Phe Trục

Tổng quan · Tháng 11 9, 2026 · dinhbaochau

Table of Contents

1. Mở đầu

Phe Trục là liên minh gồm Đức, Ý và Nhật Bản đã chiến đấu chống lại phe Đồng minh trong Thế chiến II. Cái tên xuất phát từ bài diễn văn của nhà độc tài Ý Benito Mussolini tháng 11 năm 1936, trong đó ông mô tả tình hữu nghị mới giữa Ý và Đức như một “trục” mà các quốc gia châu Âu sẽ xoay quanh.

Liên minh được chính thức hóa bằng Hiệp ước Ba bên, ký tại Berlin ngày 27 tháng 9 năm 1940, trong đó ba cường quốc công nhận quyền lãnh đạo của nhau tại các khu vực tương ứng — Đức và Ý tại châu Âu, Nhật Bản tại châu Á — và hứa sẽ giúp đỡ lẫn nhau nếu bất kỳ nước nào trong số họ bị một cường quốc chưa tham chiến tấn công, một điều khoản nhắm thẳng vào Hoa Kỳ.

Phe Trục không bao giờ đoàn kết như phe Đồng minh. Các thành viên của nó có mục tiêu khác nhau, kẻ thù khác nhau, và ý tưởng khác nhau về cuộc chiến. Đức, dưới sự lãnh đạo của Adolf Hitler, tìm cách chinh phục Đông Âu, tiêu diệt Liên Xô, và xây dựng một đế quốc chủng tộc ở phía đông. Ý, dưới thời Mussolini, tìm cách xây dựng một Đế quốc La Mã mới tại Địa Trung Hải và Bắc Phi.

Nhật Bản tìm cách xây dựng Khối Thịnh vượng chung Đại Đông Á — một đế quốc trải khắp Trung Quốc và Đông Nam Á, mang lại cho nước này dầu mỏ, cao su và nguyên liệu thô mà công nghiệp của họ cần.

Ba cường quốc hiếm khi phối hợp chiến lược: Đức xâm lược Liên Xô tháng 6 năm 1941 mà không tham khảo ý kiến Nhật Bản, Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng tháng 12 năm 1941 mà không tham khảo ý kiến Đức, và ba thủ đô thường biết quyết định của nhau qua báo chí.

Thế nhưng cùng nhau họ đã chinh phục phần lớn châu Âu, Bắc Phi và châu Á trong giai đoạn 1939–1942, và phải cần sức mạnh tổng hợp của Liên Xô, Hoa Kỳ, Anh và Trung Quốc mới đánh bại được họ.

Phe Trục bị đánh bại năm 1945. Ý đầu hàng tháng 9 năm 1943 (dù quân Đức vẫn tiếp tục chiến đấu tại Ý đến cuối chiến tranh), Đức đầu hàng vô điều kiện ngày 8 tháng 5 năm 1945, và Nhật Bản đầu hàng ngày 2 tháng 9 năm 1945 sau các vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki cùng việc Liên Xô tuyên chiến.

Các nhà lãnh đạo phe Trục bị xét xử vì tội ác chiến tranh tại Nuremberg và Tokyo, và ba quốc gia bị chiếm đóng, giải trừ quân bị, và tái thiết thành các nền dân chủ. Liên minh phe Trục vẫn là một bài học về việc một liên minh các cường quốc hiếu chiến có thể đạt được những thắng lợi ban đầu ngoạn mục như thế nào — và việc thiếu chiến lược chung, kết hợp với ưu thế công nghiệp của kẻ thù, có thể biến những thắng lợi đó thành thất bại ra sao.

2. Thông tin chính

| Thành viên | Đức, Ý, Nhật Bản (nòng cốt); Hungary, Romania, Bulgaria, Slovakia, Croatia, Phần Lan (đồng tham chiến) |

| Nguồn gốc tên gọi | Bài diễn văn của Mussolini, tháng 11/1936: “trục” Rome–Berlin |

| Hiệp ước Ba bên | Ký ngày 27 tháng 9 năm 1940 tại Berlin |

| Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản | Đức–Nhật, 25/11/1936; Ý tham gia 1937 |

| Lãnh đạo | Adolf Hitler (Đức), Benito Mussolini (Ý), Thiên hoàng Hirohito và Thủ tướng Tojo Hideki (Nhật) |

| Lãnh thổ đỉnh điểm | Hầu hết châu Âu (1941–1942), phần lớn Bắc Phi, và đế quốc rộng lớn khắp châu Á và Thái Bình Dương (1942) |

| Thất bại | Ý đầu hàng tháng 9/1943; Đức 8/5/1945; Nhật Bản 2/9/1945 |

| Xét xử tội phạm chiến tranh | Phiên tòa Nuremberg (1945–1946), Phiên tòa Tokyo (1946–1948) |

| Điểm yếu chính | Không có chiến lược chung; công nghiệp thua kém Đồng minh; Đức chiến đấu hai mặt trận; Nhật Bản có đế quốc quá dàn trải |

