Trận Tannenberg

1. Mở đầu

Trận đánh này thực ra không diễn ra tại Tannenberg chút nào, mà gần các làng Allenstein và Hohenstein, cách chiến trường thời trung cổ Tannenberg khoảng 30 km, nơi năm 1410 một quân đội Ba Lan–Litva đã đánh bại Hiệp sĩ Teuton. Hindenburg cố tình chọn cái tên này, để trình bày thắng lợi như một sự trả thù cho thất bại năm 1410, và cái tên đã ở lại. Trận Tannenberg, diễn ra từ ngày 26 đến ngày 30 tháng 8 năm 1914 trong các khu rừng và hồ của Đông Phổ, là một trong những thắng lợi trọn vẹn nhất của Thế chiến I, và một trong những trận đánh nổi tiếng nhất trong lịch sử Đức. Một quân đội Đức khoảng 150.000 người, dưới quyền Tướng Paul von Hindenburg và tham mưu trưởng của ông, Tướng Erich Ludendorff, đã bao vây và tiêu diệt Tập đoàn quân 2 của Nga, dưới quyền Tướng Alexander Samsonov, bắt khoảng 92.000 tù binh và giết hoặc làm bị thương ước tính 30.000 người nữa. Bản thân Samsonov, nhận ra quân đội của mình đã mất, đã tự sát trong rừng ngày 30 tháng 8. Trận đánh là thảm họa đối với Nga và là thắng lợi đối với Đức: nó chấm dứt cuộc xâm lược Đông Phổ của Nga, khiến Hindenburg và Ludendorff trở thành anh hùng dân tộc, và mang lại cho Đức một thắng lợi mà nước này sẽ nhớ — và thần thoại hóa — trong ba mươi năm tiếp theo.

Tannenberg được nhớ tới vì hai lý do. Thứ nhất là quy mô thắng lợi: cả một tập đoàn quân bị tiêu diệt trong năm ngày, và quân Nga mất nhiều người tại Tannenberg hơn quân Anh mất trong ngày đầu tiên của trận Somme. Thứ hai là cái tên: như đã nói, trận đánh không diễn ra tại Tannenberg, nhưng Hindenburg đã chọn cái tên có chủ đích. Bài viết này trình bày những gì đã xảy ra tại Tannenberg, quân Đức đã thắng trọn vẹn như thế nào, và vì sao trận đánh quan trọng, cả năm 1914 lẫn trong những thập kỷ sau đó.

2. Thông tin chính

Ngày	26–30 tháng 8 năm 1914
Địa điểm	Đông Phổ, gần Allenstein và Hohenstein (nay là Olsztyn, Ba Lan)
Kết quả	Đức thắng quyết định; Tập đoàn quân 2 của Nga bị tiêu diệt
Chỉ huy Đức	Tướng Paul von Hindenburg (Tập đoàn quân 8); Thiếu tướng Erich Ludendorff (tham mưu trưởng); Trung tá Max Hoffmann (tác chiến)
Chỉ huy Nga	Tướng Alexander Samsonov (Tập đoàn quân 2, tự sát ngày 30 tháng 8); Tướng Paul von Rennenkampf (Tập đoàn quân 1)
Lực lượng Đức	Khoảng 150.000 quân thuộc Tập đoàn quân 8
Lực lượng Nga	Tập đoàn quân 2 khoảng 150.000–200.000 quân; Tập đoàn quân 1 khoảng 200.000 quân (không tham chiến)
Tổn thất Đức	Ước tính 12.000–15.000 thương vong
Tổn thất Nga	Khoảng 30.000 người chết và bị thương (ước tính); khoảng 92.000 tù binh; khoảng 500 khẩu pháo bị bắt

