T. E. Lawrence

1. Mở đầu

Danh tiếng của Lawrence cũng là lời nguyền của ông. Sau chiến tranh, ông tin — có lý do chính đáng — rằng Anh và Pháp đã phản bội người Arab, hứa độc lập để đổi lấy sự giúp đỡ rồi chia đất của họ cho nhau. Ông đấu tranh cho sự nghiệp Arab tại Hội nghị Hòa bình Paris năm 1919 và thất bại.

Rồi ông dành 15 năm cuối đời cố gắng biến mất: ông nhập ngũ vào Không quân Hoàng gia làm binh nhì dưới tên giả, và khi báo chí tìm thấy ông ở đó, ông gia nhập Quân đoàn Xe tăng dưới một tên giả khác. Ông chết năm 1935, 46 tuổi, trong một tai nạn xe máy tại Dorset, và được chôn cất với đầy đủ nghi thức quân sự tại nghĩa trang một nhà thờ quê.

Bài viết này kể câu chuyện cuộc đời ông, tách huyền thoại khỏi bằng chứng, và đặt câu hỏi: sự nghiệp kỳ lạ của ông cho chúng ta biết điều gì về chiến tranh, đế quốc và cái giá của danh tiếng.

Thomas Edward Lawrence (1888–1935), được thế giới biết đến với tên “Lawrence xứ Arabia”, là một nhà khảo cổ, sĩ quan tình báo và thủ lĩnh du kích người Anh, những chiến công của ông trong Thế chiến I khiến ông trở thành một trong những người nổi tiếng nhất thế giới — và một trong những người bất hạnh nhất.

Năm 1916–18, ông làm sĩ quan liên lạc với lực lượng Arab chiến đấu chống Đế quốc Ottoman, và ông giúp biến một cuộc nổi dậy bộ lạc rời rạc thành một chiến dịch sa mạc cơ động, cầm chân hàng nghìn lính Thổ, chiếm cảng Aqaba, và tiến vào Damascus trước quân đội Anh.

Cuốn sách của ông về chiến dịch, Seven Pillars of Wisdom, là một trong những tác phẩm vĩ đại của văn học chiến tranh, và lý thuyết chiến tranh du kích của ông vẫn được nghiên cứu tại các học viện quân sự ngày nay.

2. Thông tin chính

| | |

|—|—|

| Tên đầy đủ | Thomas Edward Lawrence |

| Sinh | 16 tháng 8 năm 1888, Tremadog, xứ Wales |

| Mất | 19 tháng 5 năm 1935, Bovington Camp, Dorset (tai nạn xe máy) |

| Quân hàm | Trung tá (thời chiến); Binh nhì không quân (RAF, tên T. E. Shaw) |

| Quân ngũ | Lục quân Anh 1914–1919; RAF 1922–1925, 1925–1935; Quân đoàn Xe tăng 1923–1925 |

| Vai trò chính | Sĩ quan liên lạc với lực lượng Arab, 1916–1918 |

| Chiến dịch chính | Cuộc nổi dậy Arab: Aqaba (1917), chiến dịch đường sắt Hejaz, Damascus (1918) |

| Nổi tiếng vì | “Lawrence xứ Arabia”; Seven Pillars of Wisdom; lý thuyết chiến tranh du kích |

| Tác phẩm | Seven Pillars of Wisdom (1926); The Mint (1955, sau khi mất) |

| An táng | Nhà thờ St Nicholas, Moreton, Dorset |

3. Thời trẻ & học vấn

Tuổi thơ không theo khuôn mẫu

Thomas Edward Lawrence sinh ngày 16 tháng 8 năm 1888 tại Tremadog, Bắc Wales, con thứ hai trong năm người con trai của Thomas Chapman, một địa chủ người Anh gốc Ireland, và Sarah Junner, một gia sư người Scotland.

Cha mẹ ông không kết hôn — Chapman đã bỏ vợ con ở Ireland để sống với Junner — và gia đình sống dưới tên giả Lawrence, chuyển từ Wales tới Scotland, đảo Man, Jersey và cuối cùng là Oxford, nơi Lawrence lớn lên.

Các cậu bé được nuôi dạy trong một gia đình nghiêm khắc, sùng đạo, và cha họ, một người có niềm tin mạnh mẽ và ít tiền, đã dạy học tại nhà cho các con trong phần lớn tuổi thơ.

Lawrence là một cậu bé nhỏ nhắn, mảnh khảnh, chỉ cao khoảng 1,65 m khi trưởng thành, nhưng thể chất dẻo dai, trí tuệ sớm phát triển và độc lập mãnh liệt. Ông học đi xe đạp, đi bộ đường dài, và chịu đựng khó chịu mà không phàn nàn — những thói quen sẽ giúp ông rất nhiều trên sa mạc. Ông cũng, từ nhỏ, bị ám ảnh bởi thời Trung cổ: ông đọc ngấu nghiến về lâu đài, thập tự chinh và hiệp sĩ, và mơ về một thế giới hiệp sĩ và danh dự ít liên quan tới nước Anh công nghiệp xung quanh.

Oxford và các lâu đài Thập tự chinh

Lawrence giành học bổng vào Jesus College, Oxford, nơi ông học sử và tốt nghiệp hạng ưu năm 1910. Luận văn cử nhân của ông là nghiên cứu về ảnh hưởng của Thập tự chinh đối với kiến trúc quân sự châu Âu, và để nghiên cứu, ông đi bộ hàng trăm dặm qua Pháp, thăm và đo đạc các lâu đài Thập tự chinh, rồi đi bộ một mình qua Syria và Palestine, thăm các lâu đài mà quân Thập tự chinh đã xây ở đó.

