WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Violette Szabo
1. Mở đầu
Violette Szabo (26 tháng 6 năm 1921 – 5 tháng 2 năm 1945) là điệp viên Anh của Cơ quan Tác chiến Đặc biệt (SOE), làm việc với Kháng chiến Pháp mùa hè năm 1944, sau cuộc đổ bộ Normandy của Đồng minh.
Bà được nhảy dù vào Pháp hai lần, tham gia các chiến dịch phá hoại và trận đấu súng với quân Đức, và bị Gestapo bắt tháng 6 năm 1944. Bà bị thẩm vấn và tra tấn, bị đưa tới trại tập trung Ravensbrück ở Đức, và bị hành quyết tại đó ngày 5 tháng 2 năm 1945, hưởng dương 23 tuổi.
Bà được truy tặng George Cross, huân chương cao nhất của Anh về lòng dũng cảm dân sự, và Croix de Guerre của Pháp. Cuộc đời bà được kể trong cuốn tiểu sử “Carve Her Name with Pride” (1956) và bộ phim cùng tên (1958), và bà được nhớ ở Anh và Pháp như một trong những điệp viên dũng cảm nhất của SOE.
Câu chuyện của Szabo ngắn ngủi — bà làm điệp viên chưa đầy một năm, và qua đời lúc 23 tuổi — nhưng đó là câu chuyện tồn tại lâu dài, vì nó là câu chuyện về lòng dũng cảm phi thường trước cái chết chắc chắn. Bà biết, khi tình nguyện cho nhiệm vụ thứ hai, rằng chồng bà đã hy sinh trong chiến tranh, rằng bà có con gái nhỏ, và cơ hội trở về rất mong manh. Bà vẫn đi, và khi bị bắt, bà từ chối cung cấp cho Gestapo thông tin họ muốn, ngay cả khi bị tra tấn.
2. Thông tin chính
| Sinh | 26 tháng 6 năm 1921, Paris, Pháp (tên khai sinh Violette Reine Elizabeth Bushell) |
| Mất | 5 tháng 2 năm 1945 (hưởng dương 23 tuổi), trại tập trung Ravensbrück, Đức |
| Quốc tịch | Anh (sinh tại Pháp, cha người Anh, mẹ người Pháp) |
| Vai trò / Chức vụ | Điệp viên SOE, Ban F; liên lạc viên và phá hoại viên cùng Kháng chiến Pháp, 1944 |
| Nổi tiếng vì | Hai nhiệm vụ tới Pháp bị chiếm đóng; trận đấu súng tại Salon-la-Tour, tháng 6 năm 1944; bị bắt, tra tấn và hành quyết tại Ravensbrück; George Cross (truy tặng) |
| Vợ / Gia đình | Kết hôn với Étienne Szabo, sĩ quan Pháp, năm 1940; ông hy sinh tại El Alamein tháng 10 năm 1942; một con gái, Tania, sinh năm 1942 |
| Quân hàm | Thiếu úy, First Aid Nursing Yeomanry (FANY); điệp viên SOE |
3. Thời trẻ và học vấn
Tuổi thơ ở Paris và London
Violette Szabo sinh với tên Violette Reine Elizabeth Bushell ngày 26 tháng 6 năm 1921 tại Paris, con gái của Charles Bushell, tài xế taxi người Anh từng phục vụ trong Thế chiến I, và vợ người Pháp là Reine.
Bà là con thứ hai trong năm người con, lớn lên ở Paris và London, nói thành thạo cả tiếng Pháp và tiếng Anh — tài năng sau này khiến bà có giá trị với SOE. Theo mọi lời kể, bà là cô gái sôi nổi và không biết sợ, yêu thể thao và, theo lời gia đình, là “cô bé tomboy”.
Bà rời trường lúc 14 tuổi, làm việc tại tiệm làm tóc, rồi tại cửa hàng bách hóa ở London, trước khi chiến tranh bùng nổ tháng 9 năm 1939. Bà 18 tuổi khi chiến tranh bắt đầu, và gia nhập Women’s Land Army, làm việc trên các trang trại ở Anh, trước khi gia nhập Auxiliary Territorial Service (ATS) năm 1941.
