của Pháp, dưới quyền Tướng Franchet d’Espèrey, có khoảng 200.000 quân, và Tập đoàn quân 9, dưới quyền Tướng Foch, có khoảng 150.000. BEF, dưới quyền Thống chế Sir John French, có khoảng 100.000 quân trong hai quân đoàn.

Bộ binh Đức tiến quân tại Pháp tháng 9/1914

Tổng cộng, Đồng minh có khoảng 1.000.000 quân trên mặt trận Marne, với khoảng 3.000 khẩu pháo, gồm pháo dã chiến 75 mm của Pháp, khẩu pháo tốt nhất thời đó, có thể bắn 15 phát mỗi phút. Lực lượng Đức là Tập đoàn quân 1, 2 và 3 của cánh phải Đức, dưới quyền các Tướng Kluck, Bülow và Hausen, với khoảng 900.000 quân và khoảng 3.000 khẩu pháo.

Tập đoàn quân 1, của Kluck, mạnh nhất, với khoảng 320.000 quân, và là đạo quân đã hành quân xa nhất và chiến đấu ác liệt nhất tháng 8. Quân Đức được huấn luyện tốt, trang bị tốt, và tự tin, nhưng họ mệt mỏi, tuyến tiếp tế căng ra, và chỉ huy chia rẽ: Moltke, Tham mưu trưởng, ở sở chỉ huy tại Luxembourg, cách mặt trận hơn 200 km, và đã mất liên lạc với các đạo quân của mình.

Lực lượng phòng thủ và cách đánh

| | Pháp và Anh | Đức |

|—|—|—|—|

| Bộ binh | Tập đoàn quân 5, 6, 9 của Pháp; BEF (2 quân đoàn) | Tập đoàn quân 1, 2, 3 của Đức |

| Pháo binh | Pháo dã chiến 75 mm của Pháp (bắn nhanh); pháo dã chiến Anh | Pháo dã chiến 77 mm của Đức; lựu pháo hạng nặng |

| Kỵ binh | Các sư đoàn kỵ binh Pháp và Anh (trinh sát và truy kích) | Các sư đoàn kỵ binh Đức (che chắn hai sườn) |

| Vận tải | Taxi Paris (khoảng 600 chiếc); đường sắt; hành quân bộ | Hành quân bộ; đoàn tiếp tế kéo bằng ngựa |

| Không quân | Máy bay trinh sát Pháp và Anh (chỉ quan sát) | Máy bay trinh sát Đức (chỉ quan sát) |

Cán cân lực lượng tại Marne gần như cân bằng về quân số, nhưng Đồng minh có lợi thế chiến đấu trên tuyến nội bộ, gần Paris và đường sắt của mình, trong khi quân Đức ở cuối một tuyến tiếp tế dài, xa căn cứ của họ.

Quân Pháp cũng có lợi thế của khẩu pháo 75 mm, có thể bắn nhanh và chính xác hơn pháo dã chiến của Đức, và của niềm tin rằng họ đang chiến đấu vì Paris, vì nước Pháp, và vì nhà cửa của mình.

Quân Đức có lợi thế về huấn luyện và đà tiến, nhưng đà tiến của họ đã cạn: họ đã hành quân một tháng, và không còn quân dự bị. Trận Marne là trận đánh của sự kiệt sức không kém chiến thuật, và phía nào ít kiệt sức hơn đã thắng.

Vũ khí dùng tại Trận Marne lần thứ nhất đã định hình giao tranh theo những cách mà những người lính mang chúng hiểu rõ hơn các tướng lĩnh của họ. Một khẩu súng trường kẹt trong bùn, một khẩu súng máy có thể quét sạch một con phố, một chiếc xe tăng không thể leo dốc, một khẩu pháo có thể nghe thấy nhưng không nhìn thấy — mỗi vũ khí đều có tầm bắn, tốc độ bắn và điểm yếu riêng, và các trận đánh được thắng bởi phía nào biết kết hợp vũ khí của mình với mặt đất.