Những chuyến đi đã tạo nên ông: ông học tiếng Arab, học cách du hành nhẹ nhàng và sống đạm bạc, và yêu mến Trung Đông. Sau Oxford, ông tham gia khai quật khảo cổ tại Carchemish, trên sông Euphrates thuộc Syria ngày nay, làm việc dưới quyền nhà khảo cổ D. G. Hogarth.

Tại đó ông học khai quật, nhiếp ảnh và đo đạc, và trở nên thông thạo tiếng Arab thông tục và quen thuộc với chính trị bộ lạc trong khu vực. Những năm tại Carchemish, từ 1911 đến 1914, là những năm hạnh phúc nhất đời ông, và chúng mang lại cho ông kiến thức — về đất đai, ngôn ngữ và con người — khiến ông hữu ích cho quân đội Anh khi chiến tranh đến.

Nhà khảo cổ tại Syria

Công việc tại Carchemish không chỉ là học việc học thuật; nó còn, một cách lặng lẽ, là sự chuẩn bị cho chiến tranh. Carchemish là một thành phố Hittite trên biên giới giữa Đế quốc Ottoman và các lãnh thổ mà Anh và Pháp thèm muốn, và các nhà khảo cổ làm việc ở đó cũng, không thể tránh khỏi, là những người quan sát bối cảnh chính trị.

Chủ lao động của Lawrence, Hogarth, là người có quan hệ mật thiết với tình báo Anh, và công việc khảo sát của đoàn thám hiểm — lập bản đồ đất nước, tìm hiểu đường sá, kết bạn với các sheikh địa phương — là loại kiến thức mà một đạo quân trong chiến tranh sẽ cần.

Bản thân Lawrence sau này viết rằng ông đã là “gián điệp” tại Carchemish, và mặc dù tuyên bố có lẽ bị phóng đại, đúng là những năm ở Syria mang lại cho ông sự quen thuộc với thế giới Arab mà không sĩ quan Anh nào khác có được. Ông cũng hình thành, trong những năm này, thái độ sẽ định hình sự nghiệp thời chiến của mình: khinh thường tầng lớp sĩ quan Anh chính thức, quan liêu, cảm thông với khát vọng của người Arab, và tin rằng người Arab, nếu được lãnh đạo đúng cách, có thể giành tự do cho chính mình.

4. Nhập ngũ & thăng tiến

Cairo, tình báo và Faisal

Khi Thế chiến I bùng nổ năm 1914, Lawrence đang ở Anh, và ông gia nhập quân đội làm thiếu úy trong bộ phận tình báo tại Cairo. Trong hai năm ông làm sĩ quan bản đồ và phân tích tình báo, một công việc phù hợp với kiến thức của ông về khu vực nhưng khiến ông chán nản sâu sắc. Ông thất vọng vì cách tiến hành chiến tranh chậm chạp, theo khuôn mẫu ở Trung Đông, và vì sự thờ ơ của bộ chỉ huy tối cao Anh đối với người Arab.

Năm 1916, Sharif của Mecca, Hussein ibn Ali, tuyên bố nổi dậy chống Đế quốc Ottoman, và người Anh, những người cần sự giúp đỡ của Arab chống Thổ, bắt đầu hỗ trợ ông bằng tiền, vũ khí và cố vấn.

Lawrence được phái tới Arabia tháng 10 năm 1916 để báo cáo về cuộc nổi dậy, và tại đó ông gặp con trai thứ ba của Sharif, Faisal, một người có sức hút, trí tuệ và tham vọng chính trị. Lawrence ngay lập tức ấn tượng, và Faisal cũng ấn tượng với Lawrence.

Hai người hình thành quan hệ đối tác — một phần tình bạn, một phần liên minh chính trị — sẽ thúc đẩy Cuộc nổi dậy Arab trong hai năm tiếp theo và định hình lịch sử Trung Đông.

Chiến tranh du kích trên sa mạc

Đóng góp của Lawrence cho Cuộc nổi dậy Arab không phải với tư cách tư lệnh chiến trường theo nghĩa thông thường, mà là chiến lược gia và nhà tổ chức. Ông hiểu rằng các bộ lạc Arab không thể đánh bại quân đội Ottoman trong một trận đánh quy ước, và ông lập luận rằng họ không nên thử.

Thay vào đó, họ nên tấn công tuyến liên lạc của Thổ — trên hết là Đường sắt Hejaz, tuyến duy nhất tiếp tế cho đồn Thổ tại Medina — và buộc Thổ phải rải quân mỏng khắp sa mạc, canh giữ hàng trăm dặm đường ray. Đó là chiến lược quấy rối, phá hoại và cơ động: người Arab sẽ đánh, biến mất, rồi đánh lại ở nơi khác, trong khi quân đội Anh dưới quyền Tướng Edmund Allenby tiến dọc bờ biển Palestine.

Bản thân Lawrence dẫn đầu nhiều cuộc đột kích đường sắt, di chuyển bằng lạc đà với một đội vệ sĩ nhỏ, sống bằng chà là và nước, và chịu đựng gian khổ có thể quật ngã hầu hết mọi người. Ông bị thương nhiều lần, ông bị bắt giữ một thời gian ngắn tại Deraa tháng 11 năm 1917 — một sự việc mà ông viết một bản tường thuật đáng lo ngại và gây tranh cãi nhiều — và ông trở thành, trong mắt người Arab, một người bạn đáng tin cậy và một người giữ lời.