3. Phe Trục hình thành như thế nào

Hiệp ước Thép và những bước đầu

Phe Trục không xuất hiện trong một đêm. Nó lớn lên từ một loạt thỏa thuận trong thập niên 1930 giữa ba quốc gia cùng bác bỏ trật tự hậu Thế chiến I và cùng tin tưởng vào bành trướng bằng vũ lực.

Bước đầu tiên là Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản, do Đức và Nhật Bản ký ngày 25 tháng 11 năm 1936 và Ý tham gia năm 1937. Bề ngoài nhắm vào Quốc tế Cộng sản (Comintern), hiệp ước trên thực tế là sự liên kết chống Liên Xô và là tín hiệu cho thấy ba cường quốc xét lại đang xích lại gần nhau.

Cùng tháng đó, Mussolini tuyên bố Trục Rome–Berlin, mô tả tình hữu nghị mới giữa Ý và Đức như trục mà châu Âu sẽ xoay quanh.

Bước thứ hai là Hiệp ước Thép, do Đức và Ý ký ngày 22 tháng 5 năm 1939. Đây là liên minh quân sự đầy đủ: mỗi nước hứa sẽ hỗ trợ nước kia bằng toàn bộ lực lượng quân sự nếu một trong hai nước tham chiến.

Mussolini ký nó với kỳ vọng chiến tranh diễn ra đầu thập niên 1940, chứ không phải năm 1939 — ông nói với Hitler rằng Ý sẽ chưa sẵn sàng cho chiến tranh cho đến năm 1942 hoặc 1943 — nhưng khi Đức xâm lược Ba Lan tháng 9 năm 1939, Ý vẫn trung lập trong chín tháng, chỉ tham chiến tháng 6 năm 1940, sau khi Pháp đã sụp đổ.

Trong khi đó Nhật Bản đã ký hiệp ước trung lập với Liên Xô tháng 4 năm 1941, và không bao giờ tuyên chiến với Liên Xô — một quyết định cho phép Liên Xô điều các sư đoàn Siberia về phía tây để bảo vệ Moscow tháng 12 năm 1941.

Hiệp ước Ba bên ngày 27 tháng 9 năm 1940

Hiệp ước Ba bên ngày 27 tháng 9 năm 1940 hoàn thiện liên minh. Điều khoản quan trọng nhất là Điều 3, hứa hẹn hỗ trợ lẫn nhau nếu bất kỳ bên ký kết nào bị một cường quốc chưa tham gia chiến tranh châu Âu hay xung đột Trung–Nhật tấn công — tức Hoa Kỳ.

Hiệp ước nhằm cảnh báo Washington: nếu Mỹ tham chiến chống lại một cường quốc Trục, Mỹ sẽ phải đối mặt với cả ba. Trên thực tế, lời cảnh báo đã phản tác dụng: khi Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng tháng 12 năm 1941, Hitler tuyên chiến với Hoa Kỳ bốn ngày sau đó, tôn trọng một cam kết mà hiệp ước không nghiêm ngặt yêu cầu và đưa cường quốc công nghiệp lớn nhất thế giới vào cuộc chiến chống lại Đức.

Phe Trục cũng thu hút các đồng minh nhỏ hơn: Hungary, Romania và Bulgaria gia nhập Hiệp ước Ba bên trong các năm 1940–1941, Slovakia và Croatia trở thành vệ tinh của Đức, và Phần Lan chiến đấu cùng Đức chống Liên Xô từ năm 1941 đến 1944 (dù Phần Lan luôn khẳng định mình là nước đồng tham chiến, không phải đồng minh phe Trục, và không bao giờ ký Hiệp ước Ba bên).