3. Bối cảnh

Kế hoạch Schlieffen và Mặt trận phía Đông

Trận Tannenberg là kết quả của kế hoạch chiến tranh Đức, Kế hoạch Schlieffen, vốn giả định rằng Đức sẽ chiến đấu trên hai mặt trận — chống Pháp ở phía tây và Nga ở phía đông — và sẽ đánh bại Pháp trước, trong một chiến dịch nhanh chóng, rồi quay về phía đông để giải quyết Nga. Kế hoạch chỉ để lại một lực lượng nhỏ, Tập đoàn quân 8, phòng thủ Đông Phổ trước quân Nga, trong khi phần lớn Lục quân Đức xâm lược Pháp. Kế hoạch giả định Nga sẽ động viên chậm chạp, và Tập đoàn quân 8 có thể giữ Đông Phổ cho đến khi chiến dịch ở phía tây kết thúc. Thực tế, Nga động viên nhanh hơn nhiều so với quân Đức kỳ vọng: đến giữa tháng 8 năm 1914, hai tập đoàn quân Nga — Tập đoàn quân 1, dưới quyền Tướng Paul von Rennenkampf, và Tập đoàn quân 2, dưới quyền Tướng Alexander Samsonov — đã xâm lược Đông Phổ, và Tập đoàn quân 8, dưới quyền Tướng Maximilian von Prittwitz, có nguy cơ bị áp đảo. Prittwitz, người đã thua Trận Gumbinnen ngày 20 tháng 8, hoảng loạn và ra lệnh rút lui về phía sau sông Vistula, bỏ Đông Phổ cho quân Nga. Bộ tư lệnh tối cao Đức, OHL, cách chức Prittwitz và thay ông bằng Hindenburg, một tướng đã nghỉ hưu được gọi trở lại, cùng Ludendorff, một sĩ quan tham mưu đã nổi bật tại Liège. Hindenburg và Ludendorff tới sở chỉ huy Tập đoàn quân 8 ngày 23 tháng 8, và họ lập tức thay đổi kế hoạch: thay vì rút lui, họ sẽ tấn công.

Cuộc xâm lược của Nga

Cuộc xâm lược Đông Phổ của Nga, nhìn lại, là một nhu cầu chiến lược và một thảm họa chiến thuật. Nga đã hứa với đồng minh Pháp rằng họ sẽ tấn công Đức càng sớm càng tốt sau khi động viên, để kéo quân Đức khỏi Mặt trận phía Tây. Lời hứa được giữ: quân Nga xâm lược Đông Phổ giữa tháng 8 năm 1914, trước khi họ hoàn toàn sẵn sàng, với hai tập đoàn quân được tiếp tế kém, chỉ huy kém, và không thể liên lạc với nhau. Tập đoàn quân 1, dưới quyền Rennenkampf, xâm lược từ phía đông, và Tập đoàn quân 2, dưới quyền Samsonov, xâm lược từ phía nam, và kế hoạch là hai tập đoàn quân sẽ hội quân tấn công Tập đoàn quân 8 của Đức và nghiền nát nó giữa hai gọng kìm. Nhưng hai tư lệnh Nga ghét nhau — Rennenkampf và Samsonov đã cãi nhau trong Chiến tranh Nga–Nhật, và không nói chuyện với nhau kể từ đó — và họ không hợp tác. Rennenkampf, sau khi thắng Trận Gumbinnen ngày 20 tháng 8, dừng lại để nghỉ ngơi và tiếp tế, và không tiến quân để yểm trợ Samsonov. Samsonov, đang tiến về phía bắc vào Đông Phổ, bị bỏ lại một mình, và tập đoàn quân của ông trải dài trên một mặt trận dài, với hai sườn bị hở. Quân Đức, vốn chặn và giải mã các thông điệp vô tuyến của Nga — quân Nga truyền tin không mã hóa, không dùng mật mã — biết chính xác Samsonov ở đâu, và Rennenkampf không ở đâu.

Đông Phổ và hồ Masuria

Trận Tannenberg diễn ra tại Đông Phổ, tỉnh cực đông của Đế quốc Đức, một vùng rừng, hồ và đầm lầy nằm giữa sông Vistula ở phía tây và biên giới Nga ở phía đông. Trận đánh diễn ra tại vùng Hồ Masuria, một vùng có hơn 2.000 hồ, nối với nhau bằng sông và kênh đào, phủ đầy rừng rậm. Các hồ và rừng khiến vùng này khó di chuyển qua, và chúng dồn các tập đoàn quân vào những hành lang hẹp, nơi chúng có thể bị bẫy và tiêu diệt. Tập đoàn quân 2 của Nga, tiến về phía bắc từ biên giới Ba Lan, phải đi qua vùng hồ, và các quân đoàn của nó bị các hồ tách khỏi nhau, khiến chúng khó yểm trợ lẫn nhau. Quân Đức, vốn hiểu rõ địa hình, đã dùng các hồ làm lợi thế: họ dùng hồ để bảo vệ sườn, và dùng các hành lang hẹp giữa các hồ để bẫy quân Nga. Địa hình của Đông Phổ, cuối cùng, là đồng minh của Đức không kém gì chính Lục quân Đức.