Chiến lược sa mạc

Lawrence sau này trình bày lý thuyết chiến tranh du kích của mình trong Seven Pillars of Wisdom và trong một bài báo nổi tiếng năm 1920 trên Encyclopaedic Britannica, và ý tưởng của ông được nghiên cứu kể từ đó. Ông lập luận rằng lực lượng du kích cần ba điều: một căn cứ an toàn mà kẻ địch không thể tới, một kẻ địch phải phòng thủ một khu vực rộng, và một dân chúng ủng hộ du kích.

Sa mạc cung cấp căn cứ — Thổ không thể chiếm đóng nó — đường sắt cung cấp mục tiêu, và các bộ lạc Arab cung cấp sự ủng hộ. Ông cũng lập luận rằng mục tiêu của du kích không phải giết địch mà là làm địch kiệt quệ, khiến vị trí của địch không thể giữ được, và thắng chiến tranh bằng cách khiến chiến thắng của địch trở nên không thể.

Những ý tưởng này không hoàn toàn mới — chúng đã được các lực lượng không chính quy thực hành trong nhiều thế kỷ — nhưng Lawrence diễn đạt chúng với sự rõ ràng mà không ai sánh được, và các tác phẩm của ông ảnh hưởng tới các thủ lĩnh du kích sau này từ Mao Trạch Đông tới các chỉ huy của các cuộc chiến phi thực dân hóa.

Việc ông là người phát minh ra lý thuyết du kích hiện đại hay chỉ là người phát ngôn hùng hồn nhất của nó vẫn còn được tranh luận; điều không tranh luận là bản tường thuật của ông về Cuộc nổi dậy Arab vẫn là mô tả dễ đọc và có ảnh hưởng nhất về chiến tranh không chính quy từng được viết.

5. Các chỉ huy & chiến dịch chính

Aqaba và Damascus

Sau Aqaba, vai trò của Lawrence thay đổi. Ông không còn chỉ là sĩ quan liên lạc với người Arab; ông là một chỉ huy theo đúng nghĩa, lãnh đạo lực lượng Arab hỗ trợ cuộc tiến công của Allenby.

Năm 1918, khi Allenby đột phá phòng tuyến Thổ tại Megiddo tháng 9 và tiến về phía bắc, lực lượng Arab của Lawrence, tiến công trên sườn phải của Allenby, chiếm Deraa và cắt các tuyến đường sắt quanh Damascus.

Ngày 1 tháng 10 năm 1918, lực lượng Arab tiến vào Damascus, trước quân Anh, và Lawrence, mặc trang phục Arab, lập một chính phủ Arab lâm thời dưới quyền em trai Faisal. Việc tiến vào Damascus là đỉnh cao của Cuộc nổi dậy Arab, và cũng là bi kịch của nó: người Anh, những người đã hứa độc lập với người Arab, đã thỏa thuận với Pháp chia đất Arab cho nhau, và chỉ trong vài ngày, người Pháp đã đòi phần của mình.

Lawrence, người đã tin vào những lời hứa ông đưa ra với người Arab thay mặt nước Anh, thấy mình bị kẹt giữa lòng trung thành với đất nước và lòng trung thành với bạn bè, và xung đột đã phá vỡ ông. Ông rời Damascus trong vài ngày, và không bao giờ trở lại Trung Đông với tư cách người lính.

Cuộc hành quân tới Aqaba

Chiến dịch nổi tiếng nhất trong cuộc chiến của Lawrence là chiếm Aqaba tháng 7 năm 1917. Aqaba, ở đầu Vịnh Aqaba, là một cảng nhỏ do Thổ nắm giữ, pháo của nó hướng ra biển; người Anh, những người muốn cảng này làm căn cứ tiếp tế cho lực lượng Arab, cho rằng nó chỉ có thể bị chiếm từ biển.

Lawrence lập luận ngược lại: Aqaba có thể bị chiếm từ đất liền, bằng cách vượt sa mạc từ phía đông và tấn công cảng từ phía sau không được phòng thủ. Tháng 5 và 6 năm 1917, ông dẫn một lực lượng chiến binh bộ lạc Arab — người của bộ lạc Howeitat dưới quyền Auda abu Tayi, một thủ lĩnh chiến binh đáng gờm — hành quân hàng trăm dặm qua một trong những sa mạc khắc nghiệt nhất Arabia, vượt Nefud và núi non Hejaz trong cái nóng mùa hè.

Ngày 6 tháng 7 năm 1917, họ tấn công Aqaba từ phía đất liền, áp đảo đồn Thổ, và chiếm cảng. Chiến dịch là kiệt tác của sự bất ngờ và táo bạo, và nó thay đổi diễn biến chiến tranh ở Trung Đông: nó mang lại cho người Arab một cảng qua đó người Anh có thể tiếp tế cho họ, nó mang lại cho Allenby một sườn phải an toàn cho cuộc tiến công vào Palestine, và nó làm nên danh tiếng của Lawrence tại London, nơi tin chiếm được cảng được đón nhận với sự kinh ngạc.