4. Đức: Đối tác chi phối

Đức: Cường quốc chi phối và thành công quân sự

Đức là cường quốc chi phối của phe Trục và là động cơ cho các thắng lợi ban đầu của nó. Dưới sự lãnh đạo của Adolf Hitler, người trở thành Thủ tướng tháng 1 năm 1933 và Quốc trưởng năm 1934, Đức tái vũ trang bất chấp Hiệp ước Versailles, xây dựng lục quân mạnh nhất châu Âu, và theo đuổi chính sách đối ngoại bành trướng — Lebensraum, hay “không gian sống” — tại Đông Âu.

Hệ tư tưởng của Hitler kết hợp chủ nghĩa dân tộc cực đoan, bài Do Thái, và niềm tin rằng chủng tộc “Aryan” Đức được định mệnh cai trị châu Âu. Hệ tư tưởng đó thúc đẩy cả chiến tranh lẫn cuộc diệt chủng Holocaust, vụ sát hại có hệ thống khoảng sáu triệu người Do Thái và hàng triệu người khác.

Các thành công quân sự của Đức trong giai đoạn 1939–1941 thật phi thường. Wehrmacht chinh phục Ba Lan trong năm tuần, Đan Mạch và Na Uy mùa xuân năm 1940, và Pháp, Bỉ, Hà Lan trong sáu tuần tháng 5–6 năm 1940. Tại Balkan, Đức tràn qua Nam Tư và Hy Lạp mùa xuân năm 1941.

Tháng 6 năm 1941 Đức phát động Chiến dịch Barbarossa, cuộc xâm lược Liên Xô, với khoảng ba triệu quân — cuộc xâm lược lớn nhất trong lịch sử. Đến cuối năm 1941 Đức kiểm soát hầu hết lục địa châu Âu, từ Na Uy tới Hy Lạp và từ Pháp tới cửa ngõ Moscow.

Nhưng cuộc xâm lược Liên Xô cũng là sai lầm chí mạng của Đức: nó mở ra một mặt trận tiêu tốn phần lớn lục quân Đức trong bốn năm và kết thúc bằng sự hủy diệt của Đệ tam Đế chế.

Kinh tế Đức — lớn nhất châu Âu nhưng vẫn thiếu thốn

Kinh tế Đức là nền kinh tế lớn nhất châu Âu, nhưng không đủ lớn cho cuộc chiến mà Hitler muốn. Đức thiếu dầu mỏ, cao su và nhiều nguyên liệu thô, và phụ thuộc vào nhập khẩu — trên hết là dầu Romania và nguồn cung của Liên Xô theo Hiệp ước Đức–Xô năm 1939–1941.

Sản lượng chiến tranh của Đức, dù ấn tượng, vẫn thua kém tổng sản lượng của Liên Xô, Hoa Kỳ và Anh cộng lại. Đức sản xuất khoảng 100.000 xe tăng trong chiến tranh và khoảng 120.000 máy bay; riêng Liên Xô đã sản xuất hơn 100.000 xe tăng, và Hoa Kỳ sản xuất khoảng 300.000 máy bay. Điểm mạnh lớn nhất của Đức là chiến thuật và tác chiến: các tướng lĩnh và binh sĩ của Đức chiến đấu với kỹ năng xuất sắc, và chiến tranh chớp nhoáng Blitzkrieg — chiến tranh binh chủng hợp thành cơ động nhanh — đã cách mạng hóa học thuyết quân sự.

Nhưng kỹ năng không thể vượt qua phép tính của chiến tranh công nghiệp.

5. Ý và Nhật Bản

Ý — nước yếu nhất trong ba cường quốc Trục

Ý là nước yếu nhất trong ba cường quốc Trục lớn, và cuộc chiến của Ý là một chuỗi thất bại liên tục cần Đức giải cứu. Mussolini cai trị Ý từ năm 1922 với tư cách người sáng lập Chủ nghĩa Phát xít — phong trào toàn trị lớn đầu tiên của thế kỷ 20 — và ông mơ về một Đế quốc La Mã mới tại Địa Trung Hải. Ý xâm lược Ethiopia năm 1935 và Albania năm 1939, và tham gia Thế chiến II tháng 6 năm 1940, kỳ vọng một cuộc chiến ngắn và những thắng lợi dễ dàng.