Allenstein, Hohenstein và Tannenberg

Trận đánh diễn ra quanh các thị trấn Allenstein (nay là Olsztyn, Ba Lan) và Hohenstein (nay là Olsztynek, Ba Lan), cách làng Tannenberg (nay là Stębark, Ba Lan) khoảng 30 km, nơi trận đánh thời trung cổ diễn ra năm 1410. Tập đoàn quân 8 của Đức đóng tại Allenstein, và Tập đoàn quân 2 của Nga đang tiến về phía bắc tới thị trấn, khi quân Đức bao vây nó. Bản thân thị trấn Tannenberg không đóng vai trò gì trong trận đánh, và cái tên được Hindenburg chọn vì mục đích tuyên truyền, để trình bày thắng lợi như một sự trả thù cho thất bại của Hiệp sĩ Teuton năm 1410. Việc chọn tên là một màn kịch chính trị, và nó thành công: công chúng Đức ca ngợi thắng lợi như một sự trả thù lịch sử, và cái tên “Tannenberg” trở thành đồng nghĩa với thiên tài quân sự Đức. Tuy nhiên, trận đánh thực sự diễn ra tại Allenstein và Hohenstein, trong các khu rừng và hồ của vùng Masuria, và chính tại đó Tập đoàn quân 2 của Nga bị tiêu diệt.

4. Lực lượng đối đầu

Tập đoàn quân 8 của Đức

Tập đoàn quân 8 của Đức, dưới quyền Hindenburg và Ludendorff, gồm khoảng 150.000 quân, tổ chức thành ba quân đoàn: Quân đoàn I, dưới quyền Tướng Hermann von François, Quân đoàn XX, dưới quyền Tướng Friedrich von Scholtz, và Quân đoàn XVII, dưới quyền Tướng August von Mackensen, cùng Sư đoàn Kỵ binh 1 và Quân đoàn Dự bị 1 yểm trợ. Tập đoàn quân được huấn luyện tốt, trang bị tốt, và chỉ huy tốt, và có một lợi thế lớn mà quân Nga không có: nó chiến đấu trên đất của mình, tại vùng mà sĩ quan của nó hiểu rõ, và được phục vụ bởi một mạng lưới đường sắt dày đặc, cho phép di chuyển quân nhanh chóng từ phần này sang phần khác của mặt trận. Lục quân Đức còn có hệ thống tham mưu vượt trội: Bộ Tổng tham mưu Đức đã huấn luyện sĩ quan của mình suy nghĩ theo hướng bao vây và tiêu diệt, và sĩ quan tác chiến của Tập đoàn quân 8, Trung tá Max Hoffmann, là một trong những sĩ quan tham mưu giỏi nhất của Lục quân Đức. Hoffmann, người từng học tại Nga và nói tiếng Nga, đã vạch ra kế hoạch bao vây tập đoàn quân của Samsonov, và đó là kế hoạch mà Hindenburg và Ludendorff áp dụng khi họ tới nơi.

	Đức	Nga
Bộ binh	Quân đoàn I, XVII, XX; Quân đoàn Dự bị 1	Tập đoàn quân 2: Quân đoàn XIII, XV, XXIII và các quân đoàn khác; Tập đoàn quân 1: Quân đoàn I, II, III, IV (không tham chiến)
Kỵ binh	Sư đoàn Kỵ binh 1	Nhiều sư đoàn kỵ binh, dùng kém hiệu quả
Pháo binh	Pháo dã chiến hiện đại và lựu pháo hạng nặng, tiếp tế đầy đủ	Nhiều pháo, nhưng thiếu đạn và phối hợp kém
Thông tin liên lạc	Vô tuyến mã hóa; mạng lưới đường sắt để di chuyển nhanh	Vô tuyến không mã hóa; công tác tham mưu kém
Tiếp tế	Được tiếp tế từ các kho tại Đông Phổ	Các đoàn xe tiếp tế tụt lại xa phía sau cuộc tiến quân

Các tập đoàn quân Nga

Tập đoàn quân 2 của Nga, dưới quyền Samsonov, gồm khoảng 150.000–200.000 quân, tổ chức thành Quân đoàn XIII, XV, XXIII và I cùng nhiều sư đoàn kỵ binh. Tập đoàn quân đông đảo, nhưng được tiếp tế kém, chỉ huy kém, và phối hợp kém: các đoàn xe tiếp tế tụt lại xa phía sau cuộc tiến quân, binh sĩ kiệt sức vì những cuộc hành quân dài trong nắng nóng tháng 8, và các quân đoàn trưởng không liên lạc với nhau hay với Samsonov. Tập đoàn quân 1 của Nga, dưới quyền Rennenkampf, gồm khoảng 200.000 quân, nhưng không tham chiến: Rennenkampf, sau khi thắng tại Gumbinnen, đã dừng lại nghỉ ngơi, và không tiến quân để yểm trợ Samsonov. Các tập đoàn quân Nga còn, một cách chí mạng, không thể giữ bí mật kế hoạch: họ truyền mệnh lệnh bằng vô tuyến không mã hóa, không dùng mật mã, và quân Đức chặn và đọc được chúng. Quân Đức biết Samsonov đang đi đâu, và khi nào, và họ có thể lên kế hoạch bao vây cho phù hợp. Thất bại của Nga tại Tannenberg, phần lớn, là thất bại của công tác tham mưu và thông tin liên lạc, và là thất bại mà Lục quân Nga sẽ lặp lại, hết lần này đến lần khác, suốt cuộc chiến.