Con đường tới Damascus

Việc chiếm Damascus đã được tranh luận kể từ đó, và tranh luận xoay quanh ai thực sự chiếm thành phố. Bản tường thuật của Lawrence, trong Seven Pillars of Wisdom, trao vai trò dẫn đầu cho người Arab; các bản tường thuật của Anh trao vai trò dẫn đầu cho Kỵ binh hạng nhẹ Australia và lực lượng chính quy của Allenby; và các sử gia hiện đại có xu hướng nói rằng cả hai đều đóng vai trò, và thành phố thất thủ vì quân đội Thổ đã sụp đổ.

Tranh cãi ít quan trọng hơn những gì xảy ra tiếp theo. Chỉ trong vài ngày sau khi tiến vào Damascus, người Pháp đến, người Anh bắt đầu thi hành các thỏa thuận bí mật họ đã ký với Pháp, và chính phủ Arab mà Lawrence lập ra bị gạt sang một bên.

Bản thân Lawrence, theo lời ông, cảm thấy mình đã phản bội những người mình lãnh đạo, và ông mang tội lỗi đó suốt đời. Việc chiếm Damascus do đó vừa là chiến thắng lớn nhất trong sự nghiệp của ông, vừa là khoảnh khắc mà sự nghiệp của ông, trong mắt chính ông, trở thành thất bại. Đó là sự trớ trêu trung tâm của cuộc đời ông, và nó giải thích gần như mọi việc ông làm sau đó.

Chiến tranh, chính trị và phản bội

Năm 1919, Lawrence tới Hội nghị Hòa bình Paris với tư cách thành viên phái đoàn của Faisal, và ông đấu tranh, công khai và riêng tư, cho sự nghiệp Arab. Ông lập luận rằng người Arab đã chiến đấu vì tự do và xứng đáng có được nó, rằng những lời hứa với họ nên được giữ, và rằng Hiệp định Sykes-Picot nên bị hủy bỏ. Ông thua.

Hội nghị xác nhận việc chia đất Arab: Pháp nhận quyền ủy trị Syria và Liban, Anh nhận quyền ủy trị Iraq và Palestine, và quốc gia Arab mà Lawrence và Faisal mơ ước bị thu hẹp thành vài vương quốc nhỏ dưới ảnh hưởng của Anh.

Bản thân Faisal trở thành Vua Syria năm 1920, nhưng người Pháp đuổi ông chỉ trong vài tháng, và sau này ông trở thành Vua Iraq dưới sự bảo hộ của Anh. Lawrence rời Paris cay đắng và kiệt sức, và ông từ chức. Ông đã đấu tranh cho người Arab và thất bại, và thất bại ám ảnh ông.

Sự nghiệp sau này của ông — việc nhập ngũ làm binh nhì, việc từ chối vinh dự, sự im lặng về chiến tranh — chỉ có thể hiểu được như một phản ứng đối với Paris.

Hiệp định Sykes-Picot

Sự phản bội mà Lawrence cảm nhận là có thật, và tên của nó là Hiệp định Sykes-Picot. Tháng 5 năm 1916, khi Cuộc nổi dậy Arab vẫn đang được hoạch định, Anh và Pháp đã bí mật thỏa thuận chia đất Arab của Đế quốc Ottoman cho nhau sau chiến tranh: Pháp lấy Syria và Liban, Anh lấy Iraq và Palestine, và người Arab, tối đa, chỉ nhận được vài quốc gia nhỏ dưới sự kiểm soát của châu Âu.

Hiệp định là bí mật, và Lawrence không biết đầy đủ các điều khoản khi ông hứa độc lập với người Arab năm 1917 và 1918. Khi những người Bolshevik công bố các hiệp ước bí mật sau Cách mạng Nga năm 1917, Lawrence biết chính phủ của mình đã làm gì, và ông kinh hoàng. Ông tiếp tục chiến đấu, vì ông tin rằng thực tế trên mặt đất — một quân đội Arab tại Damascus, một chính phủ Arab đang tồn tại — có thể buộc Anh và Pháp thay đổi ý định.

Họ không thay đổi. Hiệp định Sykes-Picot trở thành cơ sở cho dàn xếp sau chiến tranh ở Trung Đông, và biên giới của nó, do các nhà ngoại giao châu Âu vạch ra mà ít quan tâm tới người dân sống ở đó, vẫn là nguyên nhân xung đột trong khu vực ngày nay.

Paris 1919: Cuộc đấu tranh cho Arabia

Câu hỏi liệu Anh có “phản bội” người Arab hay không vẫn còn được tranh luận, và câu trả lời phụ thuộc vào lời hứa nào được tính. Người Anh đã đưa ra ba bộ lời hứa mâu thuẫn nhau trong chiến tranh: thư từ McMahon–Hussein năm 1915–16, dường như hứa độc lập cho Arab; Hiệp định Sykes-Picot năm 1916, chia đất Arab cho Anh và Pháp; và Tuyên bố Balfour năm 1917, hứa một quê hương Do Thái tại Palestine.

Người Anh lập luận, lúc đó và sau này, rằng lời hứa McMahon mơ hồ, rằng chúng loại trừ các khu vực Pháp muốn, và rằng không có sự phản bội nào. Người Arab lập luận, lúc đó và sau này, rằng họ được hứa độc lập và nhận được quyền ủy trị thay thế.

Các sử gia ngày nay có xu hướng nói rằng người Anh, ít nhất, có tội đưa ra lời hứa mà họ biết mình không thể giữ, và sử dụng người Arab như phương tiện đánh bại Thổ mà không bao giờ có ý cho họ những gì họ được dẫn dắt để kỳ vọng.