Các chi tiết kỹ thuật rất quan trọng: cỡ nòng của một khẩu pháo, độ dày giáp của một xe tăng, tầm hoạt động của một radio. Chúng không phải là chú thích của trận đánh; chúng là lý do trận đánh diễn ra như vậy.

Pháo binh, công binh và tiếp tế

Ngoài các sư đoàn liệt kê trong bảng, trận đánh được quyết định bởi những binh chủng ít thấy hơn: pháo binh khai hỏa các đợt pháo kích chuẩn bị, công binh dọn mìn và xây cầu, các đơn vị thông tin giữ liên lạc giữa các tư lệnh với quân tiền tuyến, và các đoàn tiếp tế mang đạn dược, nhiên liệu, thực phẩm và nước ra phía trước.

Tại Trận Marne lần thứ nhất, cũng như trong hầu hết các trận đánh thời kỳ này, phía nào giữ được pháo của mình có đạn và thương binh của mình được sơ tán sẽ có lợi thế quyết định, và phía nào mất liên lạc trước thường mất thế chủ động.

Không quân cũng quan trọng, dù không phải lúc nào cũng theo cách mà các nhà hoạch định hy vọng: máy bay có thể đánh một điểm mạnh hay một đoàn xe trên đường, nhưng chúng không thể giữ đất, và thời tiết xấu có thể khiến chúng nằm đất nhiều ngày liên tiếp.

Vì vậy cán cân lực lượng không bao giờ chỉ đơn thuần là số lượng người và xe tăng; đó là cán cân của các hệ thống, và hệ thống nào gãy trước sẽ quyết định kết quả.

Bộ chỉ huy tối cao Pháp

Tướng Joseph Joffre (Pháp). Tổng tư lệnh quân đội Pháp, người ra lệnh phản công tại Marne ngày 6 tháng 9 năm 1914. Joffre, một sĩ quan điềm tĩnh và có phương pháp, đã giám sát cuộc rút lui của Pháp tháng 8 và cuộc phản công tháng 9, và trở thành anh hùng dân tộc với tư cách người chiến thắng Marne. Sau đó ông chỉ huy quân đội Pháp tới năm 1916.

Tướng Michel-Joseph Maunoury (Pháp). Tư lệnh Tập đoàn quân 6, đơn vị tấn công sườn hở của Kluck từ Paris ngày 6 tháng 9 năm 1914. Maunoury, người được gọi trở lại từ hưu trí, dẫn dắt tập đoàn quân đã cứu Paris, và bị thương năm 1915. Ông qua đời năm 1923.

Thương binh tại Trận Marne lần thứ nhất phụ thuộc vào một chuỗi chăm sóc bắt đầu từ người lính bên cạnh họ. Đội cáng thương đưa họ khỏi tuyến lửa, thường dưới hỏa lực; các trạm cứu thương, trong hầm, hào hay nhà đổ nát, cho họ morphine và băng gạc; và nếu đường cho phép, họ được sơ tán tới các bệnh viện dã chiến rồi xa hơn về phía sau.

Nhiều người chết vì vết thương mà một bệnh viện hiện đại đã chữa được, và nhiều người sống sót vì một đồng đội đã tới kịp lúc. Câu chuyện y tế của trận đánh không thể tách rời các con số thương vong của nó: sự khác biệt giữa chết và bị thương, và giữa bị thương và chết vì vết thương, là thước đo mức độ hiệu quả của chuỗi chăm sóc đó.

Các tư lệnh tập đoàn quân tại Marne

Tướng Joseph Gallieni (Pháp). Thống đốc quân sự Paris, người tập hợp Tập đoàn quân 6 gần Paris, thúc giục Joffre tấn công, và trưng dụng taxi Paris để chở viện binh ra mặt trận. Gallieni, người hùng của Marne, trở thành Bộ trưởng Chiến tranh năm 1915 và qua đời năm 1916.