Thay vào đó, quân Ý bị đánh bại tại Hy Lạp năm 1940–1941 (phải nhờ Đức giải cứu), bị Anh đánh bật khỏi Libya, và bị sỉ nhục tại Đông Phi. Công nghiệp Ý nhỏ bé — chỉ sản xuất một phần nhỏ thép và than so với Đức — và lực lượng vũ trang trang bị kém, chỉ huy kém, và thường thiếu động lực.

Tháng 7 năm 1943, sau khi Đồng minh đổ bộ lên Sicily, Mussolini bị lật đổ và bắt giữ; Ý ký hiệp định đình chiến tháng 9 năm 1943 và gia nhập phe Đồng minh, trong khi quân Đức chiếm đóng miền bắc Ý và tiếp tục chiến đấu đến năm 1945.

Mussolini, được biệt kích Đức giải thoát, lãnh đạo một nhà nước bù nhìn ở miền bắc cho đến khi bị du kích bắt và xử tử tháng 4 năm 1945.

Nhật Bản — đối tác rất khác

Nhật Bản là một đối tác rất khác: một cường quốc quân sự đáng gờm với hải quân lớn thứ ba thế giới và lục quân hiện đại, nhưng kinh tế nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu.

Nhật Bản đã chiến đấu tại Trung Quốc từ năm 1937, và các nhà lãnh đạo của nước này tin rằng sự sống còn đòi hỏi một đế quốc tại Đông Nam Á — Khối Thịnh vượng chung Đại Đông Á — cung cấp dầu mỏ, cao su, thiếc và gạo.

Tháng 7 năm 1941 Hoa Kỳ áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ cắt đứt gần như toàn bộ lượng dầu nhập khẩu của Nhật Bản; các nhà lãnh đạo Nhật tính toán trữ lượng dầu của họ chỉ đủ dùng chưa đầy hai năm.

Quyết định tấn công Trân Châu Cảng ngày 7 tháng 12 năm 1941 là một canh bạc: một đòn bất ngờ sẽ tiêu diệt Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ và giúp Nhật Bản có thời gian chiếm miền Nam giàu tài nguyên. Canh bạc thất bại.

Các tàu sân bay không có mặt tại Trân Châu Cảng, Hoa Kỳ huy động nền công nghiệp khổng lồ của mình, và trong vòng sáu tháng Nhật Bản đã mất bốn trong sáu tàu sân bay hạm đội tại Midway.

Nhật Bản tiếp tục chiến đấu thêm ba năm với sự kiên cường lớn lao, nhưng không thể thay thế tàu bè, máy bay hay phi công được huấn luyện, và đội tàu buôn của nước này bị tàu ngầm Mỹ tiêu diệt. Nhật Bản đầu hàng tháng 9 năm 1945 sau các vụ ném bom nguyên tử và cuộc xâm lược Mãn Châu của Liên Xô.

6. Phe Trục ở đỉnh cao

Cuối năm 1941, phe Trục đứng ở đỉnh cao

Cuối năm 1941 và nửa đầu năm 1942, phe Trục đứng ở đỉnh cao quyền lực. Tại châu Âu, Đức kiểm soát Pháp, các nước Vùng thấp, Đan Mạch, Na Uy, Ba Lan, Tiệp Khắc, Áo, Nam Tư, Hy Lạp và phần lớn Liên Xô; các đồng minh và vệ tinh của Đức kiểm soát Hungary, Romania, Bulgaria, Slovakia, Croatia và Phần Lan; và chỉ còn Anh, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Thổ Nhĩ Kỳ nằm ngoài sự kiểm soát của phe Trục.

Tại Bắc Phi, Quân đoàn Châu Phi của Rommel đã tiến tới El Alamein ở Ai Cập, cách Alexandria 60 dặm. Tại châu Á, Nhật Bản kiểm soát Mãn Châu, phần lớn Trung Quốc, Đông Dương, Thái Lan, Miến Điện, Malaya, Singapore, Philippines, Đông Ấn thuộc Hà Lan, và một chuỗi đảo Thái Bình Dương kéo dài tới sát Australia.

Phe Trục kiểm soát nhiều lãnh thổ, nhiều người dân và nhiều tài nguyên hơn bao giờ hết — và nhiều hơn mức nó có thể phòng thủ.