Lawrence, người đã đưa ra lời hứa trực tiếp, cảm thấy tội lỗi sâu sắc hơn bất kỳ ai ở London, và ông không bao giờ tha thứ cho chính mình vì điều đó.

6. Phong cách chỉ huy

Viết cuốn sách

Sau chiến tranh, Lawrence bắt tay viết câu chuyện về Cuộc nổi dậy Arab, và cuốn sách ông tạo ra, Seven Pillars of Wisdom, là một trong những cuốn sách kỳ lạ và vĩ đại nhất từng viết về chiến tranh. Ông viết nó qua nhiều bản thảo từ năm 1919 đến 1926, làm mất một bản thảo tại ga Reading — một sự mất mát mà ông luôn khẳng định là tai nạn và một số bạn bè nghi ngờ — và viết lại từ trí nhớ.

Cuốn sách vừa là hồi ký, vừa là lịch sử, vừa là lời thú tội và triết học: nó kể câu chuyện chiến dịch bằng văn xuôi sống động, đầy chất thơ, nó phân tích lý thuyết chiến tranh du kích, và nó ghi lại, với sự trung thực đau đớn, những nghi ngờ của chính Lawrence, tội lỗi của ông về sự phản bội người Arab, và cảm giác chiến tranh đã làm tổn thương ông theo cách không thể sửa chữa. Ông in một ấn bản riêng nhỏ năm 1926, chỉ dành cho người đăng ký, và từ chối cho phép ấn bản phổ thông trong đời mình.

Cuốn sách không được xuất bản cho công chúng cho đến năm 1935, sau khi ông mất, và nó vẫn được in kể từ đó.

Danh tiếng và chương trình của Lowell Thomas

Danh tiếng của Lawrence không phải do ông tự tạo ra. Năm 1919, nhà báo Mỹ Lowell Thomas, người đã thăm Lawrence tại Arabia trong chiến tranh, bắt đầu một chương trình thuyết trình tại London và New York mang tên “Với Lawrence tại Arabia”, với đèn chiếu, phim và câu chuyện lãng mạn, anh hùng.

Chương trình gây chấn động, và nó biến Lawrence, người chưa bao giờ tìm kiếm sự chú ý, thành người nổi tiếng. Ông ghét điều đó. Ông từ chối hợp tác với Thomas, từ chối các vinh dự mà Nhà vua trao cho ông, và làm mọi cách để trốn khỏi ánh mắt công chúng.

Nhưng danh tiếng không biến mất: báo chí theo dõi ông, công chúng muốn biết thêm về người hùng Arabia, và hình ảnh Thomas tạo ra — chàng trai Anh trẻ tuổi mặc áo Arab, dẫn các bộ lạc sa mạc tới chiến thắng — trở nên cố định trong trí tưởng tượng của công chúng.

Lawrence dành phần đời còn lại cố gắng sống vượt qua một hình ảnh mà ông không tạo ra, và nỗ lực đó khiến ông kiệt sức. Danh tiếng của ông là một loại nhà tù, và những nỗ lực trốn thoát của ông là một trong những phần buồn nhất của câu chuyện.

Sự tạo nên một huyền thoại

Huyền thoại về Lawrence xứ Arabia được tạo nên bởi người khác, và được tạo từ hỗn hợp sự thật và hư cấu. Chương trình của Lowell Thomas là khởi đầu, nhưng huyền thoại được hoàn thiện bởi sách, phim và kịch tiếp theo, trên hết là bộ phim Lawrence of Arabia (1962) của David Lean, đoạt bảy giải Oscar và cố định hình ảnh Lawrence — cao, tóc vàng, mắt xanh, do Peter O’Toole đóng — trong tâm trí hàng triệu người chưa từng đọc sách của ông.

Lawrence thật thấp, tóc đen và nhút nhát, và ông hẳn sẽ kinh hoàng trước chân dung của phim về mình. Nhưng huyền thoại, dù không chính xác, vẫn chứa sự thật: một cá nhân duy nhất, ở đúng nơi đúng lúc, với kiến thức đúng và bạn bè đúng, có thể thay đổi diễn biến chiến tranh.

Huyền thoại phóng đại tầm quan trọng của Lawrence — Cuộc nổi dậy Arab chỉ là một phần của chiến tranh ở Trung Đông, và quân đội của Allenby, không phải chiến binh bộ lạc của Lawrence, đã đánh bại Thổ — nhưng nó không bịa ra. Lawrence quan trọng, và huyền thoại, dù bóp méo, vẫn nhớ rằng ông quan trọng.

7. Cuối đời

Những năm làm binh nhì

Thời gian của Lawrence trong Quân đoàn Xe tăng, từ năm 1923 đến 1925, ít hạnh phúc hơn thời gian trong RAF, nhưng nó tạo ra một trong những cuốn sách hay nhất của ông. Ông viết The Mint, bản tường thuật về cuộc sống tân binh trong Quân đoàn Xe tăng, với phong cách thẳng thắn, hài hước và không khoan nhượng về sự buồn chán, bắt nạt và tình đồng đội trong đời sống doanh trại.