Chỉ huy Đức

Tướng Paul von Hindenburg (Đức). Tư lệnh Tập đoàn quân 8, và là tư lệnh chung của Đức tại Tannenberg. Hindenburg là tướng đã nghỉ hưu, được gọi trở lại để chỉ huy Tập đoàn quân 8 sau khi Prittwitz bị cách chức. Ông 67 tuổi tại Tannenberg, và là nhân vật có phẩm giá và bình tĩnh lớn, truyền cảm hứng tin tưởng cho binh sĩ. Ông trở thành anh hùng dân tộc sau Tannenberg, và sau này được bầu làm Tổng thống Đức năm 1925, chức vụ ông giữ cho đến khi qua đời năm 1934.

Thiếu tướng Erich Ludendorff (Đức). Tham mưu trưởng Tập đoàn quân 8, và là bộ óc tác chiến của thắng lợi tại Tannenberg. Ludendorff là một sĩ quan tham mưu xuất sắc và tàn nhẫn, người đã nổi bật tại Liège và đã lên kế hoạch bao vây tập đoàn quân của Samsonov cùng Hoffmann. Sau này ông trở thành, cùng Hindenburg, nhà độc tài thực sự của Đức năm 1916–18, và là một trong những người khởi xướng huyền thoại “nhát dao đâm sau lưng” sau chiến tranh.

Trung tá Max Hoffmann (Đức). Sĩ quan tác chiến của Tập đoàn quân 8, và là tác giả của kế hoạch bao vây tập đoàn quân của Samsonov. Hoffmann là một trong những sĩ quan tham mưu giỏi nhất của Lục quân Đức, và ông từng học tại Nga và nói tiếng Nga. Sau này ông trở thành tham mưu trưởng lực lượng Đức tại Mặt trận phía Đông, và ông đàm phán Hiệp ước Brest-Litovsk với Nga năm 1918.

Chỉ huy Nga

Tướng Alexander Samsonov (Nga). Tư lệnh Tập đoàn quân 2, đơn vị bị tiêu diệt tại Tannenberg. Samsonov là một sĩ quan dũng cảm và tận tâm, nhưng ông đã vượt quá khả năng của mình tại Tannenberg: tập đoàn quân của ông được tiếp tế kém, phối hợp kém, và không thể liên lạc, và ông không thể kiểm soát nó. Ông tự sát trong rừng ngày 30 tháng 8 năm 1914, thay vì bị bắt. Ông được nhớ tới tại Nga như một nhân vật bi thảm, nạn nhân của một hệ thống đưa ông ra chiến trường mà không chuẩn bị.

Tướng Paul von Rennenkampf (Nga). Tư lệnh Tập đoàn quân 1, đơn vị không tiến quân để yểm trợ Samsonov tại Tannenberg. Rennenkampf là một sĩ quan có năng lực, nhưng ông là, theo lời một sử gia, “một vị tướng tồi đưa ra một quyết định tồi vào thời điểm tồi tệ nhất”. Sau này ông bị đánh bại tại Hồ Masuria, và bị cách chức năm 1915. Ông bị những người Bolshevik xử tử năm 1918.

5. Diễn biến mở đầu

Kế hoạch của Đức

Kế hoạch của Đức, do Trung tá Max Hoffmann vạch ra và được Hindenburg cùng Ludendorff áp dụng, là một cuộc bao vây kinh điển. Tập đoàn quân 8 sẽ để lại một lực lượng nhỏ, Quân đoàn XX, giữ tuyến chống lại cuộc tiến quân của Samsonov, trong khi phần lớn tập đoàn quân — Quân đoàn I và Quân đoàn XVII — sẽ di chuyển bằng đường sắt về phía đông, vòng qua hai sườn của Samsonov, và tấn công ông từ hai bên sườn và từ phía sau. Kế hoạch phụ thuộc vào hai điều: thứ nhất, Tập đoàn quân 1 của Rennenkampf sẽ không tiến quân để yểm trợ Samsonov, và thứ hai, Samsonov sẽ tiếp tục tiến về phía bắc, vào bẫy. Cả hai giả định đều đúng. Rennenkampf, đang nghỉ ngơi sau Gumbinnen, không di chuyển, và Samsonov, tin rằng quân Đức đang rút lui, tiến về phía bắc, sâu hơn vào Đông Phổ, với tập đoàn quân trải dài trên một mặt trận dài. Quân Đức, vốn đang đọc các thông điệp vô tuyến của Nga, biết chính xác Samsonov đang làm gì, và họ di chuyển quân cho phù hợp. Cái bẫy đã giăng, và Samsonov bước vào nó.