Đỉnh cao cũng là bước ngoặt

Đỉnh cao cũng là bước ngoặt. Năm 1942 phe Trục chịu ba thất bại lớn đảo ngược cục diện chiến tranh: Midway tháng 6, nơi Nhật Bản mất bốn tàu sân bay hạm đội; El Alamein tháng 10–11, nơi Anh đánh bại Rommel; và Stalingrad, nơi Liên Xô tiêu diệt Tập đoàn quân 6 của Đức từ tháng 11 năm 1942 đến tháng 2 năm 1943.

Sau năm 1942 phe Trục không bao giờ thắng thêm một chiến dịch lớn nào nữa. Nguyên nhân mang tính cấu trúc: phe Trục đã chinh phục quá nhiều, quá nhanh, và các tuyến tiếp tế của nó bị kéo căng quá mức; kinh tế của nó không thể sánh với sản lượng của Đồng minh; và các thành viên của nó chiến đấu trong những cuộc chiến riêng biệt — Đức tại Nga, Nhật Bản tại Thái Bình Dương, Ý tại Địa Trung Hải — mà không có chiến lược chung.

Ngược lại, phe Đồng minh phối hợp chiến lược tại các hội nghị Casablanca, Tehran và Yalta, gộp chung nguồn lực qua chương trình Lend-Lease, và tập trung lực lượng vào nơi quan trọng nhất.

Phe Trục cũng chịu một điểm yếu chính trị chí mạng: các dân tộc bị nó chinh phục căm ghét nó. Các phong trào kháng chiến bùng lên khắp châu Âu bị chiếm đóng — tại Nam Tư, Hy Lạp, Pháp, Ba Lan và Liên Xô — kìm chân các sư đoàn Đức vốn rất cần thiết ở mặt trận.

Tại châu Á, chính sách chiếm đóng tàn bạo của Nhật Bản, bao gồm vụ thảm sát Nam Kinh và lao động cưỡng bức của hàng triệu người, khiến người dân Trung Quốc và Đông Nam Á chống lại nó và châm ngòi cho các cuộc chiến du kích tiêu tốn quân Nhật.

Các đế quốc phe Trục được xây dựng trên cưỡng bức, và cưỡng bức đòi hỏi binh sĩ để thực thi — binh sĩ mà phe Trục không thể lãng phí.

7. Vì sao phe Trục thất bại

Phe Trục thất bại vì nhiều lý do liên kết

Phe Trục thất bại vì nhiều lý do liên kết với nhau. Lý do đầu tiên là thua kém về công nghiệp. Năm 1942 tổng sản lượng công nghiệp của phe Đồng minh đã vượt phe Trục, và khoảng cách ngày càng lớn qua từng năm.

Riêng Hoa Kỳ đã sản xuất khoảng 300.000 máy bay trong chiến tranh, nhiều hơn Đức và Nhật Bản cộng lại; Liên Xô sản xuất hơn 100.000 xe tăng. Phe Trục có thể thắng các trận đánh, nhưng không thể bù đắp tổn thất.

Nhật Bản, bắt đầu chiến tranh với sáu tàu sân bay hạm đội, chỉ đóng thêm được một số ít; Hoa Kỳ đóng hơn 100 tàu sân bay đủ loại trong chiến tranh. Tàu ngầm U-boat của Đức đánh chìm hàng triệu tấn tàu Đồng minh, nhưng các xưởng đóng tàu Mỹ đóng tàu nhanh hơn tốc độ U-boat đánh chìm chúng.

Bành trướng chiến lược quá mức

Lý do thứ hai là bành trướng chiến lược quá mức. Đức chiến đấu trên hai mặt trận từ tháng 6 năm 1941, tình thế mà các tướng lĩnh của họ đã lo sợ từ Thế chiến I. Nhật Bản chiến đấu trên một đế quốc trải dài hàng nghìn dặm, với các tuyến tiếp tế bị tàu ngầm Mỹ phá hủy một cách có hệ thống. Ý chiến đấu tại Balkan, Bắc Phi và Liên Xô cùng lúc, với một nền kinh tế không thể hỗ trợ nổi ngay cả một trong những chiến dịch đó.

Các cường quốc Trục không bao giờ xây dựng được chiến lược chung: Đức và Nhật Bản không bao giờ phối hợp tác chiến chống Liên Xô, và Nhật Bản không bao giờ tấn công Liên Xô từ phía đông trong khi Đức tấn công từ phía tây — sự kết hợp duy nhất có thể đã thay đổi kết cục.