Tướng Ferdinand Foch (Pháp). Tư lệnh Tập đoàn quân 9, đơn vị giữ trung tâm tại đầm lầy Saint-Gond trước Tập đoàn quân 2 và 3 của Đức. Foch, người sau này chỉ huy toàn bộ quân Đồng minh năm 1918, được nhớ tới vì tinh thần tấn công và vì bức điện của ông: My centre is giving way, my right is retreating, situation excellent, I am attacking.

Dân thường bị cuốn vào Trận Marne lần thứ nhất theo những cách mà lịch sử quân sự thường bỏ qua. Nông dân, chủ cửa hàng, trẻ em và người già thấy làng mình biến thành chiến trường, nhà mình thành điểm mạnh, ruộng mình thành bãi mìn.

Một số bỏ chạy, một số trốn trong hầm, và một số bị giết bởi đạn pháo bắn vào các mục tiêu mà họ không thể thấy. Tổn thất của họ khó đếm nhất, vì không quân đội nào ghi tên họ, và nỗi đau của họ là phần của trận đánh không có đài tưởng niệm.

Bất kỳ câu chuyện trung thực nào về Trận Marne lần thứ nhất cũng phải nhớ rằng trận đánh diễn ra không phải trên đất trống mà ở những nơi người dân sinh sống, và những người đó đã phải trả giá.

Các chỉ huy Anh và Đức

Thống chế Sir John French (Anh). Tư lệnh Lực lượng Viễn chinh Anh, đơn vị tiến vào khoảng trống giữa Tập đoàn quân 1 và 2 của Đức và vượt sông Marne ngày 9 tháng 9 năm 1914. French, mà cách chỉ huy Lực lượng Viễn chinh Anh của ông bị chỉ trích, đã bị thay thế năm 1915 bởi Sir Douglas Haig.

Tướng Alexander von Kluck (Đức). Tư lệnh Tập đoàn quân 1 của Đức, mà cú quay về phía đông nam, phía đông Paris, đã phơi sườn của ông và mở khoảng trống quyết định trận đánh. Kluck, một vị tướng cứng rắn và hung hăng, bị thương năm 1915 và không bao giờ nắm quyền chỉ huy ngoài mặt trận nữa. Ông qua đời năm 1934.

Các nguồn về Trận Marne lần thứ nhất không đồng đều, và sử gia phải cân nhắc chúng cẩn thận. Lịch sử chính thức được viết để biện minh cho các quyết định; nhật ký đơn vị được viết vội vàng và trong bóng tối; hồi ký được viết nhiều năm sau, khi ký ức đã dịu đi hoặc sắc nét hơn; và hồ sơ của phía thua thường bị phá hủy.

Các con số khác nhau giữa các nguồn, đôi khi rất khác nhau, và các số liệu trong bài này được đưa ra dưới dạng khoảng vì lý do đó. Khi các nguồn bất đồng, bài này theo học thuật hiện đại được chấp nhận rộng rãi nhất, và nói rõ khi bằng chứng thực sự không chắc chắn.

Chỉ huy và trách nhiệm

Quyền chỉ huy tại Trận Marne lần thứ nhất mang một sức nặng khó nắm bắt khi nhìn lại từ sự an toàn của hậu thế. Các vị tướng ra lệnh tấn công biết rằng mệnh lệnh của họ sẽ giết chết binh lính, kể cả những người họ đã cùng phục vụ nhiều năm, và họ vẫn ra lệnh, vì phương án thay thế — bất động, rút lui, trì hoãn — dường như còn tệ hơn.

Một số người đã đúng và một số đã sai, và lịch sử đã phán xét họ tương ứng, nhưng sự phán xét hiếm khi đơn giản: một vị tướng thận trọng tại Trận Marne lần thứ nhất có thể đã liều lĩnh ở nơi khác, và một vị tướng chiến thắng ở đây có thể đã chiến thắng bằng cách hy sinh những sinh mạng mà một kế hoạch tốt hơn đã cứu được.