6. Trận đánh chính

Cuộc bao vây, 26–28 tháng 8

Trận đánh bắt đầu ngày 26 tháng 8 năm 1914, khi Quân đoàn I của Đức, dưới quyền Tướng von François, tấn công sườn phải của Nga tại Usdau, và Quân đoàn XVII, dưới quyền Tướng von Mackensen, tấn công sườn trái của Nga tại Bischofsburg. Các cuộc tấn công thành công: hai sườn Nga sụp đổ, và các quân đoàn Đức tiến ra phía sau tập đoàn quân của Samsonov, cắt đứt đường rút lui của nó. Samsonov, vốn đang tiến về phía bắc, giờ đây thấy mình bị bao vây: tập đoàn quân của ông nằm trong một túi, với quân Đức ở ba phía và hồ Masuria ở phía thứ tư. Ông cố đột phá, nhưng các quân đoàn của ông không còn dưới quyền kiểm soát của ông: Quân đoàn XIII, dưới quyền Tướng Nikolai Kluev, và Quân đoàn XV, dưới quyền Tướng Nikolai Martos, bị cắt khỏi nhau, và chúng chiến đấu riêng rẽ, không phối hợp. Pháo binh Đức nã vào túi, và bộ binh Đức tấn công từ mọi phía. Đến ngày 28 tháng 8, cuộc bao vây hoàn tất, và Tập đoàn quân 2 của Nga đã bị định đoạt.

Giao tranh trong rừng

Giao tranh trong túi hỗn loạn và tuyệt vọng. Binh sĩ Nga, bị mắc kẹt trong các khu rừng và hồ của Đông Phổ, chiến đấu theo nhóm nhỏ, không có mệnh lệnh và không có tiếp tế, và họ bị pháo binh và súng máy Đức tiêu diệt. Các khu rừng, rậm rạp và khó di chuyển qua, khiến quân Nga khó tổ chức đột phá, và khiến quân Đức dễ dàng tiêu diệt từng đơn vị lẻ. Binh sĩ Nga, đói khát, khát nước và kiệt sức, đầu hàng với số lượng lớn: đến ngày 29 tháng 8, cả trung đoàn đã hạ vũ khí, và quân Đức bắt hàng nghìn tù binh mỗi ngày. Trận đánh trong rừng không phải là trận đánh theo nghĩa thông thường, mà là một cuộc thảm sát, và nó kéo dài hai ngày, cho đến khi túi cuối cùng được dọn sạch ngày 30 tháng 8.

Giao tranh trong rừng là phần hỗn loạn nhất của trận đánh: các đơn vị mất liên lạc với nhau, sĩ quan mất kiểm soát binh sĩ, và trận đánh tan rã thành một loạt trận đánh nhỏ, tuyệt vọng trong rừng cây. Quân Nga, bị mắc kẹt và không có mệnh lệnh, chiến đấu theo nhóm nhỏ, và họ bị pháo binh và súng máy Đức tiêu diệt, hoặc đầu hàng với số lượng lớn, hạ vũ khí trong các khoảng trống và trên các đường rừng.

Sự tiêu diệt Tập đoàn quân 2, 29–30 tháng 8

Đến ngày 29 tháng 8, Tập đoàn quân 2 của Nga không còn tồn tại như một lực lượng có tổ chức. Các quân đoàn của nó bị tiêu diệt, pháo của nó bị bắt, và binh sĩ của nó chết, bị thương, hoặc bị bắt làm tù binh. Samsonov, người đã mất liên lạc với các quân đoàn của mình và tin rằng tập đoàn quân của mình đã mất, cưỡi ngựa vào rừng cùng tham mưu của mình đêm 29–30 tháng 8, và tự bắn mình, thay vì bị bắt. Thi thể của ông được quân Đức tìm thấy ngày hôm sau, và được chôn cất với nghi thức quân sự. Ngày 30 tháng 8, kháng cự có tổ chức cuối cùng của Nga kết thúc, và trận đánh kết thúc. Quân Đức bắt khoảng 92.000 tù binh, khoảng 500 khẩu pháo, và lượng lớn tiếp tế, và họ đã giết hoặc làm bị thương ước tính 30.000 người Nga nữa. Tổn thất của chính họ khoảng 12.000–15.000 quân. Thắng lợi trọn vẹn, và là một trong những thắng lợi trọn vẹn nhất của cuộc chiến.

Trong số tù binh có hai quân đoàn trưởng Nga, Tướng Nikolai Kluev và Tướng Nikolai Martos, những người bị bắt cùng tham mưu của mình, và việc bắt họ là thước đo cho thấy cuộc bao vây trọn vẹn đến mức nào. Quân Đức còn bắt được cờ hiệu của Tập đoàn quân 2 và quỹ chiến tranh của nó, và họ diễu hành tù binh qua các đường phố Allenstein, trước tiếng reo hò của công chúng Đức, những người ca ngợi thắng lợi như một sự trả thù lịch sử.

