Giải phóng Paris

Cuộc Giải phóng Paris tháng 8/1944 chấm dứt bốn năm thủ đô nước Pháp bị Đức chiếm đóng và trở thành một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của Thế chiến II. Từ ngày 19 đến 25 tháng 8, cuộc khởi nghĩa của Kháng chiến Pháp trong thành phố, sự xuất hiện của Sư đoàn Thiết giáp 2 của Tướng Leclerc và sự đầu hàng của quân Đức dưới quyền Tướng Dietrich von Choltitz đã giải phóng Paris với thiệt hại ít hơn nhiều so với mọi dự đoán.

Ngày 25 tháng 8, Tướng Charles de Gaulle tiến vào thủ đô và tuyên bố Paris đã được giải phóng, bởi chính Paris và bởi nước Pháp. Về quân sự, đây là chiến dịch có quy mô khiêm tốn so với các trận đánh lớn ở Normandy, nhưng ý nghĩa chính trị và biểu tượng của nó vô cùng to lớn: nó trả lại thủ đô cho người Pháp, chấm dứt quyền lực của chính quyền Vichy tại thành phố, và mang lại cho phe Đồng minh chiến thắng được chụp ảnh nhiều nhất mùa hè 1944.

Giao tranh tại Paris chỉ kéo dài một tuần, và bản thân thành phố không bao giờ phải chịu kiểu oanh tạc đã phá hủy nhiều thành phố châu Âu khác. Kết quả đó không phải ngẫu nhiên. Nó là hệ quả của một chuỗi quyết định — của Kháng chiến Paris, vốn nổi dậy trước khi Đồng minh tới; của bộ chỉ huy Đồng minh, vốn thay đổi kế hoạch và đưa Leclerc vào thành phố; và của Choltitz, người đã từ chối, hoặc ít nhất đã không thực hiện, lệnh của Hitler về việc biến Paris thành đống đổ nát.

Các sử gia vẫn tranh luận về mức độ đóng góp của từng quyết định, và về việc Paris đã suýt bị phá hủy tới mức nào. Điều không còn nghi ngờ là kết quả: ngày 26 tháng 8 năm 1944, de Gaulle đi dọc đại lộ Champs-Élysées trước những đám đông reo hò, và Paris, sau 1.542 ngày bị chiếm đóng, đã được tự do.

1. Thông tin chính

Ngày	19–25 tháng 8 năm 1944 (khởi nghĩa 19/8; đầu hàng 25/8)
Địa điểm	Paris, Pháp
Kết quả	Đồng minh thắng; Paris được giải phóng, quân Đức đầu hàng, thành phố phần lớn nguyên vẹn
Chỉ huy Đồng minh	Thiếu tướng Philippe Leclerc (Sư đoàn Thiết giáp 2); Tướng Charles de Gaulle; Đại tá Henri Rol-Tanguy (FFI Paris)
Chỉ huy Đức	Tướng Dietrich von Choltitz, tư lệnh quân sự Paris
Lực lượng Đồng minh	Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp (~16.000 người); một phần Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ; hàng chục nghìn chiến sĩ FFI tại Paris
Lực lượng Đức	Khoảng 20.000 quân đồn trú trong và quanh Paris
Tổn thất Đồng minh	Khoảng 1.000–1.500 chiến sĩ FFI tử trận; khoảng 130 lính Sư đoàn Thiết giáp 2 tử trận; vài trăm dân thường thiệt mạng (xem mục Thương vong)
Tổn thất Đức	Khoảng 3.200 chết và khoảng 12.000 bị bắt (ước tính khác nhau)

2. Bối cảnh

Bốn năm chiếm đóng

Paris bị Đức chiếm đóng từ ngày 14 tháng 6 năm 1940, khi quân Đức tiến vào thành phố lúc cuối Trận chiến nước Pháp. Chính phủ Pháp đã tuyên bố Paris là thành phố mở, và quân Đức tiến vào mà không gặp kháng cự.

Trong bốn năm, thủ đô sống dưới chính quyền quân sự Đức, trong khi chính phủ cộng tác của Thống chế Pétain cai trị từ Vichy ở miền nam. Thành phố trở thành biểu tượng của châu Âu bị chiếm đóng: các công trình vẫn đứng đó, quán cà phê vẫn mở cửa, còn người dân chịu đựng tem phiếu, giới nghiêm, các vụ bắt bớ người Do Thái và kháng chiến, cùng nỗi nhục hằng ngày khi thấy cờ chữ vạn bay trên Hôtel de Ville.

Kháng chiến tại Paris lúc đầu phát triển chậm, rồi nhanh hơn sau năm 1942, khi cục diện chiến tranh thay đổi và đợt bắt lao động cưỡng bức STO đẩy hàng nghìn thanh niên Pháp vào ẩn náu hoặc vào maquis.

Chiếm đóng cũng mang theo đàn áp: tháng 7/1942, cảnh sát Pháp bắt hơn 13.000 người Do Thái tại Paris trong vụ Vel’ d’Hiv, và phần lớn bị đưa tới Auschwitz. Kháng chiến đáp trả bằng phá hoại, tình báo cho Đồng minh và, từ năm 1943, tấn công công khai lính Đức. Đến năm 1944, Kháng chiến Paris không còn là nhóm nhỏ âm mưu mà là phong trào có thể đưa hàng nghìn chiến sĩ vũ trang xuống đường.