Hôn nhân và góa phụ
Năm 1940, Violette gặp Étienne Szabo, sĩ quan Pháp gốc Hungary phục vụ trong Quân đoàn Nước ngoài, tại lễ diễu hành Ngày Bastille ở London. Họ kết hôn tháng 8 năm 1940, và con gái Tania sinh tháng 6 năm 1942. Étienne được điều tới Bắc Phi, nơi ông hy sinh tại Trận El Alamein lần thứ hai tháng 10 năm 1942, vài tháng sau khi Tania chào đời.
Violette, lúc đó 21 tuổi và là góa phụ với con gái nhỏ, đau buồn, và quyết tâm trả thù cho chồng. Bà gia nhập First Aid Nursing Yeomanry (FANY) năm 1943, và được SOE tuyển dụng, tổ chức cần phụ nữ nói tiếng Pháp làm liên lạc viên và điện báo viên ở Pháp bị chiếm đóng.
4. Con đường đến vị trí lãnh đạo
Huấn luyện với SOE
Huấn luyện của Szabo với SOE rất khắt khe, được thiết kế để chuẩn bị cho bà đối mặt nguy hiểm ở Pháp bị chiếm đóng. Bà học chiến đấu tay không, phá hoại, sử dụng thuốc nổ, sử dụng súng ngắn và nghiệp vụ của điệp viên bí mật: cách dùng câu chuyện ngụy trang, cách nhận biết bị theo dõi, cách chuyển tin nhắn và cách ứng xử khi bị thẩm vấn. Bà được huấn luyện tại các trường của SOE ở Scotland và New Forest, và theo mọi lời kể, là một trong những tân binh giỏi nhất. Giảng viên ghi nhận lòng dũng cảm, quyết tâm và sự từ chối bị đe dọa của bà.
Nhiệm vụ đầu tiên
Nhiệm vụ đầu tiên của Szabo tới Pháp bắt đầu đêm 5–6 tháng 4 năm 1944, khi bà nhảy dù xuống vùng Cher ở miền trung nước Pháp, gần thị trấn Sancoins. Nhiệm vụ của bà là làm liên lạc viên cho mạng lưới “Salesman”, do Philippe Liewer lãnh đạo, và giúp tổ chức Kháng chiến chuẩn bị cho cuộc đổ bộ Normandy của Đồng minh.
Bà làm việc ở Pháp ba tuần, chuyển tin nhắn giữa các nhóm Kháng chiến, và trở về Anh ngày 30 tháng 4 năm 1944, sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Nhiệm vụ thành công, và cho thấy Szabo có thể hoạt động ở Pháp bị chiếm đóng mà không bị phát hiện.
Nó cũng cho thấy lòng dũng cảm của bà: lúc đó bà là góa phụ 22 tuổi với con gái nhỏ, và đã tình nguyện tham gia nhiệm vụ mà nhiều điệp viên đã không trở về.
5. Vai trò của Violette Szabo trong Thế chiến II
Nhiệm vụ thứ hai
Nhiệm vụ thứ hai của Szabo tới Pháp, tháng 6 năm 1944, là nhiệm vụ mà bà bị bắt, và là nhiệm vụ mà bà được nhớ đến nhiều nhất. Bà được nhảy dù xuống vùng Limousin ở miền trung nước Pháp đêm 7–8 tháng 6 năm 1944, ngày sau D-Day, với nhiệm vụ làm liên lạc viên cho mạng lưới Salesman và giúp điều phối các chiến dịch phá hoại của Kháng chiến chống lại quân tiếp viện Đức đang di chuyển về phía Normandy.
Bà đến Pháp vào thời điểm vô cùng nguy hiểm: quân Đức đang săn lùng điệp viên SOE, Gestapo đang hoạt động, và Kháng chiến đang chịu áp lực. Bà làm việc hai ngày trước khi bị bắt trong chiến dịch của Đức chống Kháng chiến, và ngày 10 tháng 6 năm 1944, gần làng Salon-la-Tour, bà đã chiến đấu trong trận đấu súng trở thành sự kiện nổi tiếng nhất đời bà.