Bản chất của chính các chế độ

Lý do thứ ba là bản chất của chính các chế độ đó. Các quốc gia phe Trục là chế độ độc tài đàn áp bất đồng, bức hại các dân tộc thiểu số, và sát hại hàng triệu thần dân của chính mình cùng các dân tộc bị họ chinh phục.

Cuộc diệt chủng Holocaust tiêu tốn năng lực đường sắt, nỗ lực hành chính và nhân lực mà Đức cần cho chiến tranh, và biến người dân châu Âu bị chiếm đóng thành kẻ thù. Các tội ác của Nhật Bản tại Trung Quốc và Đông Nam Á cũng vậy.

Các chế độ phe Trục có thể ra lệnh tuân phục, nhưng không thể truyền cảm hứng trung thành — và trong một cuộc chiến dài, lòng trung thành rất quan trọng. Phe Đồng minh, dù có nhiều thiếu sót, mang lại cho các dân tộc được họ giải phóng một tương lai tốt đẹp hơn; phe Trục chỉ mang lại cho họ sự khuất phục hoặc cái chết.

8. Thất bại và đầu hàng

Ý đầu hàng và Đức sụp đổ

Phe Trục sụp đổ theo từng giai đoạn. Ý là nước đầu tiên sụp đổ. Sau khi Đồng minh đổ bộ lên Sicily tháng 7 năm 1943, Mussolini bị lật đổ và bắt giữ ngày 25 tháng 7 năm 1943.

Chính phủ Ý mới ký hiệp định đình chiến ngày 3 tháng 9 năm 1943 (công bố ngày 8 tháng 9), và Ý tuyên chiến với Đức tháng 10 năm 1943. Quân Đức chiếm đóng miền bắc và miền trung Ý và chiến đấu trong một chiến dịch chậm chạp, dai dẳng chống lại Đồng minh dọc bán đảo Ý cho đến khi đầu hàng cuối cùng tại Ý ngày 2 tháng 5 năm 1945.

Mussolini, được Đức dựng lên làm người đứng đầu một nhà nước bù nhìn, bị du kích bắt và xử tử ngày 28 tháng 4 năm 1945. Đức là nước thứ hai sụp đổ. Đầu năm 1945 quân đội Liên Xô tiến từ phía đông và quân đội Mỹ, Anh tiến từ phía tây.

Berlin bị bao vây tháng 4 năm 1945, và Hitler tự sát trong hầm trú ẩn ngày 30 tháng 4 năm 1945.

Đức và Nhật Bản đầu hàng vô điều kiện

Đức ký đầu hàng vô điều kiện tại Reims ngày 7 tháng 5 năm 1945 và một lần nữa tại Berlin ngày 8 tháng 5 năm 1945 — Ngày Chiến thắng ở châu Âu. Đệ tam Đế chế, mà Hitler hứa sẽ tồn tại một nghìn năm, chỉ tồn tại mười hai năm. Nhật Bản là nước cuối cùng đầu hàng.

Sau khi Okinawa thất thủ tháng 6 năm 1945, máy bay ném bom Mỹ tàn phá các đảo chính của Nhật Bản, và tàu ngầm Mỹ đã cắt đứt Nhật Bản khỏi lương thực và nhiên liệu. Ngày 6 tháng 8 năm 1945 Hoa Kỳ thả bom nguyên tử xuống Hiroshima, và ngày 9 tháng 8 thả quả bom thứ hai xuống Nagasaki; ngày 8–9 tháng 8 Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản và xâm lược Mãn Châu.

Thiên hoàng Hirohito tuyên bố Nhật Bản đầu hàng trong bài phát thanh ngày 15 tháng 8 năm 1945, và văn kiện đầu hàng chính thức được ký trên tàu USS Missouri tại vịnh Tokyo ngày 2 tháng 9 năm 1945. Thế chiến II đã kết thúc, và phe Trục đã xong.

9. Tội ác chiến tranh và các phiên tòa

Thất bại dẫn tới các phiên tòa xét xử

Thất bại của phe Trục dẫn tới các phiên tòa xét xử tội phạm chiến tranh quốc tế đầu tiên trong lịch sử. Tại Nuremberg, Đức, từ tháng 11 năm 1945 đến tháng 10 năm 1946, 22 quan chức Quốc xã hàng đầu bị xét xử bởi một tòa án quốc tế về tội ác chống lại hòa bình, tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người.