Đồng minh tiến tới — và định vòng qua Paris

Đến mùa hè 1944, chiến tranh đã tới cổng thành phố. Đồng minh đổ bộ lên Normandy trong ngày D-Day 6/6/1944, và sau hai tháng giao tranh ác liệt trong vùng bocage, họ đã đột phá qua Chiến dịch Cobra cuối tháng 7. Đầu tháng 8, các quân đoàn Mỹ vòng sang phía đông và phía nam, và quân Đức ở Normandy đang bị bao vây trong Túi Falaise.

Paris nằm cách bãi biển Normandy khoảng 200 km về phía đông, và quân Đồng minh đang tiến tới từ phía tây và tây nam. Thế nhưng, Tổng tư lệnh tối cao Đồng minh, Tướng Dwight D. Eisenhower, ban đầu không hề có ý định giải phóng Paris.

Kế hoạch của ông là vòng qua thành phố về phía bắc và phía nam, vượt sông Seine ở thượng lưu và hạ lưu, rồi tiến thẳng tới Đức. Theo ông, Paris là một cái bẫy: một thành phố lớn với hàng triệu dân cần được nuôi ăn, trị an và tái thiết, và một trận đánh trong thành phố sẽ tốn thời gian, binh lính và sinh mạng dân thường.

Quân Đồng minh, theo ông, không thể dừng lại vì Paris.

De Gaulle và chính trị của cuộc giải phóng

Tướng Charles de Gaulle, lãnh tụ của nước Pháp Tự do, nhìn nhận vấn đề hoàn toàn khác. Với de Gaulle, Paris không phải là bài toán hậu cần mà là phần thưởng của cuộc chiến. Ông lo rằng nếu Đồng minh vòng qua Paris, thành phố sẽ tự nổi dậy rồi bị Đức đàn áp, hoặc được giải phóng bởi phe Cộng sản, mà tổ chức Kháng chiến FTP của họ là lực lượng vũ trang mạnh nhất trong thành phố.

Một cuộc giải phóng do Cộng sản dẫn đầu sẽ giúp Đảng Cộng sản Pháp có cơ sở giành quyền lực ở nước Pháp hậu chiến, và de Gaulle quyết tâm rằng việc giải phóng Paris phải là một cuộc giải phóng của người Pháp, do quân Pháp thực hiện dưới quyền ông. Ông đã tranh luận với Eisenhower về thành phần lực lượng tiến vào thành phố, khăng khăng rằng Sư đoàn Thiết giáp 2 của Leclerc — một sư đoàn Pháp, thành lập ở Bắc Phi và được Mỹ trang bị — phải được vinh dự đó.

Eisenhower đồng ý về nguyên tắc, nhưng thời điểm vẫn bỏ ngỏ.

Kháng chiến chuẩn bị

Trong Paris, Kháng chiến đang chuẩn bị câu trả lời của riêng mình. Ủy ban Paris của Lực lượng Nội địa Pháp (FFI) do Đại tá Henri Rol-Tanguy, một cựu binh Cộng sản từng chiến đấu ở Nội chiến Tây Ban Nha, chỉ huy, cùng phó là Roger Cocteau-Gallois. Đến tháng 8/1944, FFI ở vùng Paris có hàng chục nghìn nam nữ, dù chỉ một thiểu số được trang bị tốt.

Ngày 18 tháng 8, công nhân đường sắt đình công, và làn sóng đình công lan sang cảnh sát và các ngành khác. Tư lệnh quân sự Đức tại Paris, Tướng Dietrich von Choltitz, đến ngày 9 tháng 8 với lệnh của Hitler: thành phố phải được giữ, và nếu không giữ được thì phải phá hủy.

Cầu, tượng đài, nhà máy và công trình công cộng phải được gài mìn, và Paris phải bị bỏ lại như một bãi đổ nát. Choltitz, cựu binh Mặt trận phía Đông từng tham gia phá hủy Rotterdam và Sevastopol, hiểu rõ lệnh đó có nghĩa gì — và như diễn biến cho thấy, ông đã không thực hiện nó.

19 tháng 8: Khởi nghĩa bùng nổ

Cuộc khởi nghĩa bắt đầu ngày 19 tháng 8. Chiến sĩ FFI chiếm các công trình công cộng, đồn cảnh sát và Hôtel de Ville, còn người dân Paris dựng barricade chắn ngang đường như ông cha họ từng làm năm 1870 và 1871. Quân Đức, bị bất ngờ và không chắc về mệnh lệnh, phản ứng chậm chạp.

Ngày 20 tháng 8, Tổng lãnh sự Thụy Điển tại Paris, Raoul Nordling, đàm phán một thỏa thuận ngừng bắn giữa Choltitz và Kháng chiến, nhưng thỏa thuận mong manh và giao tranh vẫn tiếp diễn ở nhiều quận. Trong khi đó, bên ngoài thành phố, Eisenhower đang đổi ý.

Cuộc khởi nghĩa, nguy cơ Cộng sản nắm quyền, rủi ro thảm sát trên đường phố, và thực tế đơn giản rằng Paris không thể bị bỏ đói — tất cả đều chỉ về một hướng. Ngày 22 tháng 8, ông ra lệnh cho sư đoàn của Leclerc tiến về Paris, và cuộc đua tới thủ đô bắt đầu.