Mục này mô tả nhiệm vụ, trận đấu súng, việc bà bị bắt và tra tấn, và làm như vậy không phóng đại, phân biệt giữa những gì được ghi chép và những gì là huyền thoại.
Trở lại Pháp
Nhiệm vụ thứ hai của Szabo bắt đầu đêm 7–8 tháng 6 năm 1944, ngày sau D-Day, khi bà nhảy dù xuống vùng Limousin ở miền trung nước Pháp, gần thị trấn Limoges. Nhiệm vụ của bà là làm liên lạc viên cho mạng lưới “Salesman” một lần nữa, và giúp điều phối các chiến dịch phá hoại của Kháng chiến chống lại quân tiếp viện Đức đang di chuyển về phía Normandy.
Bà đến Pháp vào thời điểm rất nguy hiểm: quân Đức đang săn lùng điệp viên SOE, Gestapo đang hoạt động, và Kháng chiến đang chịu áp lực. Bà làm việc hai ngày, chuyển tin nhắn và tổ chức phá hoại, trước khi bị cuốn vào chiến dịch của Đức chống Kháng chiến.
Trận đấu súng tại Salon-la-Tour
Ngày 10 tháng 6 năm 1944, Szabo và thủ lĩnh Kháng chiến Jacques Dufour đang đi ô tô gần làng Salon-la-Tour thì bị chặn tại chốt kiểm soát của Đức. Szabo và Dufour nổ súng vào binh sĩ Đức, và trong trận đấu súng sau đó, Szabo, trang bị súng Sten, cầm chân quân Đức đủ lâu để Dufour trốn thoát.
Cuối cùng bà bị bắt, sau khi hết đạn, và bị đưa tới trụ sở Gestapo ở Limoges. Trận đấu súng là sự việc nổi tiếng nhất trong đời Szabo, và là sự việc bà được nhớ đến nhiều nhất: cô gái 22 tuổi, trang bị súng tiểu liên, chiến đấu với đội tuần tra Đức để đồng đội trốn thoát.
Bị bắt và tra tấn
Sau khi bị bắt, Szabo bị Gestapo thẩm vấn tại Limoges, và bị tra tấn. Gestapo muốn tên các thủ lĩnh Kháng chiến, vị trí các kho vũ khí và chi tiết các mạng lưới của SOE, và Szabo từ chối cung cấp. Bà bị đánh đập, bị tra tấn bằng nước — nạn nhân bị dìm đầu xuống nước — và bị đe dọa hành quyết đồng đội. Bà không tiết lộ gì, và Gestapo, thất vọng, đưa bà tới Nhà tù Fresnes ở Paris, rồi tháng 8 năm 1944, tới trại tập trung Ravensbrück ở Đức.
6. Các quyết định quan trọng
Tình nguyện vào SOE
Gia nhập SOE (1943): Quyết định tình nguyện vào SOE năm 1943 của Szabo, sau cái chết của chồng, là quyết định định hình cuộc đời ngắn ngủi của bà. Bà là góa phụ 21 tuổi với con gái nhỏ, và có thể ở lại Anh, an toàn, và nuôi con. Thay vào đó, bà chọn tình nguyện cho công việc nguy hiểm nhất trong chiến tranh: nhảy dù vào Pháp bị chiếm đóng, làm việc với Kháng chiến, và đối mặt nguy cơ bị bắt, tra tấn và hành quyết.
Tình nguyện cho nhiệm vụ thứ hai: Quyết định tình nguyện cho nhiệm vụ thứ hai của Szabo, tháng 6 năm 1944, sau khi hoàn thành nhiệm vụ đầu tiên tháng 4, là hành động dũng cảm còn lớn hơn. Bà biết, từ nhiệm vụ đầu tiên, công việc nguy hiểm ra sao, và biết quân Đức đang săn lùng điệp viên SOE. Bà cũng biết con gái Tania, lúc đó hai tuổi, sẽ không còn mẹ nếu bà không trở về. Bà vẫn tình nguyện.