Cuốn sách không được xuất bản cho đến năm 1955, hai mươi năm sau khi ông mất, vì bản thân Lawrence cho rằng nó quá thô và quá riêng tư để xuất bản trong đời mình. Việc nhập ngũ dưới tên giả của ông thường được trình bày như một sự lập dị, nhưng nó hơn thế: đó là nỗ lực có chủ ý để thoát khỏi danh tính mà danh tiếng đã ép lên ông, và để tìm hiểu liệu ông có thể là một người bình thường giữa những người bình thường không.

Câu trả lời, theo lời ông, là có — và việc ông tìm thấy hạnh phúc khi làm binh nhì, sau khi đã chỉ huy quân đội và cố vấn cho vua chúa, là một trong những điều tiết lộ nhiều nhất về ông.

RAF với tên Binh nhì Ross

Năm 1922, Lawrence nhập ngũ vào Không quân Hoàng gia làm binh nhì, dưới tên John Hume Ross. Đó là một quyết định phi thường đối với một người từng là trung tá, bạn của vua chúa và người nổi tiếng thế giới: ông từ bỏ quân hàm, lương và danh tiếng để trở thành cấp bậc thấp nhất trong quân ngũ, và ông làm vậy vì trên hết ông muốn được yên thân.

RAF, những người biết ông là ai, cố bảo vệ ông, nhưng báo chí tìm thấy ông trong vài tháng, và ông buộc phải rời đi. Sau đó ông gia nhập Quân đoàn Xe tăng, dưới tên T. E. Shaw — cái tên ông giữ đến cuối đời — và phục vụ ở đó từ năm 1923 đến 1925, trước khi trở lại RAF, nơi ông ở lại cho đến khi chết.

Những năm làm binh nhì, theo lời ông, là một trong những năm hạnh phúc nhất đời ông. Ông thích thói quen, tình bạn của những người bình thường, và sự tự do khỏi trách nhiệm. Ông cũng thích công việc của RAF: ông tham gia phát triển xuồng cứu hộ tốc độ cao cho phi công rơi xuống biển, và ông thực sự quan tâm tới kỹ thuật.

Quân đoàn Xe tăng với tên Shaw

Việc Lawrence trốn tránh danh tiếng thường được coi là điều kỳ lạ, nhưng nó xứng đáng được xem xét nghiêm túc, vì nó cho chúng ta biết điều quan trọng về danh tiếng làm gì với một con người.

Lawrence trở nên nổi tiếng vì một cuộc chiến mà ông tin là sự phản bội, và mỗi lời nhắc về danh tiếng của ông là lời nhắc về người Arab mà ông cảm thấy mình đã làm họ thất vọng. Ông cũng ghét sự đơn giản hóa câu chuyện của mình: báo chí muốn một anh hùng, và ông biết mình không phải anh hùng, hoặc không chỉ là anh hùng.

Việc nhập ngũ làm binh nhì là nỗ lực thay thế một danh tính giả — người hùng Arabia — bằng một danh tính thật: một người bình thường làm công việc bình thường. Nó đã hiệu quả, trong một thời gian.

Trong RAF, ông được biết đến với tên “Shaw”, ông được đánh giá qua công việc chứ không phải huyền thoại, và theo mọi lời kể, ông hài lòng. Bi kịch là cuộc trốn thoát không thể kéo dài: báo chí luôn tìm thấy ông cuối cùng, và huyền thoại luôn bắt kịp ông.

Cuộc đời ông sau chiến tranh là một cuộc đấu tranh dài, thất bại, để trở nên bình thường, và chính cuộc đấu tranh đó, cũng như bản thân chiến tranh, khiến câu chuyện của ông đáng kể.

Cái chết

Lawrence được chôn cất ngày 21 tháng 5 năm 1935 tại nghĩa trang nhà thờ St Nicholas ở Moreton, Dorset, với đầy đủ nghi thức quân sự. Lễ tang có hàng trăm người tham dự, bao gồm Winston Churchill, người biết Lawrence trong chiến tranh và ngưỡng mộ ông rất nhiều.

Buổi lễ giản dị, như Lawrence mong muốn, và ngôi mộ, trong một nghĩa trang nhà thờ quê yên tĩnh, được đánh dấu bằng một bia đá đơn giản. Sự trớ trêu của lễ tang là người đàn ông đã dành 15 năm cố gắng trốn tránh danh tiếng lại được chôn cất như một anh hùng dân tộc, với báo chí và công chúng theo dõi từng khoảnh khắc.

Căn nhà nhỏ của ông tại Clouds Hill, mà ông đã mua và tự tay trang trí, hiện được National Trust bảo tồn, và mộ ông tại Moreton vẫn được những người ngưỡng mộ từ khắp nơi trên thế giới tới thăm.

Hai cậu bé mà ông đã đánh lái để tránh đã tham dự lễ tang, và một trong hai người, về sau, đã nói về tội lỗi suốt đời của mình vì đã, một cách vô tội, là nguyên nhân cái chết của Lawrence.

Tai nạn xe máy

Lawrence chết ngày 19 tháng 5 năm 1935, sáu ngày sau một tai nạn xe máy gần căn nhà nhỏ của ông tại Clouds Hill, Dorset. Ông đang lái xe máy Brough Superior — một cỗ máy mạnh mẽ mà ông yêu thích và lái với tốc độ cao — khi ông vượt qua một gò đất và thấy hai cậu bé đi xe đạp chắn đường. Ông đánh lái để tránh họ, mất kiểm soát, và bị hất qua tay lái, đập đầu xuống đường. Ông không đội mũ bảo hiểm, và bị chấn thương đầu nghiêm trọng. Ông được đưa tới bệnh viện quân đội tại Bovington Camp, nơi ông thoi thóp sáu ngày mà không tỉnh lại, và chết vào sáng ngày 19 tháng 5. Ông 46 tuổi.