Các barricade tháng 8/1944 được dựng theo truyền thống Paris: đá lát đường bị bóc lên, đồ đạc, xe lật và cây đốn ngã. Phía sau chúng, những người chưa bao giờ bắn một phát súng cầm chân các đội tuần tra Đức, trong khi cảnh sát, vốn đã theo khởi nghĩa, chiến đấu từ đồn của mình. Thành phố mà quân Đức cai trị bốn năm đang, từng phố một, trở lại là của người Pháp.

3. Lực lượng hai bên

Sư đoàn Thiết giáp 2 của Pháp

Mũi nhọn của cuộc giải phóng là Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp (2e Division Blindée) của Tướng Philippe Leclerc, một đơn vị khoảng 16.000 người được trang bị xe tăng Sherman, xe bán xích và pháo binh của Mỹ.

Leclerc, tên thật là Philippe de Hauteclocque, từng dẫn quân Pháp Tự do từ Chad vượt Sahara để tham gia chiến dịch Bắc Phi, và sư đoàn của ông đổ bộ lên Normandy ngày 1/8/1944 trong biên chế Quân đoàn 3 của Mỹ dưới quyền Tướng George S. Patton.

Sư đoàn này khác thường so với các đơn vị Đồng minh khác: khoảng một phần mười binh lính là những người Cộng hòa Tây Ban Nha thuộc đại đội nổi tiếng “La Nueve”, các cựu binh Nội chiến Tây Ban Nha đã chạy sang Pháp rồi tới Bắc Phi, và xe tăng của họ mang tên các thị trấn, trận đánh và anh hùng Kháng chiến Pháp.

Khi nhận lệnh ngày 22 tháng 8, Leclerc phải tiến thật nhanh về Paris, vào thành phố từ phía nam và tiếp nhận sự đầu hàng của quân Đức. Phía sau ông là một phần Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ dưới quyền Thiếu tướng Raymond Barton, sẽ tiến vào Paris từ phía đông và hỗ trợ dọn sạch thành phố.

Kháng chiến Paris

Trong thành phố, Lực lượng Nội địa Pháp dưới quyền Đại tá Rol-Tanguy có hàng chục nghìn chiến sĩ, dù trang bị không đồng đều. Nhiều người chỉ có súng trường, súng ngắn, lựu đạn và vũ khí Đức thu được; vũ khí nặng gần như không có, và đạn dược khan hiếm. FFI thiếu hỏa lực nhưng bù lại bằng quân số, hiểu biết địa hình và quyết tâm.

Các chiến sĩ biết từng con phố, sân trong và hầm nhà của Paris, và có thể xuất hiện sau lưng các vị trí Đức mà quân chính quy không tới được. FFI được tổ chức thành các nhóm theo khu phố, và trong cuộc khởi nghĩa đã chiếm Hôtel de Ville, các đồn cảnh sát, bộ ngành và tòa soạn báo, đồng thời dựng khoảng 600 barricade khắp thành phố.

Kháng chiến còn có cảnh sát Paris, những người đã theo khởi nghĩa ngày 19 tháng 8 dưới quyền cảnh sát trưởng Charles Luizet, và trụ sở cảnh sát trên đảo Île de la Cité trở thành một trong những trung tâm giao tranh.

Cái giá của lòng dũng cảm này rất cao: FFI chiến đấu với xe tăng và pháo binh Đức chỉ bằng vũ khí nhẹ, và thương vong của họ trong tuần lễ đó nặng nề nhất trong các lực lượng Đồng minh tham chiến.

Quân Đức đồn trú

Quân Đức đồn trú tại Paris có khoảng 20.000 người dưới quyền Tướng Dietrich von Choltitz, được bổ nhiệm làm tư lệnh quân sự thành phố ngày 9/8/1944. Lực lượng của ông là hỗn hợp: Sư đoàn An ninh 325, các đơn vị hậu cần và hành chính, nhân viên mặt đất của Luftwaffe, cùng một số xe tăng và pháo tự hành, trong đó có một phân đội xe tăng Panther.

Họ giữ các điểm mạnh tại Thượng viện trong Cung điện Luxembourg, Trường Quân sự École Militaire, khách sạn Hôtel Meurice trên phố Rue de Rivoli, Hạ viện và Bộ Hải quân tại Quảng trường Concorde. Giá trị chiến đấu của quân đồn trú vẫn được các sử gia tranh luận: nhiều người là lính tuyến hai, và một số đơn vị đã rút về phía đông khi quân Đồng minh tới gần.

Nhưng quân Đức vẫn giữ các công trình công cộng chính, họ có pháo binh và thiết giáp, và đã chuẩn bị mìn phá hủy các cây cầu và tượng đài của thành phố. Vấn đề không phải họ có chiến đấu được không — họ có thể — mà là liệu Choltitz có ra lệnh cho họ chiến đấu đến người cuối cùng và phá hủy thành phố, như Hitler đã ra lệnh hay không.