Trận đấu súng
Chiến đấu tại Salon-la-Tour: Quyết định nổ súng vào chốt kiểm soát Đức tại Salon-la-Tour của Szabo, thay vì đầu hàng, là quyết định khiến bà mất tự do và, cuối cùng, mất mạng. Bà có thể đầu hàng, và có thể được đối xử như tù binh chiến tranh; nhưng bà chọn chiến đấu, để Dufour trốn thoát, và bảo vệ Kháng chiến. Quyết định này, theo đánh giá của các sử gia, là dũng cảm, nhưng cũng khiến việc bà bị bắt trở nên không thể tránh khỏi.
Từ chối khai báo khi bị tra tấn: Quyết định từ chối cung cấp cho Gestapo thông tin họ muốn của Szabo, ngay cả khi bị tra tấn, là quyết định khiến bà được vinh danh nhất. Bà bị đánh đập và tra tấn, và bị đe dọa hành quyết đồng đội, nhưng bà không tiết lộ gì. Quyết định này bảo vệ Kháng chiến và SOE, và khiến bà mất mạng: Gestapo, không thể khuất phục bà, đưa bà tới Ravensbrück, nơi bà bị hành quyết.
7. Tranh cãi
Giá trị quân sự của các nhiệm vụ
Các sử gia đã tranh luận về giá trị quân sự của các nhiệm vụ của Szabo, và cuộc tranh luận là một phần của tranh luận rộng hơn về SOE. Công việc của SOE tại Pháp năm 1944, theo đánh giá của một số sử gia, có giá trị quân sự hạn chế: các chiến dịch phá hoại làm gián đoạn liên lạc Đức, nhưng không thay đổi diễn biến chiến dịch Normandy, và cái giá bằng mạng sống điệp viên rất cao.
Các nhiệm vụ của Szabo, theo quan điểm này, dũng cảm nhưng không quyết định: bà chuyển tin nhắn, giúp tổ chức phá hoại, và chiến đấu tại Salon-la-Tour, nhưng không điều gì trong số đó thay đổi kết cục chiến tranh.
Các sử gia khác cho rằng công việc của SOE có giá trị chính vì nó kìm chân quân Đức, làm gián đoạn tiếp tế của Đức, và cho người Pháp cảm giác họ không đơn độc. Tranh luận vẫn tiếp diễn, nhưng nó không làm giảm lòng dũng cảm của Szabo: một nhiệm vụ có thể có giá trị quân sự hạn chế mà vẫn đòi hỏi lòng dũng cảm phi thường.
Huyền thoại và hồ sơ
Câu chuyện của Szabo được kể trong tiểu sử “Carve Her Name with Pride” (1956) và bộ phim cùng tên (1958), và tiểu sử cùng bộ phim đã tạo ra huyền thoại, ở một số khía cạnh, vượt khỏi hồ sơ. Bộ phim, đặc biệt, trình bày Szabo như nữ anh hùng không tì vết, và bỏ qua những nghi ngờ và khó khăn của các nhiệm vụ.
Các sử gia sau này đã trình bày bức tranh cân bằng hơn, và lưu ý rằng một số chi tiết trong câu chuyện của Szabo — số người Đức bà giết tại Salon-la-Tour, hoàn cảnh chính xác khi bà bị bắt, chi tiết về tra tấn — gây tranh cãi, vì hồ sơ không đầy đủ và các nhân chứng không thống nhất.
8. Cuối đời
Ravensbrück
Szabo bị đưa tới trại tập trung Ravensbrück tháng 8 năm 1944, sau khi bị giam tại Nhà tù Fresnes ở Paris. Ravensbrück là trại tập trung chính dành cho phụ nữ trong hệ thống Đức, và là nơi đói khát, bệnh tật, lao động cưỡng bức và giết chóc.
Szabo bị giam trong trại năm tháng, từ tháng 8 năm 1944 đến tháng 2 năm 1945, và theo mọi lời kể, là nguồn sức mạnh cho các tù nhân khác: bà chia sẻ thức ăn, an ủi người bệnh và từ chối từ bỏ hy vọng.