Mười hai người bị kết án tử hình, trong đó có Hermann Göring (người tự sát trước khi bản án được thi hành), Joachim von Ribbentrop và Wilhelm Keitel; những người khác nhận án tù. Các phiên tòa Nuremberg đã thiết lập nguyên tắc rằng các cá nhân, kể cả nguyên thủ quốc gia, có thể bị truy cứu trách nhiệm về chiến tranh xâm lược và tội ác chống lại loài người — và rằng “tôi chỉ tuân theo mệnh lệnh” không phải là lời biện hộ.

Phiên tòa Tokyo và giới hạn của công lý

Tại Tokyo, từ năm 1946 đến 1948, Tòa án Quân sự Quốc tế vùng Viễn Đông xét xử 28 nhà lãnh đạo Nhật Bản, bao gồm cựu Thủ tướng Tojo Hideki, người bị kết án tử hình và bị hành quyết tháng 12 năm 1948.

Các phiên tòa Tokyo gây tranh cãi hơn Nuremberg — Thiên hoàng Hirohito không bị xét xử, và các nhà phê bình cho rằng thủ tục phản ánh công lý của kẻ chiến thắng — nhưng chúng đã thiết lập cùng các nguyên tắc cho châu Á.

Các phiên tòa cũng ghi lại chi tiết tội ác của phe Trục: cuộc diệt chủng Holocaust, trong đó khoảng sáu triệu người Do Thái bị sát hại; vụ sát hại khoảng 3,3 triệu tù binh chiến tranh Liên Xô; vụ thảm sát Nam Kinh, trong đó quân đội Nhật Bản giết khoảng 200.000 đến 300.000 người; việc sử dụng lao động cưỡng bức và lạm dụng tù binh chiến tranh; và các thí nghiệm y học do Đơn vị 731 thực hiện tại Mãn Châu.

Các phiên tòa không trừng phạt mọi người chịu trách nhiệm — nhiều thủ phạm đã trốn thoát, và Chiến tranh Lạnh nhanh chóng khiến các vụ truy tố tiếp theo trở nên bất tiện về chính trị — nhưng chúng tạo ra một hồ sơ vĩnh viễn và một tiền lệ pháp lý.

Các nguyên tắc của Nuremberg được Liên Hợp Quốc thông qua năm 1946 và sau này thể hiện trong các Công ước Geneva năm 1949 và Quy chế Rome năm 1998, tạo ra Tòa án Hình sự Quốc tế. Ý tưởng rằng chiến tranh xâm lược là một tội ác, và những người ra lệnh có thể bị xét xử vì nó, ra đời từ thất bại của phe Trục.

10. Di sản

Di sản của phe Trục và lời cảnh báo

Di sản của phe Trục là di sản của cuộc chiến mà nó gây ra. Đức, Ý và Nhật Bản bị chiếm đóng, giải trừ quân bị, và tái thiết thành các nền dân chủ — một sự tương phản có chủ đích với hòa ước trừng phạt Versailles sau Thế chiến I.

Tây Đức và Nhật Bản trở thành cường quốc kinh tế và đồng minh thân cận của Hoa Kỳ; Ý trở thành thành viên sáng lập Cộng đồng Kinh tế châu Âu. Sự chia cắt nước Đức thành Đông và Tây, và sự chia cắt châu Âu bởi Bức màn Sắt, là hệ quả trực tiếp của cuộc chiến mà phe Trục đã khơi mào.

Liên Hợp Quốc, các Công ước Geneva, và hệ thống luật pháp quốc tế hiện đại đều được tạo ra để đáp lại tội ác của phe Trục.

Phe Trục cũng để lại một lời cảnh báo vẫn còn ý nghĩa: rằng các liên minh xâm lược của các quốc gia độc tài có thể đạt được thành công nhanh chóng, rằng các quốc gia dân chủ có thể phản ứng chậm chạp, và rằng cái giá của việc ngăn chặn xâm lược muộn cao hơn nhiều so với cái giá của việc ngăn chặn sớm.

Thất bại của Hội Quốc Liên và chính sách nhượng bộ thập niên 1930 vẫn được trích dẫn trong các cuộc tranh luận về cách ứng phó với xâm lược ngày nay. Phe Trục được nhớ tới không phải như một hình mẫu liên minh mà như một lời cảnh báo — về những gì xảy ra khi các quốc gia bác bỏ trật tự hiện có liên kết với nhau để lật đổ nó bằng vũ lực, và về cái giá mà thế giới phải trả để khôi phục lại trật tự đó.