Hai cậu bé không bị thương. Cuộc điều tra kết luận tử vong do tai nạn, và chưa bao giờ có bằng chứng nghiêm túc nào ủng hộ các thuyết âm mưu lưu truyền kể từ đó — rằng ông bị ám sát, rằng ông là gián điệp biết quá nhiều, hay rằng cái chết của ông do chính phủ sắp đặt. Ông chết, như bằng chứng cho thấy, vì một chiếc xe máy nhanh, một con đường quê hẹp và hai cậu bé đi xe đạp gặp nhau vào thời điểm sai lầm.

Lễ tang và an táng

Câu chuyện về hai cậu bé đi xe đạp là chi tiết ám ảnh cái chết của Lawrence hơn bất kỳ chi tiết nào khác, vì nó vừa bình thường vừa khủng khiếp cùng lúc. Họ là hai cậu bé địa phương, đang đạp xe trên một con đường quê, không làm gì sai, và sự hiện diện của họ trên đường vào thời điểm đó là chuyện hoàn toàn ngẫu nhiên.

Quyết định đánh lái thay vì đâm vào họ của Lawrence là bản năng, và nó khiến ông mất mạng. Một trong hai cậu bé, Frank Fletcher, sống tới già, và ông hiếm khi nói về tai nạn, nhưng khi nói, ông nhắc tới tội lỗi mình mang theo kể từ đó, và sự tử tế của bạn bè Lawrence, những người đã nói với ông rằng ông không có gì để tự trách.

Chi tiết này quan trọng vì nó cho thấy Lawrence đã chết như thế nào: không phải như anh hùng trên chiến trường, không phải nạn nhân của âm mưu, mà như một người đã chọn, trong tích tắc, mạo hiểm mạng sống của mình thay vì lấy mạng hai đứa trẻ. Theo cách của nó, đó là điều giống Lawrence nhất mà ông từng làm.

8. Đánh giá của sử gia

Phán quyết của lịch sử

Các sử gia ngày nay hoài nghi về Lawrence hơn những người cùng thời với ông, và sự hoài nghi đó là lành mạnh. Nghiên cứu hiện đại đã cho thấy Lawrence phóng đại vai trò của mình trong Cuộc nổi dậy Arab, rằng ông đôi khi bịa ra hoặc thêu dệt các sự việc trong Seven Pillars of Wisdom, và rằng lực lượng Arab ông lãnh đạo chỉ là một phần của một cuộc chiến lớn hơn nhiều.

Nó cũng cho thấy bản tường thuật của ông về sự việc Deraa rất có vấn đề, và rằng các tuyên bố của ông về tầm quan trọng của mình nên được xem xét thận trọng. Nhưng sự hoài nghi không phá hủy danh tiếng của ông, vì cốt lõi câu chuyện của ông là thật: ông đã giúp tổ chức Cuộc nổi dậy Arab, ông đã dẫn đầu cuộc hành quân tới Aqaba, ông đã tiến vào Damascus, và ông đã đấu tranh, trung thực và không thành công, cho sự nghiệp Arab tại Paris.

Các sử gia khắc nghiệt nhất với Lawrence — trên hết là Richard Aldington, cuốn tiểu sử Lawrence of Arabia: A Biographical Enquiry năm 1955 cáo buộc ông nói dối về gần như mọi thứ — bản thân họ cũng bị chỉ trích vì đi quá xa.

Phán quyết công bằng là Lawrence không phải anh hùng của huyền thoại cũng không phải kẻ lừa đảo như những người gièm pha nói, mà là một người đáng chú ý, có khuyết điểm và bất hạnh, đã làm những điều đáng chú ý trong hoàn cảnh phi thường.

9. Di sản

Huyền thoại và con người

Di sản của Lawrence là kép: huyền thoại, và con người đằng sau nó. Huyền thoại — chàng trai Anh trẻ tuổi mặc áo Arab, người hùng sa mạc, chủ đề của phim và sách — đã sống lâu hơn người đàn ông gần một thế kỷ, và không có dấu hiệu phai nhạt.

Con người đằng sau huyền thoại nhỏ bé hơn, buồn hơn và phức tạp hơn: một học giả trở thành lính, một người lính trở thành người nổi tiếng, và một người nổi tiếng dành phần đời còn lại cố gắng trở nên bình thường trở lại.

Các tác phẩm của ông sống sau ông, và chúng là di sản quan trọng nhất của ông: Seven Pillars of Wisdom vẫn được đọc, vẫn được trích dẫn, và vẫn được tranh luận, và lý thuyết chiến tranh du kích của ông vẫn được giảng dạy.

Căn nhà nhỏ của ông tại Clouds Hill và mộ ông tại Moreton là nơi hành hương, và tên ông vẫn, đối với nhiều người, đồng nghĩa với sự lãng mạn của sa mạc và cuộc phiêu lưu của chiến tranh.

Lý thuyết chiến tranh du kích

Đóng góp lâu dài nhất của Lawrence cho tư tưởng quân sự là lý thuyết chiến tranh du kích của ông, và đáng được nêu rõ. Ông lập luận rằng lực lượng không chính quy không bao giờ nên tìm kiếm trận đánh quyết định, rằng nó nên tấn công nơi địch yếu và biến mất nơi địch mạnh, rằng nó nên khiến vị trí của địch không thể giữ được thay vì cố phá hủy quân đội địch, và rằng nó nên thắng bằng sức bền thay vì bằng chiến thắng.