Các tiểu sử trong mục này nên được đọc với điều đó trong đầu. Đây không phải là những nhân vật trong truyền thuyết mà là những quân nhân chuyên nghiệp, làm việc với thông tin không đầy đủ, chịu áp lực chính trị, và nắm trong tay sinh mạng của hàng nghìn người.

Các quyết định của họ — tốt và xấu — là lý do trận đánh diễn ra như vậy, và là lý do nó vẫn được nghiên cứu cho đến ngày nay.

5. Diễn biến mở đầu

Những nước đi mở đầu

Trận đánh bắt đầu ngày 6 tháng 9 năm 1914, khi Tập đoàn quân 6 của Maunoury tấn công sườn hở của Kluck từ phía tây, từ hướng Paris. Cuộc tấn công khiến quân Đức bất ngờ, và Kluck, vốn đang hành quân về phía đông nam, buộc phải quay quân lại đối mặt phía tây, về phía Paris.

Giao tranh ác liệt, và Tập đoàn quân 6, gồm quân đồn trú Paris và binh lính được đưa lên bằng taxi, giữ vững vị trí, dù ít quân và yếu hỏa lực hơn. Ngày 7 tháng 9, Gallieni, thống đốc quân sự Paris, trưng dụng khoảng 600 taxi Paris để chở viện binh — khoảng 6.000 người thuộc Sư đoàn 7 — tới mặt trận tại Nanteuil-le-Haudouin, trong câu chuyện taxi Marne nổi tiếng.

Các taxi, mỗi chiếc chạy hai chuyến, chở binh lính tới trận đánh, và câu chuyện taxi trở thành huyền thoại, dù hiệu quả quân sự của chúng nhỏ: số người chúng chở chỉ là một phần nhỏ của Tập đoàn quân 6, và trận đánh được thắng bởi bộ binh và pháo binh, không phải taxi.

Ngày 8 tháng 9, BEF và Tập đoàn quân 5 của Pháp tiến vào khoảng trống giữa Tập đoàn quân 1 và 2 của Đức, khoảng trống mở ra vì Kluck quay về phía tây đối mặt Maunoury, trong khi Tập đoàn quân 2 của Bülow tiếp tục tiến về phía nam.

Khoảng trống rộng khoảng 50 km, và BEF, dưới quyền Sir John French, hành quân vào đó, vượt sông Marne ngày 9 tháng 9, cùng Tập đoàn quân 5 của Pháp bên phải. Quân Đức, không có quân dự bị để lấp khoảng trống, có nguy cơ bị bao vây, và bộ chỉ huy của họ, vốn mất liên lạc, cuối cùng hiểu ra nguy hiểm: ngày 9 tháng 9, Moltke cử sĩ quan tham mưu, Trung tá Richard Hentsch, tới mặt trận, với quyền ra lệnh rút lui nếu ông thấy cần thiết, và Hentsch, sau khi thăm Kluck và Bülow, ra lệnh Tập đoàn quân 1 và 2 rút về sông Aisne. Ở trung tâm, tại đầm lầy Saint-Gond, Tập đoàn quân 9 của Pháp, dưới quyền Tướng Foch, giữ vững trước Tập đoàn quân 2 và 3 của Đức, trong một số trận giao tranh ác liệt nhất.

Cuộc rút lui của Đức bắt đầu ngày 9 tháng 9, và đến ngày 12 tháng 9 quân Đức đã rút về Aisne, nơi họ đào hào, và cuộc chạy đua ra biển bắt đầu.

Tinh thần tại Trận Marne lần thứ nhất không phải là khẩu hiệu mà là một thực tế thể chất. Những người lính đã ăn, đã ngủ và tin tưởng sĩ quan của mình chiến đấu khác hẳn những người đói, kiệt sức và không có người chỉ huy, và cùng một đơn vị có thể dũng cảm vào ngày này và suy sụp vào ngày hôm sau.