7. Bước ngoặt

Các thông điệp vô tuyến bị chặn

Bước ngoặt của Trận Tannenberg không phải là một trận đánh mà là một thắng lợi tình báo: việc quân Đức chặn các thông điệp vô tuyến của Nga. Quân Nga, truyền mệnh lệnh không mã hóa, không dùng mật mã, đã nói cho quân Đức mọi thứ họ cần biết: Samsonov đang đi đâu, khi nào ông sẽ tới, và quan trọng nhất, Rennenkampf sẽ không đi đâu. Quân Đức biết Rennenkampf đang nghỉ ngơi sau Gumbinnen, và ông sẽ không tiến quân để yểm trợ Samsonov, và họ biết Samsonov đang tiến về phía bắc, vào bẫy. Nếu không có các thông điệp bị chặn, quân Đức không thể lên kế hoạch bao vây với sự tự tin như vậy, và họ không thể di chuyển quân chính xác như vậy. Trận đánh thắng được, phần lớn, trong phòng tín hiệu, trước khi một phát súng được bắn. Việc quân Nga không mã hóa thông điệp là một sai lầm thảm khốc, và là sai lầm mà Lục quân Nga không bao giờ sửa chữa hoàn toàn: suốt cuộc chiến, quân Nga tiếp tục truyền tin không mã hóa, và quân Đức tiếp tục đọc thông điệp của họ.

Sự dừng lại của Rennenkampf

Bước ngoặt thứ hai là quyết định của Rennenkampf, sau khi thắng Trận Gumbinnen ngày 20 tháng 8, dừng Tập đoàn quân 1 của mình và nghỉ ngơi, thay vì tiến quân để yểm trợ Samsonov. Việc Rennenkampf dừng lại là có thể hiểu được: tập đoàn quân của ông kiệt sức, tiếp tế tụt lại phía sau, và cần thời gian nghỉ ngơi và tiếp tế. Nhưng việc dừng lại là chí mạng đối với Samsonov: nó để Tập đoàn quân 2 một mình, đối mặt với toàn bộ Tập đoàn quân 8 của Đức, và nó cho phép quân Đức tập trung lực lượng chống lại Samsonov mà không sợ bị can thiệp từ phía bắc. Việc Rennenkampf không yểm trợ Samsonov vẫn được tranh luận kể từ đó: đó có phải là hành động phá hoại có chủ đích, xuất phát từ lòng căm ghét cá nhân của ông đối với Samsonov, hay chỉ đơn giản là thất bại trong chỉ huy, một quyết định được đưa ra vì lý do quân sự đúng đắn nhưng hóa ra sai lầm? Hầu hết sử gia hiện nay đồng ý rằng đó là trường hợp thứ hai: Rennenkampf không cố phá hủy Samsonov, nhưng ông là, theo lời một sử gia, “một vị tướng tồi đưa ra một quyết định tồi vào thời điểm tồi tệ nhất”. Dù lý do là gì, việc dừng lại đã định đoạt số phận Samsonov, và nó làm nên Tannenberg.

8. Thương vong & tổn thất

Thảm họa của Nga

Số liệu thương vong tại Tannenberg thường được các sử gia chấp nhận, vì hồ sơ Đức chi tiết và tổn thất của Nga lớn đến mức không thể che giấu. Quân Nga mất khoảng 30.000 người chết và bị thương, và khoảng 92.000 người bị bắt làm tù binh, tổng cộng khoảng 122.000 thương vong, trong một tập đoàn quân khoảng 150.000–200.000 quân. Quân Đức còn bắt khoảng 500 khẩu pháo, hơn một nửa pháo binh của Tập đoàn quân 2, cùng lượng lớn súng trường, súng máy, và tiếp tế. Tập đoàn quân 2 của Nga không còn tồn tại: các quân đoàn của nó bị tiêu diệt, sĩ quan của nó chết hoặc bị bắt, và binh sĩ của nó chết, bị thương, hoặc bị bắt làm tù binh. Trận đánh, theo lời một sử gia, là “thắng lợi trọn vẹn nhất của cuộc chiến”, và là thảm họa đối với Nga, thảm họa mà Lục quân Nga không bao giờ hồi phục hoàn toàn.