	Đồng minh	Đức
Lực lượng chính	Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp (~16.000 người, xe tăng Sherman); Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ (một phần)	Khoảng 20.000 quân đồn trú, gồm Sư đoàn An ninh 325
Trong thành phố	FFI Paris (hàng chục nghìn người, vũ khí nhẹ); cảnh sát Paris	Các điểm mạnh tại Luxembourg, École Militaire, Hôtel Meurice, Place de la Concorde
Thiết giáp	~200 xe tăng Sherman và xe bọc thép của Sư đoàn Thiết giáp 2	Một phân đội xe tăng Panther và pháo tự hành; ít thiết giáp
Không quân	Không quân chiến thuật Đồng minh trên bầu trời	Luftwaffe: gần như không có máy bay trên bầu trời Paris
Chỉ huy	Leclerc (Thiết giáp 2); Rol-Tanguy (FFI); de Gaulle (chính trị)	Choltitz (tư lệnh quân sự Paris)

4. Diễn biến

19–22 tháng 8: Khởi nghĩa và giằng co

Cuộc khởi nghĩa ngày 19 tháng 8 lan nhanh. Chiến sĩ FFI chiếm Hôtel de Ville, nơi lãnh tụ Kháng chiến Alexandre Parodi đặt trụ sở với tư cách đại diện chính phủ lâm thời của de Gaulle, và chiếm các đồn cảnh sát khắp thành phố.

Người dân Paris, nhiều người chỉ có súng săn và bom xăng, dựng barricade bằng đá lát đường, đồ đạc và xe lật — tổng cộng khoảng 600 barricade — và cờ tam sắc xuất hiện trên những cửa sổ đã đóng kín suốt bốn năm.

Ban đầu quân Đức phản ứng thận trọng: lính của Choltitz bắn vào các vị trí FFI từ điểm mạnh, xe tăng Đức nã pháo vào barricade, nhưng không có cuộc tấn công tổng lực. Ngày 20 tháng 8, lãnh sự Thụy Điển Raoul Nordling làm trung gian cho một thỏa thuận ngừng bắn, nhưng nó chỉ được tôn trọng một phần.

Giao tranh bùng lên trở lại ngày 21 và 22 tháng 8, đặc biệt quanh Hôtel de Ville và Sở Cảnh sát, nơi cảnh sát cầm cự dưới hỏa lực trong nhiều ngày. Trong khi đó, Kháng chiến cử sứ giả Roger Cocteau-Gallois xuyên qua tuyến Đức để báo với Đồng minh rằng Paris đang nổi dậy và cần giúp đỡ ngay.

Thông điệp tới tay Leclerc ngày 22 tháng 8, đúng ngày Eisenhower ra lệnh tiến về Paris.

23–24 tháng 8: Cuộc đua tới Paris

Sư đoàn của Leclerc tiến rất nhanh, vượt hơn 200 km trong hai ngày trên những con đường chật cứng đoàn quân Đức đang rút lui và dân làng Pháp reo hò. Cuộc tiến quân không phải không gặp kháng cự: quân Đức chặn hậu chiến đấu cầm chân, và đội tiên phong của sư đoàn phải đánh xuyên qua các vị trí Đức tại Longjumeau và Massy.

Tối ngày 24 tháng 8, Leclerc cử một phân đội nhỏ dưới quyền Đại úy Raymond Dronne đi trước; đại đội 9 thuộc Trung đoàn Tchad của Dronne phần lớn là người Cộng hòa Tây Ban Nha. Đoàn xe của Dronne — ba xe tăng và vài xe bán xích — tới Hôtel de Ville khoảng 21 giờ 22 phút, trong cảnh tượng cuồng nhiệt.

Những binh sĩ Đồng minh đầu tiên tiến vào Paris như vậy là người Tây Ban Nha chiến đấu dưới cờ Pháp, và xe tăng của họ mang tên “Guadalajara” và “Ebro”, để tưởng nhớ các trận đánh trong Nội chiến Tây Ban Nha. Sự xuất hiện của Dronne báo cho người dân Paris rằng giải phóng đã đến, và báo cho Choltitz rằng ván cờ đã kết thúc.

Trong đêm, phần còn lại của sư đoàn Leclerc tràn vào thành phố từ phía nam, qua cổng Porte d’Orléans và Porte d’Italie.

25 tháng 8: Đầu hàng

Trận đánh chính giành thành phố diễn ra ngày 25 tháng 8. Xe tăng của Leclerc, được FFI yểm trợ, tấn công từng điểm mạnh của Đức. Tại Cung điện Luxembourg, quân Đức cầm cự nhiều giờ sau những bức tường dày của Thượng viện rồi đầu hàng; tại École Militaire, xe tăng Pháp giao tranh ác liệt với thiết giáp Đức; tại Quảng trường Concorde, Bộ Hải quân bị chiếm sau đợt bắn phá dữ dội.

Trong khi đó, Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ tiến vào từ phía đông, qua cổng Porte de Bagnolet, hướng về trung tâm. Giao tranh có nơi rất ác liệt nhưng ngắn ngủi: nhiều đơn vị Đức, thấy xe tăng Pháp trên đường phố và nghe tin Đồng minh đã vào thành phố với lực lượng lớn, đã đầu hàng mà không chiến đấu.

Khoảng 15 giờ 30, Choltitz đầu hàng tại sở chỉ huy trong khách sạn Hôtel Meurice, và được đưa tới Sở Cảnh sát, nơi ông ký văn kiện đầu hàng trước mặt Leclerc và Rol-Tanguy. Văn kiện, ký trong một căn phòng vẫn còn vết tích giao tranh, đã chấm dứt cuộc chiếm đóng Paris của Đức.

Tối hôm đó, de Gaulle đến Hôtel de Ville và phát biểu trước đám đông từ ban công, trong bài diễn văn đã trở thành một trong những bài nổi tiếng nhất lịch sử Pháp: “Paris bị xúc phạm! Paris bị tàn phá! Paris chịu tử đạo! Nhưng Paris đã được giải phóng!”