11. Câu hỏi thường gặp

Phe Trục gồm ai và vì sao gọi là phe Trục

Phe Trục gồm những nước nào?

Các cường quốc Trục nòng cốt là Đức, Ý và Nhật Bản, gắn kết bởi Hiệp ước Ba bên ngày 27 tháng 9 năm 1940. Hungary, Romania, Bulgaria, Slovakia, Croatia và Phần Lan cũng chiến đấu cùng họ.

Hiệp ước Ba bên là gì?

Hiệp ước Ba bên, ký tại Berlin ngày 27 tháng 9 năm 1940, là liên minh chính thức giữa Đức, Ý và Nhật Bản. Nó công nhận quyền lãnh đạo của mỗi cường quốc tại khu vực của mình và hứa hỗ trợ lẫn nhau nếu bất kỳ nước nào bị một cường quốc chưa tham chiến tấn công — một lời cảnh báo nhắm vào Hoa Kỳ.

Vì sao gọi là phe Trục?

Cái tên xuất phát từ bài diễn văn của Benito Mussolini tháng 11 năm 1936, trong đó ông mô tả tình hữu nghị giữa Ý và Đức như một “trục” mà các quốc gia châu Âu sẽ xoay quanh.

Vì sao phe Trục thất bại và đầu hàng

Vì sao phe Trục thua Thế chiến II?

Phe Trục bị Đồng minh vượt mặt về sản xuất, chiến đấu trên quá nhiều mặt trận mà không có chiến lược chung, và đối mặt với sự kháng cự từ các dân tộc bị chinh phục. Cuộc chiến hai mặt trận của Đức và đế quốc quá dàn trải của Nhật Bản, kết hợp với ưu thế công nghiệp của Hoa Kỳ và Liên Xô, khiến thất bại trở nên không thể tránh khỏi khi chiến tranh trở thành chiến tranh tiêu hao.

Mỗi cường quốc Trục đầu hàng khi nào?

Ý ký hiệp định đình chiến tháng 9 năm 1943 (quân Đức vẫn chiến đấu tại Ý đến tháng 5 năm 1945). Đức đầu hàng vô điều kiện ngày 8 tháng 5 năm 1945. Nhật Bản đầu hàng ngày 2 tháng 9 năm 1945.

Các cường quốc Trục có phối hợp chiến lược không?

Hiếm khi. Đức xâm lược Liên Xô mà không tham khảo ý kiến Nhật Bản, và Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng mà không tham khảo ý kiến Đức. Ba cường quốc chiến đấu trong những cuộc chiến phần lớn riêng biệt, và đó là một trong những điểm yếu lớn nhất của họ.

Các nhà lãnh đạo phe Trục ra sao sau chiến tranh?

Hitler tự sát tháng 4 năm 1945 và Mussolini bị du kích xử tử cùng tháng. Các nhà lãnh đạo Nhật Bản, bao gồm Tojo Hideki, bị xét xử tại Tokyo và Tojo bị hành quyết năm 1948. Các nhà lãnh đạo Đức bị xét xử tại Nuremberg năm 1945–1946.

12. Nguồn

Encyclopædia Britannica, “Axis Powers” and “Tripartite Pact” — thành viên, ngày tháng và điều khoản.
Wikipedia, “Axis powers” — quá trình hình thành, thành viên, số liệu sản xuất và ngày đầu hàng, đối chiếu với các nguồn học thuật.
Richard Overy, Why the Allies Won (W. W. Norton, 1995) — cán cân công nghiệp và nguyên nhân thất bại của phe Trục.
Gerhard L. Weinberg, A World at Arms: A Global History of World War II (Cambridge University Press, 1994).
Ian Kershaw, Hitler 1936–1945: Nemesis (W. W. Norton, 2000) — các quyết định của Hitler và nỗ lực chiến tranh của Đức.
United States Holocaust Memorial Museum (ushmm.org) — Holocaust và tội ác của Đức Quốc xã.
National WWII Museum (nationalww2museum.org) — Hiệp ước Ba bên và diễn biến chiến tranh.

Đọc thêm

Antony Beevor, The Second World War (Weidenfeld & Nicolson, 2012).
Max Hastings, Inferno: The World at War, 1939–1945 (Alfred A. Knopf, 2011).