Nỗi sợ là phổ biến — các cựu binh thừa nhận điều đó một cách thẳng thắn — và điều khiến người lính tiếp tục chiến đấu hiếm khi là lòng căm thù đối phương mà là lòng trung thành với những người bên cạnh, nỗi xấu hổ khi bỏ chạy, và thói quen đơn giản là tuân lệnh.

Lịch sử trận đánh thường mô tả tinh thần như thể đó là phẩm chất của các đạo quân; tại Trận Marne lần thứ nhất đó là phẩm chất của những nhóm nhỏ người lính, và nó có thể sụp đổ trong một buổi chiều.

6. Trận đánh chính

Cuộc tấn công chính

Quân Đồng minh tiến vào khoảng trống tại Marne

Thời khắc khủng hoảng

Trận đánh của người lính

Đối với những người lính, trận đánh được trải nghiệm thành từng mảnh: một cuộc hành quân dài hay một xuồng đổ bộ chật chội, một loạt đạn bất ngờ, nhiều giờ chờ đợi dưới pháo kích, một đợt lao ngắn qua khoảng đất trống, rồi lại công việc đào công sự.

Mệnh lệnh từ cấp trên đến muộn hoặc không đến, và các sĩ quan cấp thấp cùng các trung sĩ đưa ra những quyết định quan trọng, thường chỉ với hiểu biết mơ hồ về những gì đang diễn ra cách đó một kilômét.

Thông tin liên lạc rất mong manh — điện thoại dã chiến bị pháo kích cắt đứt, radio hỏng khi thời tiết ẩm ướt, người đưa tin không bao giờ tới — và bức tranh trong mỗi sở chỉ huy luôn chậm hơn giao tranh nhiều giờ. Đó là lý do lịch sử của Trận Marne lần thứ nhất được viết từ nhiều câu chuyện nhỏ: nhật ký của một đại đội, báo cáo của một phi công, ghi chép của một bác sĩ phẫu thuật, lời khai của một tù binh.

Không một nguồn nào thấy được toàn bộ trận đánh, và nhiệm vụ của sử gia là ghép các mảnh lại với nhau mà không bịa ra những phần còn thiếu.

7. Bước ngoặt

Thời khắc quyết định

Bước ngoặt của trận đánh là quyết định của Kluck quay về phía đông nam, phía đông Paris, thay vì đi về phía tây thủ đô như Kế hoạch Schlieffen yêu cầu. Quyết định phơi sườn của ông trước Tập đoàn quân 6 của Maunoury, và mở khoảng trống giữa Tập đoàn quân 1 và 2 mà BEF và Tập đoàn quân 5 của Pháp khai thác.

Kluck đưa ra quyết định vì ông tin quân Pháp đã bị đánh bại và đang rút lui, và vì ông muốn bao vây họ, và ông không sai về tình trạng của họ — nhưng ông sai về ý chí chiến đấu của họ, và về sự tồn tại của một đạo quân Pháp mới gần Paris.

Quyết định là gốc rễ của thất bại Đức, và đó là quyết định của một vị tướng duy nhất, ngoài mặt trận, không có lệnh từ cấp trên, và nó đã quyết định chiến tranh. Bước ngoặt thứ hai là lệnh rút lui của Hentsch ngày 9 tháng 9.

Hentsch, một sĩ quan tham mưu không có quyền chỉ huy riêng, được Moltke cử đi đánh giá tình hình, và ông ra lệnh rút lui theo quyền của mình, sau khi thăm mặt trận và kết luận các đạo quân Đức có nguy cơ bị bao vây.

Lệnh này vẫn được tranh luận cho tới nay: một số sử gia nói rút lui là cần thiết, vì khoảng trống không thể lấp; số khác nói nó quá sớm, vì quân Đức vẫn còn mạnh và quân Pháp kiệt sức.

Bài học chiến thuật

Các con số tại Trận Marne lần thứ nhất che giấu nhiều như chúng tiết lộ. Một sư đoàn được liệt kê đủ quân số có thể chỉ còn một nửa binh lính khỏe mạnh, số còn lại ốm, nghỉ phép hoặc bị điều đi; một trung đoàn đã chiến đấu một tuần có thể chỉ còn là cái bóng của chính nó; và những người lính được tính là tăng viện có thể đến mà không có súng, không được huấn luyện hoặc không có sĩ quan.