26–29 tháng 8: Thành phố tự do — và những nguy hiểm

Giải phóng không có nghĩa là hết nguy hiểm. Ngày 26 tháng 8, de Gaulle đi bộ dọc đại lộ Champs-Élysées từ Khải Hoàn Môn tới Nhà thờ Đức Bà, trước đám đông khổng lồ, và tiếng súng vang lên — lính bắn tỉa và tàn quân Đức, và có lẽ cả những chiến sĩ FFI căng thẳng, đã bắn vào đám đông, giết chết vài người và làm nhiều người bị thương.

Vụ nổ súng tại Nhà thờ Đức Bà, nơi de Gaulle dự lễ tạ ơn trong khi đạn bay vào nhà thờ, trở thành một trong những hình ảnh bền bỉ nhất của cuộc giải phóng. Tàn quân và lính bắn tỉa Đức lẻ tẻ tiếp tục bắn vào quân Đồng minh trong nhiều ngày, và thành phố vẫn nằm trong tầm pháo binh Đức và bom bay V-1.

Ngày 29 tháng 8, Sư đoàn Bộ binh 28 Mỹ diễu hành qua Paris trong một cuộc duyệt binh đồng thời cũng là hành quân ra mặt trận: sư đoàn đi dọc Champs-Élysées rồi thẳng tới chiến trường phía đông bắc.

Paris đã tự do, nhưng chiến tranh chưa kết thúc, và thành phố giờ phải được nuôi ăn — những đoàn xe tiếp tế đầu tiên của Đồng minh mang lương thực tới cho dân chúng vốn đã sống bằng khẩu phần đói khát.

5. Bước ngoặt

Quyết định tiến về Paris

Bước ngoặt của cuộc giải phóng không phải là một trận đánh mà là một quyết định. Cho đến ngày 22 tháng 8, kế hoạch của Eisenhower là vòng qua Paris, và số phận thành phố phụ thuộc vào kế hoạch đó. Cuộc khởi nghĩa đã thay đổi tính toán.

Kháng chiến đã nổi dậy trước khi Đồng minh sẵn sàng, và bộ chỉ huy Đồng minh giờ phải lựa chọn: để người dân Paris chiến đấu một mình và đối mặt với nguy cơ thảm sát cùng một cuộc giải phóng do Cộng sản dẫn đầu, hoặc thay đổi kế hoạch và đưa quân vào thành phố. Áp lực của de Gaulle, các báo cáo từ Kháng chiến, và thực tế nhân đạo đơn giản rằng Paris đang đói khát — tất cả đều chỉ về một hướng.

Ngày 22 tháng 8, Eisenhower ra lệnh cho Leclerc tiến về Paris, với Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ yểm trợ. Quyết định được đưa ra muộn, và dưới áp lực chính trị, nhưng nó đã cứu Paris khỏi những kết cục tồi tệ nhất.

Nếu Đồng minh chờ thêm vài ngày nữa, cuộc khởi nghĩa có thể đã bị đàn áp, hoặc quân Đức có thể đã thực sự thực hiện lệnh phá hủy.

Choltitz và lệnh phá hủy Paris

Bước ngoặt thứ hai là việc Choltitz từ chối phá hủy thành phố. Lệnh của Hitler ngày 23/8/1944 rất rõ ràng: Paris không được rơi vào tay địch trừ khi đã thành đống đổ nát, và các cây cầu cùng tượng đài phải bị phá hủy.

Thuốc nổ đã được đặt trên các cầu qua sông Seine, và các công trình biểu tượng của thành phố đã được chuẩn bị để phá hủy. Choltitz đã không cho nổ. Vì sao ông bất tuân vẫn còn được tranh luận.

Trong hồi ký xuất bản sau chiến tranh, Choltitz tự trình bày mình là người đã cố ý cứu Paris, xúc động trước vẻ đẹp của thành phố và nhận thức rằng chiến tranh đã thua. Các sử gia khác cho rằng động cơ của ông thực dụng hơn: quân của ông quá ít và quá rối loạn để thực hiện phá hủy có hệ thống dưới hỏa lực, FFI đã chiếm nhiều địa điểm chuẩn bị phá hủy, và một tư lệnh Đức phá hủy Paris chắc chắn sẽ bị xử tử sau chiến tranh.

Một số người cho rằng việc chuẩn bị phá hủy chưa bao giờ hoàn chỉnh như huyền thoại kể. Dù động cơ pha trộn ra sao, kết quả rõ ràng: các cây cầu vẫn đứng, Nhà thờ Đức Bà vẫn đứng, và thành phố sống sót.

Bước ngoặt là một hành động không làm — một vị tư lệnh, vào giờ quyết định, đã không ra lệnh mà ông được lệnh phải ra.

6. Thương vong và tổn thất

Cái giá phải trả

Cái giá nhân mạng của cuộc giải phóng Paris là khiêm tốn theo tiêu chuẩn của Thế chiến II, nhưng không hề nhỏ, và các con số vẫn chưa chắc chắn. Tổn thất nặng nề nhất thuộc về Kháng chiến Paris. Ước tính số chiến sĩ FFI tử trận trong cuộc khởi nghĩa dao động từ khoảng 1.000 đến khoảng 1.500 người, cùng vài nghìn người bị thương.

Số dân thường Pháp thiệt mạng thường được đưa ra là vài trăm, dù một số ước tính cao hơn; giao tranh trên đường phố, pháo kích của Đức và vụ nổ súng ngày 26 tháng 8 đều góp phần vào con số đó.

Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp mất khoảng 130 người chết và khoảng 300 người bị thương trong cuộc tiến quân về Paris và giao tranh trong thành phố. Tổn thất của Mỹ nhẹ: Sư đoàn Bộ binh 4 chỉ chịu một số ít thương vong ngay tại Paris.

Tổn thất của Đức thường được đưa ra là khoảng 3.200 người chết và khoảng 12.000 người bị bắt, dù những con số này, như các con số của Pháp, là ước tính từ hồ sơ chưa đầy đủ. Tổng số khoảng 1.500 đến 2.000 người phía Pháp và Đồng minh tử trận, so với một thành phố hàng triệu dân, giải thích vì sao cuộc giải phóng được nhớ như khoảnh khắc vui mừng hơn là tang thương — nhưng những người đã chết là có thật, và tên họ được ghi trên các tấm bia đánh dấu các barricade tháng 8/1944 khắp Paris.

	Đồng minh và Pháp	Đức
Chết	Khoảng 1.000–1.500 chiến sĩ FFI; khoảng 130 lính Sư đoàn Thiết giáp 2; vài trăm dân thường	Khoảng 3.200 (ước tính)
Bị thương	Vài nghìn chiến sĩ FFI; khoảng 300 lính Sư đoàn Thiết giáp 2	Không được ghi chép đáng tin cậy
Tù binh	—	Khoảng 12.000 bị bắt
Tổng cộng	Khoảng 1.500–2.000 người chết (ước tính khác nhau)	Khoảng 3.200 chết, khoảng 12.000 bị bắt

Tưởng nhớ những người đã ngã xuống

Những người đã ngã xuống trong cuộc giải phóng được tưởng nhớ khắp Paris. Những tấm bia đá cẩm thạch đen nhỏ đánh dấu nơi các chiến sĩ FFI ngã xuống tại barricade, ghi tên, tuổi và ngày hy sinh, và vẫn được đặt hoa mỗi tháng 8.

Tượng đài Leclerc đứng tại cổng Porte d’Orléans, nơi sư đoàn của ông tiến vào thành phố, và đài tưởng niệm những người Cộng hòa Tây Ban Nha thuộc La Nueve đứng gần Hôtel de Ville. Bảo tàng Giải phóng Paris, mở tại Quảng trường Denfert-Rochereau, kể câu chuyện về cuộc khởi nghĩa và những người đã chiến đấu trong đó, và mỗi ngày 25 tháng 8 thành phố tổ chức lễ tại Hôtel de Ville và dọc tuyến tiến quân của Leclerc.

Cuộc giải phóng được nhớ như một tuần lễ vui mừng, nhưng những tấm bia trên tường Paris nhắc nhở rằng niềm vui đó được mua bằng sinh mạng, và nhiều người đã chết còn rất trẻ — sinh viên, công nhân và cảnh sát lần đầu cầm súng trong tuần lễ khởi nghĩa.

7. Bản đồ và địa hình

Hình dáng thành phố

Paris năm 1944 là thành phố khoảng 2,8 triệu dân, xây quanh sông Seine, chảy qua thành phố từ đông sang tây theo một khúc cong lớn. Trái tim lịch sử của thành phố là đảo Île de la Cité, nơi Nhà thờ Đức Bà tọa lạc, và quanh đó là các công trình công cộng lớn đã trở thành điểm mạnh tháng 8/1944: Hôtel de Ville ở bờ phải, Sở Cảnh sát ngay trên đảo, Cung điện Luxembourg và Thượng viện ở bờ trái, Trường Quân sự École Militaire gần tháp Eiffel, và Quảng trường Concorde với Bộ Hải quân.

Các đại lộ của thành phố — Champs-Élysées chạy về phía tây từ Quảng trường Concorde tới Khải Hoàn Môn, trục bắc-nam lớn của đại lộ Sébastopol — được xây rộng và thẳng, và tháng 8/1944 chúng vừa là đường tiến quân cho xe tăng vừa là tầm bắn cho quân phòng thủ.

Ngược lại, các phố hẹp của khu phố cổ có lợi cho Kháng chiến: barricade có thể chặn chúng trong vài phút, và một nhóm nhỏ người với súng trường có thể giữ một con phố trước xe tăng không thể quay đầu.

Đường tiến vào và các điểm mạnh

Sư đoàn của Leclerc tiếp cận Paris từ phía tây nam, qua Rambouillet, Longjumeau và Massy, rồi tiến vào qua cổng Porte d’Orléans và Porte d’Italie — các cổng phía nam của thành phố. Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ tới từ phía đông, qua cổng Porte de Bagnolet.

Các điểm mạnh của Đức tập trung ở trung tâm, quanh các công trình công cộng, và giao tranh ngày 25 tháng 8 di chuyển từ các cổng vào trong hướng về sông Seine. Các cây cầu qua sông Seine là điểm then chốt của toàn bộ trận đánh: nếu Choltitz phá hủy chúng, thành phố sẽ bị cắt làm đôi và cuộc giải phóng sẽ khác hẳn và đẫm máu hơn nhiều. Địa hình Paris cũng giải thích vì sao trận đánh ngắn ngủi.