Những ý tưởng này, trình bày trong Seven Pillars of Wisdom và bài báo năm 1920 của ông, đã ảnh hưởng tới lý thuyết chiến tranh cách mạng trong thế kỷ XX, và chúng vẫn được các binh sĩ và học giả nghiên cứu nổi dậy viện dẫn. Lawrence không phát minh ra chiến tranh du kích, và ông hẳn là người đầu tiên nói vậy.

Nhưng ông đã cho nó một lý thuyết, một ngôn ngữ và một nền văn học, và đó là đóng góp đã sống lâu hơn cuộc chiến ông chiến đấu, đế quốc ông phục vụ, và huyền thoại được tạo ra từ ông. Cuối cùng, đó là lý do tên ông vẫn được nghiên cứu tại các trường tham mưu một thế kỷ sau Cuộc nổi dậy Arab.

10. Câu hỏi thường gặp

Lawrence xứ Arabia là ai?

Thomas Edward Lawrence (1888–1935), nhà khảo cổ và sĩ quan tình báo Anh, làm sĩ quan liên lạc với lực lượng Arab trong Cuộc nổi dậy Arab 1916–18. Ông giúp tổ chức chiến dịch du kích chống Đế quốc Ottoman, dẫn đầu việc chiếm Aqaba năm 1917, và tiến vào Damascus năm 1918. Cuốn sách Seven Pillars of Wisdom khiến ông nổi tiếng.

Lawrence có thực sự chiếm Aqaba không?

Có. Tháng 7 năm 1917, ông dẫn chiến binh bộ lạc Arab dưới quyền Auda abu Tayi hành quân dài qua sa mạc và tấn công cảng từ phía đất liền, nơi phòng thủ yếu nhất. Đồn Thổ bị áp đảo, và cảng bị chiếm ngày 6 tháng 7 năm 1917. Chiến dịch mang lại cho người Arab một cảng tiếp tế và cho Allenby một sườn an toàn.

Anh có phản bội người Arab không?

Anh đưa ra những lời hứa mâu thuẫn trong chiến tranh: thư từ McMahon dường như hứa độc lập cho Arab, trong khi Hiệp định Sykes-Picot bí mật chia đất Arab cho Anh và Pháp. Các sử gia nhìn chung nói rằng Anh đưa ra lời hứa mà họ biết mình không thể giữ. Lawrence, người đưa ra lời hứa trực tiếp, mang tội lỗi suốt đời.

Vì sao Lawrence gia nhập RAF làm binh nhì?

Ông muốn trốn tránh danh tiếng. Sau chiến tranh, ông nhập ngũ RAF dưới tên giả John Hume Ross, và sau đó phục vụ trong Quân đoàn Xe tăng với tên T. E. Shaw. Ông muốn là một người bình thường giữa những người bình thường, được đánh giá qua công việc chứ không phải huyền thoại. Ông thấy những năm làm binh nhì là một trong những năm hạnh phúc nhất đời mình.

Lawrence chết như thế nào?

Trong một tai nạn xe máy ngày 13 tháng 5 năm 1935 gần Clouds Hill, Dorset. Ông đánh lái để tránh hai cậu bé đi xe đạp, mất kiểm soát chiếc xe máy Brough Superior, và đập đầu xuống đường. Ông chết sáu ngày sau, ngày 19 tháng 5 năm 1935, mà không tỉnh lại. Ông 46 tuổi.

Seven Pillars of Wisdom có chính xác không?

Một phần. Đó là tác phẩm vĩ đại của văn học chiến tranh và bản tường thuật thực sự về Cuộc nổi dậy Arab, nhưng nghiên cứu hiện đại đã cho thấy Lawrence phóng đại vai trò của mình và thêu dệt một số sự việc, bao gồm sự việc Deraa. Các sử gia coi nó như hồi ký văn học hơn là lịch sử hoàn toàn dựa trên sự thật, và giá trị của nó nằm ở ý tưởng về chiến tranh du kích cũng như ở câu chuyện.

11. Nguồn

1. Wikipedia, “T. E. Lawrence” — các ngày, sự nghiệp, Aqaba, Damascus, cái chết và di sản.

2. Encyclopædia Britannica, “T.E. Lawrence” — cuộc đời và đánh giá.

3. T. E. Lawrence, Seven Pillars of Wisdom (Jonathan Cape, 1935) — tường thuật của chính Lawrence về Cuộc nổi dậy Arab.

4. Jeremy Wilson, Lawrence of Arabia: The Authorised Biography of T. E. Lawrence (Heinemann, 1989) — tiểu sử học thuật tiêu chuẩn.

5. Malcolm Brown, The Letters of T. E. Lawrence (Oxford University Press, 1988) — Lawrence qua lời của chính ông.

6. Richard Aldington, Lawrence of Arabia: A Biographical Enquiry (Collins, 1955) — tiểu sử phản biện hoài nghi.

7. Lowell Thomas, With Lawrence in Arabia (Century, 1924) — cuốn sách đứng sau chương trình thuyết trình nổi tiếng.

Bài viết liên quan

• Enrico Fermi
• Ion Antonescu
• Karl Dönitz