Các báo cáo quân số, tài liệu mà sử gia dựa vào, là những bức ảnh chụp nhanh trong sự hỗn loạn của chiến tranh, và chúng tô điểm cho phía viết ra chúng. Vì vậy các con số trong bài này nên được đọc như những bậc độ lớn — đủ để cho thấy cán cân lực lượng, nhưng không đủ chính xác để giải quyết một tranh luận tới từng người lính cuối cùng.

Cách đánh giá một bước ngoặt

Bước ngoặt rất dễ gọi tên khi nhìn lại và rất khó nhận ra vào thời điểm đó, và Trận Marne lần thứ nhất cũng không ngoại lệ. Các tư lệnh chiến đấu ở đây không biết giờ nào sẽ quyết định trận đánh; họ chỉ biết rằng đợt tấn công tiếp theo có thể phá vỡ đối phương hoặc phá vỡ chính binh lính của mình.

Vì vậy các sử gia đánh giá một bước ngoặt không bằng một khoảnh khắc kịch tính đơn lẻ mà bằng những gì thay đổi sau đó: liệu tiếp tế có còn tới được tiền tuyến hay không, liệu quân dự bị có còn hay không, liệu phía thua có còn lựa chọn được bước đi tiếp theo hay không.

Tại Trận Marne lần thứ nhất, sự thay đổi thể hiện rõ trong các mệnh lệnh tiếp theo, trong vùng đất đổi chủ và giữ được đổi chủ, và trong các báo cáo ngày càng tự tin ở một phía và ngày càng tuyệt vọng ở phía bên kia. Đó là tiêu chuẩn mà mục này áp dụng: không phải sự kịch tính của khoảnh khắc, mà là hướng đi của mọi thứ sau đó, và lý do tại sao thế chủ động chuyển từ bên này sang bên kia và không quay trở lại.

8. Thương vong & tổn thất

Cái giá sinh mạng

Số liệu thương vong của Trận Marne lần thứ nhất chỉ là ước tính, và các nguồn khác nhau, đặc biệt đối với tổn thất của Đức. Tổn thất của Pháp thường được đưa ra là khoảng 250.000 người chết, bị thương và mất tích, trong đó khoảng 80.000 người chết — một cái giá khủng khiếp cho một trận đánh kéo dài một tuần, và là thước đo cường độ giao tranh.

Tổn thất của Anh khoảng 13.000 người chết, bị thương và mất tích, gồm khoảng 1.700 người chết. Tổn thất của Đức thường được đưa ra là khoảng 220.000 người chết, bị thương và mất tích, dù một số nguồn đưa ra cao hơn, 250.000, và số liệu Đức ít được ghi chép hơn số liệu Pháp.

Tổng thương vong của trận đánh khoảng 500.000 người, trong một tuần giao tranh, và trận đánh là một trong những trận đẫm máu nhất của Thế chiến I, dù nó diễn ra trước khi chiến hào được đào và trước khi chiến tranh trở thành chiến tranh tiêu hao.

Thống kê tổn thất

| | Pháp và Anh | Đức |

|—|—|—|—|

| Chết | Pháp khoảng 80.000; Anh khoảng 1.700 | Khoảng 70.000-80.000 (ước tính) |

| Bị thương và mất tích | Pháp khoảng 170.000; Anh khoảng 11.000 | Khoảng 140.000-150.000 |

| Tổng cộng | Pháp khoảng 250.000; Anh khoảng 13.000 | Khoảng 220.000 (ước tính khác nhau) |

Vết thương, chôn cất và hồ sơ

Đằng sau mỗi con số thương vong là một hệ thống y tế chịu sức ép lớn. Thương binh được cáng khỏi tuyến lửa bởi đội cáng thương, điều trị tại các trạm cứu thương, rồi chuyển đi — khi đường sá và thời tiết cho phép — tới các bệnh viện dã chiến, rồi tới các bệnh viện hậu phương xa phía sau.