Paris là thành phố nhỏ gọn, và một khi xe tăng Đồng minh đã vào trong cổng, khoảng cách tới trung tâm chỉ vài km. Quân Đức đồn trú, rải khắp các công trình công cộng, có thể bị tấn công từng điểm mạnh một, và không có lực lượng dự bị để lấp các khoảng trống.

8. Kết quả và di sản

Thủ đô được khôi phục

Việc giải phóng Paris có hậu quả chính trị tức thời. Ngày 25 tháng 8, de Gaulle thành lập chính phủ lâm thời tại thủ đô, và quyền lực của chính quyền Vichy sụp đổ trong thành phố. Cuộc giải phóng đã giải quyết, ít nhất tạm thời, câu hỏi ai sẽ cai trị nước Pháp: đó sẽ là de Gaulle và nước Pháp Tự do, không phải phe Cộng sản và cũng không phải Đồng minh.

Bộ tư lệnh Eisenhower từng cân nhắc lập chính quyền quân sự Đồng minh tại Pháp, nhưng việc de Gaulle nhanh chóng dựng chính quyền Pháp tại Paris khiến điều đó không thể thực hiện. Về quân sự, Paris trở thành trung tâm tiếp tế và vận tải lớn cho cuộc tiến quân của Đồng minh tới Đức, và Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp tiếp tục chiến đấu ở Lorraine, Alsace rồi vào nước Đức.

Cuộc giải phóng cũng có mặt kém vui: trong những tuần sau đó, những kẻ cộng tác bị bắt giữ, và các vụ xử tử vội vã cùng nhục hình công khai — nổi bật là việc cạo đầu phụ nữ — diễn ra khắp nước Pháp.

Giải phóng là khoảnh khắc đoàn kết dân tộc, nhưng sự thanh trừng những kẻ cộng tác, gọi là épuration, đã chia rẽ nước Pháp trong nhiều năm.

Ký ức và huyền thoại

Cuộc giải phóng Paris được nhớ đến, trước hết, qua hình ảnh: xe tăng của sư đoàn Leclerc lăn bánh dọc Champs-Élysées, de Gaulle đi bộ tới Nhà thờ Đức Bà, đám đông hôn các binh sĩ, cờ tam sắc tung bay trở lại trên tháp Eiffel.

Mỗi ngày 25 tháng 8, Paris kỷ niệm cuộc giải phóng bằng lễ tại Hôtel de Ville và dọc tuyến tiến quân của Leclerc. Câu chuyện cũng có những huyền thoại, và bền bỉ nhất là về Choltitz. Câu hỏi “Paris có đang cháy không?”, được cho là Hitler hỏi tham mưu trưởng của mình tối ngày 25 tháng 8, xuất phát từ cuốn sách bán chạy cùng tên của Larry Collins và Dominique Lapierre, xuất bản năm 1965, và bộ phim sau đó.

Các sử gia đã nghi ngờ liệu Hitler có thực sự hỏi câu đó bằng những lời ấy không, và liệu sự bất tuân của Choltitz có chủ ý và anh hùng như huyền thoại kể hay không. Cuộc tranh luận không làm giảm giá trị của cuộc giải phóng.

Paris đã được cứu, và thành phố nhớ tuần lễ tháng 8/1944 như tuần lễ nó trở lại là chính mình.

9. Chỉ huy

Chỉ huy Đồng minh

Tướng Philippe Leclerc (Pháp). Tư lệnh Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp. Leclerc, tên khai sinh Philippe de Hauteclocque, từng chiến đấu trong Trận chiến nước Pháp năm 1940, trốn sang London, và dẫn quân Pháp Tự do từ Chad vượt Sahara. Ông chỉ huy sư đoàn giải phóng Paris, sau đó chiến đấu ở Lorraine, Alsace và Đức. Ông tử nạn trong vụ rơi máy bay ở Algeria năm 1947, và được truy phong Thống chế Pháp năm 1952.

Tướng Charles de Gaulle (Pháp). Lãnh tụ nước Pháp Tự do và người đứng đầu chính phủ lâm thời. De Gaulle đã từ chối hiệp định đình chiến năm 1940 và kêu gọi người Pháp tiếp tục chiến đấu từ London. Ông khăng khăng quân Pháp phải giải phóng Paris, tiến vào thành phố ngày 25/8/1944, và lãnh đạo chính phủ lâm thời đến năm 1946. Sau này ông sáng lập nền Cộng hòa thứ năm và làm tổng thống từ 1959 đến 1969.

Đại tá Henri Rol-Tanguy (Pháp). Tư lệnh FFI vùng Paris. Rol-Tanguy, một đảng viên Cộng sản và cựu binh Nội chiến Tây Ban Nha, đã tổ chức cuộc khởi nghĩa ngày 19 tháng 8 và chỉ huy lực lượng Kháng chiến trong thành phố suốt tuần lễ giải phóng. Ông có mặt khi Choltitz ký văn kiện đầu hàng, và sau chiến tranh phục vụ trong Quân đội Pháp và chính phủ.

Chỉ huy Đức

Tướng Dietrich von Choltitz (Đức). Tư lệnh quân sự Paris. Choltitz là sĩ quan chuyên nghiệp từng chiến đấu ở Ba Lan, Hà Lan, Balkan và Liên Xô, và tham gia các cuộc vây hãm Rotterdam và Sevastopol. Được bổ nhiệm tới Paris tháng 8/1944, ông đã từ chối — hoặc không thực hiện — lệnh của Hitler về việc phá hủy thành phố, và đầu hàng ngày 25 tháng 8. Ông bị giam làm tù binh đến năm 1947 và qua đời năm 1966. Hồi ký của ông, cùng huyền thoại về người đã cứu Paris, vẫn còn gây tranh cãi giữa các sử gia.