	Đức	Nga
Chết và bị thương	Ước tính 12.000–15.000	Khoảng 30.000 (ước tính)
Tù binh	—	Khoảng 92.000
Tổng cộng	Ước tính 12.000–15.000	Khoảng 122.000
Pháo mất	—	Khoảng 500

Quy mô thất bại của Nga có thể thấy qua các con số: Tập đoàn quân 2 mất khoảng 122.000 quân, trong một tập đoàn quân khoảng 150.000–200.000 quân, và mất hơn một nửa pháo binh. Tập đoàn quân không còn tồn tại, và không bao giờ được tái lập: những người sống sót được sáp nhập vào các tập đoàn quân khác, và tên của nó bị xóa khỏi biên chế Nga. Trận đánh, theo mọi nghĩa, là thảm họa đối với Nga, và là thảm họa mà Lục quân Nga không bao giờ hồi phục hoàn toàn.

Tổn thất của Đức

Tổn thất của Đức tại Tannenberg nhẹ, theo tiêu chuẩn của Thế chiến I: khoảng 12.000–15.000 người chết và bị thương, trong một tập đoàn quân khoảng 150.000 người. Sự nhẹ nhàng của tổn thất Đức là thước đo cho thấy thắng lợi trọn vẹn đến mức nào: quân Đức đã bao vây quân Nga, và tiêu diệt họ bằng pháo binh và súng máy, mà không phải chiến đấu một trận tiêu hao kéo dài. Tổn thất của Đức còn, theo một nghĩa, là thước đo thất bại của Nga: quân Nga, bị mắc kẹt trong túi và chiến đấu không có mệnh lệnh và không có tiếp tế, không thể gây tổn thất nặng nề cho quân Đức, dù họ đông hơn ở một số khu vực. Sự chênh lệch tổn thất — khoảng 12.000 thương vong Đức so với khoảng 122.000 thương vong Nga — là một trong những tỉ lệ lệch lạc nhất trong lịch sử chiến tranh hiện đại, và là thước đo cho thấy một cuộc bao vây được lên kế hoạch tốt có thể đạt được gì.

9. Hậu quả

Sự kết thúc của cuộc xâm lược Nga

Trận Tannenberg chấm dứt cuộc xâm lược Đông Phổ của Nga, và cứu Đức khỏi thảm họa tại Mặt trận phía Đông. Tập đoàn quân 2 của Nga bị tiêu diệt, và Tập đoàn quân 1 của Nga, dưới quyền Rennenkampf, bị đánh bại một tuần sau đó tại Trận Hồ Masuria lần thứ nhất (7–14 tháng 9 năm 1914), và bị đuổi khỏi Đông Phổ. Quân Nga sẽ không xâm lược Đông Phổ nữa, và Mặt trận phía Đông ổn định thành một cuộc chiến tiêu hao dài, mài mòn, trong đó quân Đức, với công tác tham mưu vượt trội và mạng lưới đường sắt, thường chiếm ưu thế hơn quân Nga. Tannenberg còn có hiệu quả chiến lược: nó giải phóng quân Đức cho Mặt trận phía Tây, và cho phép quân Đức chuyển lực lượng giữa phía đông và phía tây khi cần. Thắng lợi, theo lời một sử gia, là “thắng lợi quan trọng nhất của Đức trong cuộc chiến”, vì nó cứu Đông Phổ và mang lại cho Đức một khoảng thở tại Mặt trận phía Đông.

10. Di sản & tưởng niệm

Huyền thoại Tannenberg

Di sản của Tannenberg bị chi phối bởi huyền thoại lớn lên quanh nó. Hindenburg và Ludendorff trở thành anh hùng dân tộc, và họ được ca ngợi là những người cứu nước Đức. Hindenburg, nói riêng, trở thành nhân vật có tầm vóc gần như huyền thoại: ông là “Người chiến thắng Tannenberg”, người đã cứu Đông Phổ, và sau này ông được bầu làm Tổng thống Đức, năm 1925, phần lớn nhờ danh tiếng từ Tannenberg. Huyền thoại Tannenberg được Đức Quốc xã sử dụng, trong những năm 1930, để ca ngợi thiên tài quân sự Đức và biện minh cho tham vọng của chính họ: một đài tưởng niệm khổng lồ, Đài tưởng niệm Tannenberg, được xây tại Hohenstein năm 1927, và trở thành đền thờ của chủ nghĩa dân tộc Đức. Đài tưởng niệm bị chính quân Đức phá hủy năm 1945, khi Hồng quân tiến quân, và huyền thoại Tannenberg chết cùng nó. Nhưng bản thân trận đánh vẫn là một trong những cuộc bao vây được nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử quân sự, và nó vẫn được dạy tại các học viện quân sự như ví dụ về những gì một cuộc bao vây được lên kế hoạch tốt có thể đạt được.