Ngày 5 tháng 2 năm 1945, bà bị đưa khỏi trại, cùng hai điệp viên SOE khác, Denise Bloch và Lilian Rolfe, và bị hành quyết bằng phát súng vào sau gáy. Bà hưởng dương 23 tuổi.
George Cross
Szabo được truy tặng George Cross tháng 12 năm 1946, người phụ nữ đầu tiên nhận huân chương này trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, và Croix de Guerre của Pháp. Trích dẫn George Cross ghi lại lòng dũng cảm của bà ở Pháp, việc bà từ chối cung cấp thông tin khi bị tra tấn, và cái chết của bà tại Ravensbrück.
Con gái Tania, lúc đó ba tuổi khi mẹ qua đời, nhận huân chương thay mẹ, và sau này viết sách về mẹ, “Young, Brave and Beautiful” (2007). Tên của Szabo được ghi trên đài tưởng niệm các điệp viên SOE tại Valençay ở Pháp, và trên đài tưởng niệm các phụ nữ SOE ở London.
Câu chuyện của bà được dạy trong trường học ở Anh và Pháp, và được nhớ như một tấm gương dũng cảm trước cái chết chắc chắn.
9. Di sản
Những phụ nữ của SOE
Di sản của Szabo gắn liền với di sản của những phụ nữ SOE. Trong số 39 nữ điệp viên được SOE Ban F đưa tới Pháp, 13 người bị bắt và hành quyết, và Szabo là một trong số đó.
Những phụ nữ của SOE, theo đánh giá của các sử gia, nằm trong số những người dũng cảm nhất trong chiến tranh: họ làm việc một mình, trên lãnh thổ bị chiếm đóng, không có sự hỗ trợ của quân đội, và đối mặt tra tấn và hành quyết nếu bị bắt.
Câu chuyện của Szabo được biết đến nhiều nhất trong số họ, nhờ cuốn tiểu sử và bộ phim, nhưng nó đại diện cho tất cả họ. Đài tưởng niệm các nữ điệp viên SOE ở London, khánh thành năm 2011, ghi tên họ, và tên của Szabo nằm trong số đó.
Khắc tên bà với niềm tự hào
Tiểu sử “Carve Her Name with Pride”, của R. J. Minney, xuất bản năm 1956, và bộ phim cùng tên, phát hành năm 1958 với Virginia McKenna đóng vai Szabo, đã khiến câu chuyện của Szabo được hàng triệu người ở Anh và khắp thế giới biết đến.
Tiêu đề, lấy từ bài thơ của bạn điệp viên SOE, đã trở thành cụm từ gắn liền nhất với Szabo, và được khắc trên đài tưởng niệm của bà. Cuốn sách và bộ phim, theo đánh giá của các sử gia, đã lãng mạn hóa, nhưng chúng phục vụ một mục đích: chúng kể cho người Anh, trong những năm sau chiến tranh, về lòng dũng cảm của những phụ nữ đã chiến đấu trong bí mật, và đảm bảo tên của Szabo sẽ không bị lãng quên.
10. Đánh giá của các sử gia
Đánh giá quân sự
Các sử gia đánh giá các nhiệm vụ của Szabo là dũng cảm nhưng có giá trị quân sự hạn chế. Nhiệm vụ đầu tiên của bà, tháng 4 năm 1944, thành công: bà chuyển tin nhắn, giúp tổ chức Kháng chiến và trở về an toàn. Nhiệm vụ thứ hai, tháng 6 năm 1944, bị cắt ngắn khi bà bị bắt sau hai ngày, và đạt được ít trước khi bà bị bắt. Trận đấu súng tại Salon-la-Tour, dù dũng cảm, không thay đổi diễn biến chiến dịch Normandy, và các chiến dịch phá hoại bà tham gia, theo đánh giá của các sử gia, có tác dụng nhỏ.