Nhiều người bị thương tại Trận Marne lần thứ nhất không chết trên chiến trường mà chết vì vết thương, sốc và nhiễm trùng trong những giờ và ngày sau đó, và ranh giới giữa sống và chết thường phụ thuộc vào việc một người được tiếp cận nhanh đến đâu và phải di chuyển bao xa.

Người chết được chôn nơi họ ngã xuống hoặc trong các nghĩa trang tạm, và tên họ được ghi lại tốt nhất có thể trong hoàn cảnh đó; trong sự hỗn loạn của trận đánh, một số người bị ghi là mất tích trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đó là một lý do khiến các con số trong bảng trên được đưa ra dưới dạng khoảng: chúng là những gì tốt nhất mà hồ sơ còn lại cho phép, không phải số đếm chính xác, và các sử gia khác nhau, làm việc với các kho lưu trữ khác nhau, sẽ luôn đi tới những tổng số hơi khác nhau.

9. Hậu quả

Kết quả trước mắt

Trận Marne lần thứ nhất đã cứu Paris và chặn Kế hoạch Schlieffen, và quyết định tính chất của Thế chiến I. Sau Marne, quân Đức rút về Aisne, nơi họ đào hào, và quân Đồng minh, truy kích họ, đào hào đối diện, và cuộc chạy đua ra biển bắt đầu: các đạo quân kéo dài tuyến về phía bắc, tới eo biển Manche, và đến tháng 11 năm 1914 Mặt trận phía Tây là một tuyến chiến hào liên tục từ Thụy Sĩ tới biển.

Đài tưởng niệm Chiến thắng Marne tại Mondement

Chiến tranh cơ động kết thúc, và chiến tranh tiêu hao bắt đầu, kéo dài bốn năm, khiến hàng triệu người chết, và kết thúc bằng thất bại của Đức năm 1918. Trận Marne được nhớ như trận đánh ngăn chặn thắng lợi của Đức năm 1914, và như trận đánh khiến Thế chiến I trở thành cuộc chiến như nó đã diễn ra.

Di sản của Marne được bảo tồn ở Pháp, nơi trận đánh được nhớ như Kỳ tích Marne, và trong các nghĩa trang cùng đài tưởng niệm của vùng, trên hết là Đài tưởng niệm Chiến thắng Marne tại Mondement. Các taxi Marne được bảo tồn trong bảo tàng, và câu chuyện taxi được kể cho mọi học sinh Pháp.

Trận đánh còn được nhớ trong lịch sử quân sự như ví dụ kinh điển về tấn công sườn, khai thác khoảng trống, và tầm quan trọng của một quyết định duy nhất — cú quay về phía đông nam của Kluck — trong việc quyết định số phận một cuộc chiến.

10. Di sản & tưởng niệm

Di sản lâu dài

Các sử gia đánh giá trận đánh ra sao

Các sử gia vẫn tranh luận về Trận Marne lần thứ nhất, và cuộc tranh luận là một phần di sản của trận đánh. Một số nhấn mạnh các quyết định của các tư lệnh và chất lượng của các kế hoạch; những người khác nhấn mạnh các con số, hậu cần và thời tiết; vẫn có những người khác nhấn mạnh trải nghiệm của những người lính bình thường, mà lòng dũng cảm và sức chịu đựng của họ đã quyết định những gì các kế hoạch có thể đạt được.

Không một lời giải thích đơn lẻ nào là đủ, và sử gia trung thực luôn chừa chỗ cho tất cả. Điều không còn nghi ngờ là trận đánh có ý nghĩa đối với những người đã chiến đấu và đối với các gia đình chờ tin tức về họ, và những hệ quả của nó — đối với các đạo quân, đối với dân thường bị cuốn vào giao tranh, và đối với diễn biến của chiến tranh — kéo dài vượt xa phát súng cuối cùng.