Hindenburg, Ludendorff và “nhát dao đâm sau lưng”

Huyền thoại Tannenberg có mặt tối. Hindenburg và Ludendorff, những người đã trở thành anh hùng tại Tannenberg, tiếp tục trở thành nhà độc tài thực sự của Đức năm 1916–18, và họ, phần lớn, chịu trách nhiệm về việc kéo dài chiến tranh và thảm họa sau đó. Sau chiến tranh, Ludendorff là một trong những người khởi xướng huyền thoại “nhát dao đâm sau lưng” — tuyên bố rằng Lục quân Đức không bị đánh bại trên chiến trường, mà bị các chính trị gia và người Do Thái ở quê nhà phản bội — một huyền thoại mà sau này Đức Quốc xã khai thác. Thắng lợi tại Tannenberg, vốn là một thành tựu quân sự thực sự, trở thành, trong tay Hindenburg và Ludendorff, một vũ khí chính trị, và nó góp phần đầu độc chính trị Đức trong một thế hệ. Trận đánh nhắc nhở rằng thắng lợi quân sự có thể có hậu quả chính trị mà tác giả của nó không bao giờ lường trước, và huyền thoại về một thắng lợi có thể nguy hiểm hơn chính thắng lợi đó.

11. Câu hỏi thường gặp

Trận Tannenberg diễn ra khi nào?

Trận Tannenberg diễn ra từ ngày 26 đến ngày 30 tháng 8 năm 1914, tại Đông Phổ, gần Allenstein và Hohenstein, trong các khu rừng và hồ của vùng Masuria, nay thuộc Ba Lan.

Có bao nhiêu người Nga bị bắt tại Tannenberg?

Khoảng 92.000 tù binh, cùng khoảng 500 khẩu pháo, và khoảng 30.000 người Nga nữa thiệt mạng hoặc bị thương — tổng cộng khoảng 122.000 thương vong của Tập đoàn quân 2, một thảm họa khiến quân Nga không thể tiếp tục tấn công Đông Phổ.

Trận đánh có thực sự diễn ra tại Tannenberg không?

Không. Nó diễn ra gần Allenstein và Hohenstein, cách làng Tannenberg khoảng 30 km. Hindenburg cố tình chọn cái tên này, để trình bày thắng lợi như một sự trả thù cho thất bại của Hiệp sĩ Teuton tại Tannenberg năm 1410.

Chuyện gì đã xảy ra với Tướng Samsonov?

Ông tự sát trong rừng đêm 29–30 tháng 8 năm 1914, sau khi nhận ra tập đoàn quân của mình đã mất và ông sẽ bị bắt. Thi thể của ông được quân Đức tìm thấy và chôn cất với nghi thức quân sự.

Vì sao quân Nga thua thảm hại đến vậy?

Họ truyền mệnh lệnh bằng vô tuyến không mã hóa, không dùng mật mã, nên quân Đức biết kế hoạch của họ. Hai tập đoàn quân của họ không hợp tác — Rennenkampf dừng lại sau Gumbinnen và không yểm trợ Samsonov — và tập đoàn quân của Samsonov được tiếp tế kém, phối hợp kém, và trải dài trên một mặt trận dài.

Ai thực sự lập kế hoạch thắng lợi — Hindenburg, Ludendorff hay Hoffmann?

Kế hoạch do Trung tá Max Hoffmann, sĩ quan tác chiến, vạch ra, và được Hindenburg cùng Ludendorff áp dụng khi họ tới nơi. Hindenburg mang lại quyền uy và sự bình tĩnh, Ludendorff mang lại động lực và công tác tham mưu, và Hoffmann mang lại kế hoạch. Cả ba đều xứng đáng được ghi nhận, nhưng đóng góp của Hoffmann lâu nay bị bỏ qua.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Battle of Tannenberg” — ngày tháng, quân số, số liệu thương vong và các chỉ huy.
2. Encyclopædia Britannica, “Tannenberg, Battle of” — bối cảnh và kết quả.
3. John Keegan, The First World War (Hutchinson, 1998) — Tannenberg và Mặt trận phía Đông.
4. Dennis Showalter, Tannenberg: Clash of Empires, 1914 (Brassey’s, 2004) — trận đánh, Hoffmann, và cuộc bao vây.
5. Max Hoffmann, War of Lost Opportunities (Kegan Paul, 1924) — lời kể của chính Hoffmann về trận đánh.
6. Norman Stone, The Eastern Front 1914–1917 (Hodder & Stoughton, 1975) — Lục quân Nga và Mặt trận phía Đông.
7. Lưu trữ Liên bang Đức (Bundesarchiv), hồ sơ của Tập đoàn quân 8 — kế hoạch Đức và các thông điệp Nga bị chặn.

Đọc thêm

• Robert B. Asprey, The German High Command at War: Hindenburg and Ludendorff Conduct World War I (Morrow, 1991).
• Prit Buttar, Collision of Empires: The War on the Eastern Front in 1914 (Osprey, 2014).