Thiếu tướng Raymond Barton (Hoa Kỳ). Tư lệnh Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ, đơn vị tiến vào Paris từ phía đông ngày 25 tháng 8 và hỗ trợ dọn sạch thành phố. Barton chỉ huy sư đoàn từ năm 1942 và dẫn sư đoàn đổ bộ lên bãi Utah trong ngày D-Day. Ông tiếp tục chỉ huy trong cuộc tiến quân vào Đức.

Đại úy Raymond Dronne (Pháp). Chỉ huy Đại đội 9 thuộc Trung đoàn Tchad, tức “La Nueve”, phân đội Đồng minh đầu tiên tiến vào Paris, tới Hôtel de Ville tối ngày 24/8/1944. Binh lính của Dronne phần lớn là người Cộng hòa Tây Ban Nha, và việc họ tiến vào Paris trở thành một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của cuộc giải phóng. Sau này Dronne viết hồi ký về chiến dịch và làm thượng nghị sĩ.

10. Câu hỏi thường gặp

Paris được giải phóng khi nào?

Paris được giải phóng từ ngày 19 đến 25 tháng 8 năm 1944. Cuộc khởi nghĩa bắt đầu ngày 19 tháng 8, những binh sĩ Đồng minh đầu tiên tới Hôtel de Ville tối ngày 24 tháng 8, và quân Đức đầu hàng ngày 25 tháng 8.

Ai đã giải phóng Paris?

Paris được giải phóng bởi nhiều lực lượng kết hợp: Kháng chiến Paris (FFI) dưới quyền Đại tá Rol-Tanguy, nổi dậy ngày 19 tháng 8; Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp của Tướng Leclerc, tiến vào thành phố ngày 24–25 tháng 8; và một phần Sư đoàn Bộ binh 4 Mỹ. Tướng de Gaulle tiến vào thành phố ngày 25 tháng 8 với tư cách lãnh tụ chính trị của cuộc giải phóng.

Vì sao Hitler ra lệnh phá hủy Paris?

Hitler ra lệnh rằng Paris không được rơi vào tay Đồng minh trừ khi đã thành đống đổ nát. Ông muốn tước của Đồng minh một thủ đô lớn và trung tâm vận tải, và trừng phạt thành phố vì cuộc khởi nghĩa. Tướng von Choltitz, tư lệnh quân sự, đã không thực hiện lệnh, và các cây cầu cùng tượng đài của thành phố còn nguyên vẹn.

Đồng minh có kế hoạch giải phóng Paris không?

Không, lúc đầu thì không. Eisenhower ban đầu định vòng qua Paris và tiến thẳng tới Đức, vì thành phố sẽ cần được nuôi ăn và trị an. Ông đổi ý ngày 22 tháng 8, dưới áp lực của de Gaulle và vì cuộc khởi nghĩa Paris khiến việc vòng qua trở nên không thể về chính trị và nhân đạo.

Ai là binh sĩ Đồng minh đầu tiên tiến vào Paris?

Phân đội Đồng minh đầu tiên tới trung tâm Paris là đại đội của Đại úy Raymond Dronne thuộc Trung đoàn Tchad, tới Hôtel de Ville khoảng 21 giờ 22 phút ngày 24/8/1944. Phần lớn binh lính của Dronne là người Cộng hòa Tây Ban Nha thuộc đại đội “La Nueve”.

Có bao nhiêu người chết trong cuộc giải phóng Paris?

Các ước tính khác nhau, nhưng khoảng 1.000–1.500 chiến sĩ FFI tử trận, vài trăm dân thường Pháp thiệt mạng, và Sư đoàn Thiết giáp 2 Pháp mất khoảng 130 người chết. Tổn thất của Đức khoảng 3.200 người chết và khoảng 12.000 người bị bắt.

11. Nguồn

1. Wikipedia, “Liberation of Paris” — ngày tháng, lực lượng, số liệu thương vong, cuộc khởi nghĩa và sự đầu hàng.
2. US Army Center of Military History, The Siegfried Line Campaign and The Lorraine Campaign — bước tiến của Đồng minh và quyết định tiến về Paris.
3. Encyclopædia Britannica, “Liberation of Paris” — bối cảnh, cuộc khởi nghĩa và cái giá của nó.
4. Larry Collins and Dominique Lapierre, Is Paris Burning? (Simon & Schuster, 1965) — cuộc khởi nghĩa, Choltitz và lệnh phá hủy; lưu ý rằng câu chuyện trong sách về câu hỏi của Hitler chưa được các nguồn khác xác nhận.
5. Musée de la Libération de Paris – Musée du général Leclerc – Musée Jean Moulin, Paris — cuộc khởi nghĩa, FFI và sư đoàn của Leclerc.
6. Charles de Gaulle, War Memoirs, Vol. III, The Salvation — ghi chép của de Gaulle về cuộc giải phóng và việc ông tiến vào Paris.
   Đọc thêm
   – Jean-Pierre Azéma, 1940–1944: Les années noires (Seuil, 2002).
   – Alistair Horne, Seven Ages of Paris (Knopf, 2002), chương về cuộc giải phóng.

Bài viết liên quan

• Túi Falaise
• Trận Gazala
• Chiến dịch Cobra