Các đài tưởng niệm, nghĩa trang và bảo tàng đánh dấu chiến trường ngày nay không chỉ là nơi tưởng niệm; chúng còn là lời cảnh báo. Chúng ghi lại những gì đã xảy ra khi ngoại giao thất bại và quân đội được cử đi giải quyết những điều mà các chính trị gia không thể, và chúng yêu cầu mỗi du khách hãy nhớ tới cái giá phải trả.

11. Câu hỏi thường gặp

Trận Marne lần thứ nhất diễn ra khi nào?

Từ ngày 6 đến 12 tháng 9 năm 1914. Trận đánh chính diễn ra từ 6 đến 9 tháng 9, khi cuộc phản công của Pháp đẩy quân Đức lùi lại, và cuộc rút lui của Đức về Aisne hoàn thành ngày 12 tháng 9.

Kỳ tích Marne là gì?

Tên gọi ở Pháp dành cho Trận Marne lần thứ nhất, vì các đạo quân Pháp, vốn rút lui hai tuần và dường như đã bị đánh bại, đã quay lại và đánh bại các đạo quân Đức đang tiến về Paris. Tên gọi nắm bắt cảm giác rằng nước Pháp được cứu bởi một phép màu, dù thực tế nó được cứu bởi lòng dũng cảm của binh lính và sai lầm của kẻ thù.

Taxi Marne là gì?

Khoảng 600 taxi Paris, được Tướng Gallieni, thống đốc quân sự Paris, trưng dụng ngày 7 tháng 9 năm 1914, để chở khoảng 6.000 người thuộc Sư đoàn 7 ra mặt trận tại Nanteuil-le-Haudouin. Các taxi trở thành huyền thoại, dù hiệu quả quân sự của chúng nhỏ: số người chúng chở chỉ là một phần nhỏ của Tập đoàn quân 6.

Ai thắng Trận Marne lần thứ nhất?

Đồng minh — Pháp và Anh. Các đạo quân Pháp, dưới quyền Joffre, và Lực lượng Viễn chinh Anh, dưới quyền Sir John French, đã chặn đà tiến của Đức tới Paris, đẩy quân Đức lùi về Aisne, và chấm dứt Kế hoạch Schlieffen. Trận đánh là một thắng lợi quyết định của Đồng minh, dù nó không kết thúc chiến tranh: nó mở đầu bốn năm chiến tranh chiến hào.

Có bao nhiêu người chết tại Marne?

Tổng cộng khoảng 500.000 thương vong: khoảng 250.000 người Pháp, khoảng 13.000 người Anh, và khoảng 220.000 người Đức, chết, bị thương và mất tích. Người Pháp chết khoảng 80.000, và người Đức chết khoảng 70.000 đến 80.000. Các con số chính xác khác nhau giữa các nguồn.

Điều gì đã xảy ra sau Marne?

Quân Đức rút về sông Aisne, nơi họ đào hào, và quân Đồng minh đào hào đối diện. Các đạo quân sau đó chạy đua ra biển, kéo dài tuyến về phía bắc tới eo biển Manche, và đến tháng 11 năm 1914 Mặt trận phía Tây là một tuyến chiến hào liên tục từ Thụy Sĩ tới biển. Chiến tranh cơ động kết thúc, và chiến tranh tiêu hao bắt đầu.

12. Nguồn

Wikipedia, “First Battle of the Marne” — ngày tháng, chỉ huy, quân số và số liệu thương vong.
Barbara W. Tuchman, The Guns of August (Macmillan, 1962) — lịch sử kinh điển về giai đoạn mở đầu của Thế chiến I.
Encyclopædia Britannica, “First Battle of the Marne” — bối cảnh và kết quả.
Holger Herwig, The Marne, 1914: The Opening of World War I and the Battle That Changed the World (Random House, 2009) — lịch sử hiện đại của trận đánh.
John Keegan, The First World War (Knopf, 1998) — Marne và cuộc đua tới biển.