Đánh giá con người
Đánh giá con người về Szabo hoàn toàn ngưỡng mộ. Bà là góa phụ 23 tuổi với con gái nhỏ, tình nguyện cho công việc nguy hiểm nhất trong chiến tranh, chiến đấu tại Salon-la-Tour để đồng đội trốn thoát, từ chối khai báo khi bị tra tấn, và qua đời tại Ravensbrück mà không từ bỏ hy vọng. Các bạn tù tại Ravensbrück nhớ bà như nguồn sức mạnh, và con gái bà nhớ bà như người mẹ đã hiến dâng mạng sống cho sự nghiệp bà tin tưởng.
11. Câu hỏi thường gặp
Violette Szabo là ai?
Violette Szabo (1921–1945) là điệp viên SOE người Anh làm việc với Kháng chiến Pháp mùa hè năm 1944. Bà được nhảy dù vào Pháp hai lần, bị Gestapo bắt tháng 6 năm 1944, và bị hành quyết tại trại tập trung Ravensbrück ngày 5 tháng 2 năm 1945, hưởng dương 23 tuổi.
Violette Szabo qua đời như thế nào?
Bà bị hành quyết tại trại tập trung Ravensbrück ngày 5 tháng 2 năm 1945, bằng phát súng vào sau gáy, cùng hai điệp viên SOE khác, Denise Bloch và Lilian Rolfe. Bà bị giam tại Ravensbrück từ tháng 8 năm 1944, sau khi bị Gestapo bắt và tra tấn tại Pháp.
Trận đấu súng tại Salon-la-Tour là gì?
Ngày 10 tháng 6 năm 1944, Szabo và thủ lĩnh Kháng chiến Jacques Dufour bị chặn tại chốt kiểm soát Đức gần Salon-la-Tour. Szabo, trang bị súng Sten, cầm chân binh sĩ Đức đủ lâu để Dufour trốn thoát. Bà bị bắt sau khi hết đạn.
Violette Szabo có được tặng George Cross không?
Có, truy tặng, tháng 12 năm 1946. Bà là người phụ nữ đầu tiên nhận George Cross trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Bà cũng được tặng Croix de Guerre của Pháp. Con gái Tania nhận huân chương thay bà.
Chồng của Violette Szabo là ai?
Chồng bà là Étienne Szabo, sĩ quan Pháp gốc Hungary phục vụ trong Quân đoàn Nước ngoài. Họ kết hôn tháng 8 năm 1940, và ông hy sinh tại Trận El Alamein lần thứ hai tháng 10 năm 1942, vài tháng sau khi con gái Tania chào đời.
Violette Szabo được tưởng nhớ ở đâu?
Tên bà được ghi trên đài tưởng niệm các điệp viên SOE tại Valençay ở Pháp, và trên đài tưởng niệm phụ nữ SOE ở London. Cuộc đời bà được kể trong tiểu sử “Carve Her Name with Pride” (1956) và bộ phim cùng tên (1958).
12. Nguồn
- Wikipedia, “Violette Szabo” — sinh ngày 26 tháng 6 năm 1921, mất ngày 5 tháng 2 năm 1945, Ban F SOE, hai nhiệm vụ tới Pháp, Salon-la-Tour ngày 10 tháng 6 năm 1944, Ravensbrück, George Cross.
- R. J. Minney, Carve Her Name with Pride (Newnes, 1956) — tiểu sử; các nhiệm vụ, Salon-la-Tour, bị bắt, Ravensbrück.
- Tania Szabo, Young, Brave and Beautiful: The Missions of Special Operations Executive Agent Lieutenant Violette Szabo (Frontline Books, 2007) — lời kể của con gái Szabo, dựa trên giấy tờ gia đình và hồ sơ SOE.
- M. R. D. Foot, SOE in France (Her Majesty’s Stationery Office, 1966) — lịch sử chính thức; Ban F, mạng lưới Salesman, các nhiệm vụ năm 1944.
- Encyclopaedia Britannica, “Violette Szabo” — tiểu sử, điệp viên SOE, George Cross, Ravensbrück.
- Sarah Helm, A Life in Secrets: Vera Atkins and the Missing Agents of WWII (Little, Brown, 2005) — các nữ điệp viên SOE, Ravensbrück, tìm kiếm các điệp viên mất tích.